پەیكار عوسمان  ١- (لە تورکیا دیموکراسی بردییەوە، بردنەوەی دیموکراسیش دەرفەت و چانسێکی ترە بۆ گەڕانەوە بۆ حەلی دیموکراسییانە) لەڕاستیدا ئەمە گرنگترین شتە کە لەوێ ڕوویداوەو ئەگەر هەمووان و بەتایبەت ئەردۆغان، لەم ساتە تێبگەن، بێ شك ئەبێتە ساتێکی مێژوویی!!  بەپێچەوانەشەوە ئەگەر ئیرادەی ملهوڕی و تاکڕەوی بیبردایەتەوەو ئەمەشی بۆ بچوایەتەسەر، ئەوکات ڕۆشتن بە ئاڕاستەی دوورکەوتنەوە لە دیموکراسی بەردەوام ئەبوو، وە ساتێك و وێستگەیەك و ئەگەرێكیش لەئارادانەبوو بۆ هەڵوەستەو بۆ لاکردنەوە لە حەلی دیموکراسی! ٢- (سیاسەت لە باشور ئینسانی پوچ و سەتحی دروستکردوە، بەڵام لە باکور ئینسانی پڕو هۆشیاری دروستکردوە) فەزڵی ئەوەش بۆ خودی کولتوری دیموکراسی تورکیاو بۆ خەباتی پەکەکەیە! ئاشی سیاسەتی ئێرە (چاو) ئەیگێڕێ و هەر پرسێك ڕاگەیاندن و فەیسبوك بیجوڵێنێ و بەرچاوبێت، تەواوی کۆمەڵگا پێوەی خەریك و دابەش ئەبن! بەڵام سیاسەت لە باکور، چونکە تۆزێ لە چاو ئەولاتر ڕۆشتووەو تا لای فکرو عەقڵ چووە، ئیتر خەڵکی ئەوێ بە پڕوپاگەندەی نامەی ئۆجەلان تێناکەون، ئەگەرچی پابەندییەکی ڕۆحییشیان لەگەڵ ئەو پیاوە هەیە!! خۆ ئەگەر شتێکی وا لە باشور ڕوویبدایە، ئەوە جگە لەوەی خەڵك تێئەکەوتن و نەتیجەکە ئەگۆڕا، خەڵك ئەبوونە دوو بەش و بەریشئەبوونە یەکتر! ٣- ئەگەر لەمن بپرسی بۆ خەڵکی تر دەوڵەتیان هەیەو کورد نیەتی؟ پێتناڵێم لەبەر ئەوەی گەلانی تر عاقڵن و ئێمە گەمژەین. (پێتئەڵێم لەبەرئەوەی گەمژەیی خەڵکی تر سنوری هەیە، بەڵام هی کورد نیەتی)! سەیرکە ئاکەپە، ئەگەرچی هەر جاری یەکەم، ئەبووایە دۆڕانی قبوڵبکردایەو پیرۆزبایی لە براوە بکردایە، بەڵام هەرنەبێ جاری دووەم کردی!  دە وەرە تۆ، دووجارو سێجار نا، دوای سەدجارو هەزارجار، پارتی تێگەیەنە کە لە هەولێر دۆڕاوە! لەڕاستیدا گەمژەیی لای هەمووان و لە هەموو شوێنێك هەیە، بەڵام ئەوانیتر خۆیان و وڵاتی خۆیان خۆشئەوێ، ئیتر لە شوێنێکیشدا گەمژەیی ئەوەستێنن و هەموو شتێکی بۆ تێکنادەن! وەلێ کورد لەپێناو گەمژەییەکی خۆی، هەموو شتێك تێکئەدا، بۆیە هیچی دروستنەکردوە! لای ئەوان گەمژەیی هەیە، بەڵام خەتی سوریش هەیە کە گەمژەییەکانیان بوەستێنێ و دواجار بگەڕێنەوە بۆلای عەقڵانییەت! بەڵام لای کورد، (گەمژەیی) خۆی خەتە سورەکەیە، بۆیە هیچ شتێك نەیوەستاندوەو دواجاریش هەرخۆی ماوەتەوە! ٤- بە تێگەیشتن لەو جیاوازییەی، کە لەنێوان هۆشیاریی سیاسیی کوردی ئەستەنبول و کوردی باشور هەیە، ئەبێ تێبگەین لەوەی کە ئێمە، پێویستمان بە حیزبێکی سیاسیی تر نیە، پێویستمان بە تێگەیشتنێکی سیاسیی ترە! سیاسەتی باشور دوو خەتە، خەتێك لە هەولێرەوە دەوڵەتمان بۆ دروستئەکاو خەتێك لە سلێمانییەوە پارتیمان بۆ ئەڕوخێنێ!  ئەمیان لە پشتی شیعاراتی قەومییەوە، ئەوەی خراپبێ بەسەر ئینسانی کوردیا هێناوە!  ئەویان لە پشتی بانگەشەی دژایەتی پارتییەوە، هەر ئەوە ئەکات کە پارتی کردویەتی و هەر کۆپی ئەوە! (دژەپارتێتی) وەکو دژایەتی فەسادو بنەماڵەگەری، یان وەکو جیاوازی فکری و ململانێ ی سیاسیی.. دروستە. بەڵام (دژەپارتێتی تەنیا وەکو خڕکردنەوەی مێگەل و کردنەوەی دوکانێکی سیاسی لە دەڤەری سەوز) ئەمە حەشیشێکە کە لە شەستەکانەوە ئەم دەڤەرەی تەنیوەو چیتر پێویستە لەپاڵ (حەشیشی کوردایەتی) و حەشیشەکانی تردا، باسبکرێ و پوچەڵ و بەتاڵیبکەینەوە!!  چیتر ئێمە پێویستمان بە هێزێك نیە کە ئیش لەسەر (دەوڵەت) یان لەسەر (پارتی) بکات.. ئێمە پێویستمان بە مەشروعێکە کە ئیش لەسەر ((ئینسان)) بکات، چونکە ئەوەی لە ئێمەدا ڕوخاوە ئینسانە، ئینسانیش لە بیرکردنەوەو تێپەڕاندنی دۆخی حەشیشەوە دروستئەبێتەوە، هەموو شتەکانی تریش لەدوای ئەم دروستبوونەوەیەوە دروست ئەبن! ئێمە پێویستمان بە دۆخی ناحەشیش و پوچکردنەوەی حەشیشەکانی دروستکردنی (ڕق و مێگەل)ە، لەبەرژەوەندی بیرکردنەوەو دروستبوونی تاکی هۆشیارو ئازاد. مێژووی حیزبایەتی ئێمە، مێژووی ڕق و نابووتکردنی ئەوەی پێشترە، هەر حیزبێك لەوێوە دەستی پێکرد، سەربە هەمان مێژووەو ئێمەش پێوستمان بە مێژوویەکی ترە، نەك بە حیزبێکی تر! مێژوویەکی تریش لەوێوە دەستپێئەکات کە (س) خۆی لەخۆیدا شتبێ، نەك لە نابووتیی (ص)دا.

كامەران مەنتك   دوای نزیكه‌ی 19 ساڵ، یه‌كه‌م جاره‌ ئیسلامیه‌كان رووبه‌رووی ئه‌و شكسته‌ سیاسیه‌ ببنه‌وه‌و پایته‌ختی راسته‌قینه‌ی توركیا، ئه‌سته‌نبۆڵ له‌ رێگای هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ له‌ ده‌ست بده‌ن. ئه‌وه‌ به‌ شێكه‌ له‌ گه‌مه‌یه‌كی سیاسی ناوه‌خۆی توركیا، له‌ دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانه‌وه‌ جه‌هه‌په‌ یه‌كه‌مین جاره‌ له‌ رێگای ده‌نگدانه‌وه‌، نه‌ك له‌ رێگای كوده‌تاوه‌ ركابه‌ره‌كانی وه‌لاوه‌بنێت. ئه‌وه‌ی ئه‌و هه‌ڵبژاردنه‌ش له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی تر جیا ده‌كاته‌وه‌، سه‌نگی راشكاوانه‌ی كورده‌، بوونی نزیكه‌ی دوو میلۆن و نیو ده‌نگده‌ری كورد له‌و شاره‌، سه‌ركه‌وتنی بۆ جه‌هه‌په‌ مسۆگه‌ر كردو حزبه‌كه‌ی ئه‌ردۆگانیشی دوچاری ئه‌و شكسته‌ گه‌وره‌یه‌ كرده‌وه‌. له‌ راستیدا پیاده‌كردنی هاوسه‌نگكردنی سیاسی به‌ حزبێك و دژی حزبێكی تر، گه‌مه‌یه‌كی له‌ بار بوو بۆ دیاركردنی سه‌نگی سیاسی كورد له‌ توركیا له‌ لایه‌ك و له‌ لایه‌كی تریش تۆڵه‌ كردنه‌وه‌یه‌ك به‌رامبه‌ر ئه‌و زوڵم و زۆرداریه‌ی ئه‌ردۆگان و حزبه‌كه‌ی به‌رامبه‌ر كوردیان كردوه‌و ده‌یكه‌ن. ئه‌مه‌ وه‌ك نیوه‌ی هاوكێشه‌كه‌ شتێكی گونجاوه‌و سیاسه‌تێكی تا راده‌یه‌ك سه‌ركه‌وتوانه‌ بووه‌. به‌ڵام كێشه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌ له‌م به‌شه‌ی هاوكێشه‌كه‌دا نیه‌ به‌ڵكو له‌ نیوه‌كه‌ی تردایه‌!. ئه‌ویش سیاسه‌تی فه‌رمی ده‌وڵه‌تی توركیایه‌!. كه‌ رۆژئاواو ئه‌مریكا به‌ توندی پاڵپشتی ده‌كه‌ن و له‌ ماوه‌ی یه‌ك سه‌ده‌ی رابردوودا هه‌موو ئامڕازێكیان خستۆته‌ به‌رده‌م بۆ جینۆسایدو ره‌شه‌ كوژ كردنی نه‌ته‌وه‌ی كورد. جێگای سه‌رنجه‌ سێ له‌سه‌ر چواری ئه‌و سه‌د ساڵه‌ جه‌هه‌په‌ ده‌سه‌ڵاتی له‌ ده‌ست بووه‌. ئه‌و تاوانانه‌ی له‌و ماوه‌یه‌ ئه‌نجامدراون، هه‌ر له‌ تێكشكاندنی راپه‌ڕینه‌كانی شێخ سه‌عیدو ئاگری داخ و كیمیا بارانكردنی ده‌رسیم،. تا ده‌گاته‌ دانانی یاسای دوورخستنه‌وه‌ په‌رته‌وازه‌كردنی كورد له‌ ساڵی 1932 و راگواستنیان به‌ هاریكاری هێزه‌ هه‌رێما‌یه‌تیه‌كانی تر بۆ رۆژئاوای توركیا، به‌ مه‌رجێك رێژه‌ی 5% دانیشتوان تێنه‌په‌ڕێنن، هه‌مووی له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌و حیزبه‌دا بووه‌!. جه‌هه‌په‌ بوو له‌ ماوه‌ی جه‌نگی دووه‌می جیهانیدا، ئابڵووقه‌ی راگه‌یاندنی خسته‌ سه‌ر باكوری كوردستان به‌ ئاشكراو به‌ نهێنی ده‌یان هه‌زار گه‌نج و رۆشنبیری كوردی كوشت و شوون بزر كرد. جه‌هه‌په‌ بوو كوردی به‌ توركی كێوی ناساندو له‌ ماوه‌ی هه‌موو ته‌مه‌نی خۆیدا كاری بۆ تواندنه‌وه‌و سڕینه‌وه‌ی ناسنامه‌ی كوردی كرد و دروشمی ئه‌وه‌ی به‌رزكرده‌وه‌، كه‌ له‌هه‌ر شوینیك سه‌ره‌نیزه‌ی توركی لێبیت شتیك نیه‌ به‌ ناوی كوردو مه‌سه‌له‌ی كورد. ژاندارمه‌كانی جه‌هه‌په‌ بوون زیندانی ئامادیان كرده‌ گۆڕستانی شۆڕشگێڕانی كورد. جه‌هه‌په‌ بوو ...، ...،... ئێستاش ناكرێت ئه‌و خاڵه‌ فه‌رامۆش بكرێت، كه‌ سه‌رباری ئه‌و مێژووه‌ ره‌شه‌ی، جه‌هه‌په‌ زۆر زیره‌كانه‌ سوودی له‌ تووڕه‌ییه‌كانی كورد له‌ ئه‌ردۆگان و ئاكپارتی وه‌رگرت و له‌ پێناو گه‌ڕانه‌وه‌ی بۆ ده‌سه‌ڵات به‌ كاریهێنا، بۆیه‌ سه‌ركه‌وتنی یه‌كه‌م له‌و هه‌ڵبژاردنه‌دا به‌ر ئه‌و كه‌تووه‌!. ناكرێت له‌به‌ر زوڵم و زۆری دوژمنێكی ئه‌مڕۆ دوژمنێكی شاراوه‌ی دوێنی و به‌یانی فه‌رامۆش بكه‌ین!. سیسته‌می سیاسی له‌ توركیا هه‌رچیه‌ك بێت، سیاسه‌تی به‌رامبه‌ر كورد هه‌مان ئه‌و سیاسه‌ته‌ ده‌بێت، كه‌ له‌ ماوه‌ی رابردودا پیاده‌ی كردوه‌. چونكه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا توركیا وه‌كو ده‌وڵه‌تێك له‌سه‌ر بنه‌مای ئه‌وه‌ دروستكراوه‌، كه‌ پاسه‌وانی ئه‌و دۆخه‌ جیۆپۆله‌تیكیه‌ بكات، كه‌ رۆژئاواییه‌كان له‌و ناوچه‌یه‌ دایانڕشتووه‌. توركیا جگه‌ له‌ پاسه‌وانێكی دۆخی جیۆپۆله‌تیكی رۆژئاو ئه‌مریكا زیاتر نیه‌!. بۆیه‌ به‌ گۆڕینی سیسته‌می سیاسی و گه‌مه‌ سیاسیه‌كانی ناوخۆی توركیا هیچ شتێك له‌ مه‌سه‌له‌كه‌ ناگۆڕێت. كورد پێویسته‌ كار له‌ سه‌ر تێكشكاندنی ئه‌و بنه‌مایه‌ جیۆپۆله‌تیكیه‌ بكات، كه‌ ده‌وڵه‌تی توركیای له‌سه‌ر بنیاتنراوه‌. ئه‌مه‌ش له‌ رێگای دۆزینه‌وه‌ی میكانیزمێكی تر بۆ خه‌بات و كاركردن!. ئه‌م گه‌مه‌ كردنه‌ سیاسیه‌ی ئێستای كورد واتای ونكردنی وێناكردنی جیۆپۆله‌تیكی ده‌گه‌یه‌نێت لای كورد. كه‌ له‌ هه‌موو كاتێك زیاتر پێویستی به‌وه‌ هه‌یه‌‌ كاری له‌سه‌ر بكات. كورد پێویسته‌ له‌ هه‌موو پارچه‌كانی كوردستان ستراتیژیه‌تێكی دووره‌ مه‌ودا دابڕێژێت بۆ به‌یه‌كه‌وه‌ كۆكردنه‌وه‌و لكاندنه‌ی قووڵایی جیۆپۆله‌تیكی خۆی، كه‌ دوای جه‌نگی یه‌كه‌می جیهان له‌ لایه‌ن رۆژئاواییه‌كانه‌وه‌ په‌رته‌وازه‌و دابه‌ش كراوه‌. بۆیه‌ نابێت له‌گه‌مه‌یه‌كی سیاسی روكه‌ش و قێزه‌وندا، كه‌ ره‌نگ بێت رۆژئاوا خۆی ده‌ستی تێدابێت بۆ تۆڵه‌ كردنه‌وه‌ له‌ ئه‌ردۆگان به‌رامبه‌ر هه‌وڵه‌كانی بۆ تێكشاندنی دۆخی جیۆپۆله‌تیكی ناوچه‌كه‌ له‌ رێگای نزیك بوونه‌وه‌ی له‌ روسیا!. فریو بخوات و گره‌و له‌سه‌ر ئه‌سپێكی تۆپیو بكات. كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ دوورتر بڕوانێت و وردتر شته‌كان لێكبداته‌وه‌.

عەزیز ڕەئوف   یەکەم: سایەو زەینەب دو ڕوی یەک دراون لەکۆمەڵگەی کوردیدا،ئەویش خۆسەرقاڵکردنە بەشتە بچوکەکانەوەو فەرامۆشکردنی خەمە گشتیەکانە. ئەم دوو دەرکەوتەیە کە یەکیان ڕوت و قوتەو ئەوەی تریان تەنها چاوی دیارە بیماری کۆمەڵگەی کوردیمان بۆ دەردەخات کە بەبەرگری لەنیقاب دەیەوێت پاکی خۆی پیشان بدات و بەهێرشکردنە سەر جەستەی سایە دەیەوێت خۆی وەک فریشتە نیشان بدات.  لەسەدا نەوەد و پێنچی کورد موسوڵمان بێت چۆن دوو ملیۆن کەس لەگۆگڵ سێرچ دەکات بۆ بینینی جەستەی سایە کەریم؟ خەلەلێک لەسترەکتوری کۆمەڵگەی کوردیدا لە ئارادایە کە لەجەستەی ژندا بەدوای جوانی و پاکی و ڕەشت و ئەخلاقدا دەگەڕێ. دووەم: پارتیەکی سوڵتانی لەفۆرمی وەک سوڵتانەکانی سعودیەو سەلەفیەکی مەدخەلی نێو نیقاب، خۆیان یەکتری تەواو دەکەن. سەلەفیەکان بەڵێ بۆ ڕیفراندۆم دەکەن و سەرۆکی هەرێم بەئەمیر موئمنین وەسف دەکەن. ئەم دوو بەرەیە یەکتری تەواو دەکەن و شەڕێکی لەوە بچوکترە کە شەڕە گەورەکانمان بیربەرێتەوە. سێیەم: نە ڕوتکردنەوە بێ ڕەوشتیە و نە داپۆشین ئەخلاقە. ئەخلاق بە رووتکردنەوە و داپۆشین نیە. مرۆڤەکان ئازادن چی دەپۆشن. مادام لە هەردوو بەرەکەدا چەقی مەسەلەکە جەستەیە، ئیتر ڕوتی بکەیتەوە یان دایپۆشی جیاوازییەکی ڕیشەییان نیە. لە کۆمەڵگەی ئێمەدا چاوێک هەیە لە پشتی نیقابیشەوە ژن بە ڕووتی دەبینێت. نە ڕووتبوونەوە کۆمەکمان دەکا نە داپۆشین. لە هەردوکیدا ستەمکاری سەرمایەداری و ئاین بە مەفهومی سعودی و کردەیەکی ئیسلامی سیاسی هەست پێدەکرێ. چوارەم: پارتیەکان لە سەرۆکی حکومەت و سەرۆکی هەرێم و سەرۆکی پارلەمان و ئەنجومەنی دادوەری لەسەفی پێشەوەن و کەس ورتەی لێوە نایا، بەڵام نیقابپۆشێک کە دەخرێتە سەفی دواوە زۆرێک لە خەڵکی نیگەران کردووە.  پێنجەم: ئەم هەموو قەیرانە لە وەزارەتی پەروەردەدا هەیە، لە سیستەمی پەروەردە وە بۆ خراپی پرسیارەکان، بەخستە سەفی دواوەی کچێکی نیقاب هەموو ڕەخنەکانی بیر خوێندکاران و خەڵک بردەوە.

خالید هەرکی    راو بۆچونی ئاژانسەکانی هەوالگری لەسەر ئەنجامی هەلبژاردنی شارەوانیی ئیستەنبۆلی رۆژی یەکشەممەی ٢٣ی حوزەیران، دەڵێن چی؟  دوای ئەوەی هەلبژاردنی ٣١ی ئاداری ئەم ساڵ بۆ شارەوانی ئیستەنبۆل لەلایەن کۆمسیۆنی هەلبژاردنی تورکیاوە هەلوەشێندرایەوە کە لە نێوان کاندیدی پارتی داد و گەشەپێدان( ئاکەپە AKP) ( بینالی یەلدرم یا بنعلی یەلدرم و ئەکرەم ئیمام ئۆغلۆی کاندیدی ئۆپۆزسیۆن پارتی گەلی کۆماری( جەهەپە CHP) ئەنجام درا. دوێنێ یەکشەممە ئەم هەلبژاردنە دووبارە کرایەوە ئەنجامەکەی بۆ ئەمجارەش لە قازانجی جەهەپە CHP تەواو دەبێ بە رێژەی ٥٥%ی دەنگەکانی مەزنترین شاری تورکیا کە ژمارەیان ١٦ ملیۆن کەس دەبێ واتە پێنج یەکی دانیشتوانی گشت تورکیا بەدەست دێنێ، ئەم رێژەیەش دیارە هاوکێشەو سەنگی حوکمران دەگۆڕێ بەتایبەت کە ئیستەنبۆل بە سەنتەری بازرگانی و ئابوریی تورکیا دێتە ئەژمار هەروەکو پێشتر بەر لە هەلبژاردنەکان ئەردۆگان خۆی دانی بەوەدا ناوە و وتویەتی: ئەوەی ئیستەنبۆل بباتەوە تورکیا دەباتەوە، بەم ووتەی دەبێ دەست لە تورکیا بشوا هەرچەندە ئیمام ئۆغلۆ لە یەکەم ووتەیدا دەڵێ: ( بەڵێ خۆشەویستی سەرکەوت لەگەڵ ئەردۆگان هەماهەنگ دەبین بۆ خزمەتی خەلکی ئیستەنبۆل) ، لە کاتێکا لایەنگرانی بە دەربڕینی خۆشحالیان هەستی لایەنگرانی ئەردۆگان بریندار دەکەن و دەوروژێنن.  هەرچەندە یەلدرم بەرەگەز کوردە و خەلکی شاری ئەرزنجانی باکوری کوردستانە لە مندالیەوە دوای مردنی (بەهار)ی دایکی هاتونەتە ئیستەنبۆل و خوێندنی لەوێ تەواو کردوە و دواتر لەسەر ئەو شارە (ئەرزنجان)دەبێتە ئەندامی پەرلەمان. هەرچی ئیمام ئۆغلۆیە خەلکی ترابزۆنە و بە رەگەز تورکە و تەمەنی ٤٩ ساڵی هەیە، سەربە پارتی گەلی کۆماریی تورکیە کە لە ساڵی ١٩٢٣ لەسەر دەستی کەمال ئەتاتورک دامەزراوە. وێرای ئەم جیاوازیە هەدەپە HDP واتە کوردەکان دەنگ بۆ ئیمام ئۆغلۆ دەدەن و هەر بەو هۆیەشەوە سەرکەوتن بەدەست دێنێ بۆیە لە کاتی راگەیاندنی ئەنجامەکانی بەرایی هەلبژاردن ئیمام ئۆغلۆ سوپاسی سەلاحەدین دەمیرتاش دەکات، بەهەر حال.  (BBC) لە توێژینەوەیەکی هەوالگرییدا لەسەر هەلبژاردنەکانی ئیستەنبۆل دەڵێ: ئەنجامەکانی ئەم هەلبژاردنە دەبنە مایەی بەرتەسک بونەوەی بنکەی دەنگدەرانی حزبی حاکم(AKP) هەر بەم هۆیەشەوە ئەگەری ئەوە هەیە ئەندامانی پەراگەندە ببن، دەکرێ ئەنجامەکانی ببنە ئاماژەیەک بۆ دەستپێکی کۆتاییهاتنی حوکمی ئەردۆگان. هەر ئەم ئاژانسە دەڵێ پیرۆزباییەکانی ئەردۆگان بۆ سەرکەوتوەکە دەکرێ هەولێکی نەزۆکی بێ بۆ دەستبەردار نەبونی جلەوی کارەکان و دورخستنەوەی سەرنجی خەلک بۆ ئەو پرسە گرنگە. ئاژانسی هەوالگری ئەلمانیش دەڵێ: لەدەست دانی شارە مەزنەکەی ئyستەنبۆل زیانەکانی مەنزترن لەوەی تەنها شارێکی مەزنی لەدەست داوە، دیارە کە پۆستی سەرۆکی شارەوانیی ئیستەنبۆل بۆ ئەردۆگان خالی دەستپێکردنی بوو بەرەو لوتکەی دەسەڵات .  لە هەمان کات ئاژانسی هەوالگری رۆیتەریش دەڵێ : دۆڕاندن و لەدەست دانی ئیستەنبۆل بۆ ئەردۆگان لە کاتێکدایە کەوتۆتە گێژاوی کێشە و قەیرانی ئابوری بۆیە بەگران لەسەری دەکەوێ.  جگە لە ئاژانسەکان سیاسەتمەداری ئەلمانی لە پارتی سەوزی ئۆپۆزسیۆن(جیمس ئۆزدەمیر) کە بەرەگەز تورکە دەڵێ: سەردەمی ئەردۆگان کۆتاییهات، ئەم سیاسەت مەدارە ئەمرۆ بۆ رادیۆی ئەلمانی دواو وتی ئێمە ئێستا لە قۆناغی (قەرەبوی کاتی لەدەستدراوین) هەروەها ووتی ئێستاش مەترسیەکان ماون چونکە ئەردۆگان ئەو هێزەی ماوە تورکیا بەرەو هەلدێر ببا.  هەر لەم روانگەیەوە ئاژانسی(بلومبورگ) دەڵێ ئەردۆگان هەولی ئەوە دەدا وا نیشان بدا بەردەوامە لە بەدواداچونی پرسە گرنگەکان وەکو پرسی سزاکانی ئەمریکا کە لە ئەنجامی کرینی سیستەمی موشەکی بەرگریی روسی ، بەنیازە بیخاتە سەری.  سکینەری بەرێوەبەری بەشی رۆژهەلاتی ناوەراست و ئەفریکا لە دەزگای(فیریسک مابلکروفت) دەڵێ: ئیمام ئۆغلۆ بوو بە سەرکردەیەکی نیشتمانی بۆ ئەردۆگان ئێستا کارێکی قورسە ئەم سەرکردە بێلایەن راگرێ، ئابوریی تورکیا لەم کاتەدا بە دۆخێکی قورسدا تێدەپەرێ رێژەی ١٤%ی بێکاریی هەیە.  ئیتر لەم لێدوان و تێبینیانەی سیاسەتمەدار و ئاژانسانە پێدەچی ئەردۆگان لەم میانە پەتەکە بپسێنێ و دەمامک لەسەر روخساری وەلانێ خۆی بە پەلێکدا بدا لە نمونەی سەرەرۆیی و لەخۆبایی بون لە پێناو دەرباز بونی لەم قەیرانانەی ئابوری و سیاسیی ناوەخۆ و دەرەوەیدا کە ماوەی چەند سالێکە بە چەواشە کردنی دونیای ئیسلامی و عەلمانی بەسەر دۆخەکانیدا باز دەداو کاتی پێ دەباتە سەر،ماوەیەک لە رێگەی چاو سورکردنەوە لە ئیسرائیل لە پێناو پەلکێش کردنی دونیای ئیسلامی بۆ ژێر چەتری خەونی خەلافەتی ئیسلامی و ماوەیەک بە چەواشەکردنی ئەمریکا بۆ پەلکێش کردنی بایەخ و گرنگی پێدانی روسیا بە پێگەی تورکیا ماوەیەکیش بە شەڕی ئابوری و کۆچبەران لەگەل ئەوروپا، کە هەمویان سەرچاوە و مەرامەکانی لەپێناو لەناوبردنی کورد و پرسە دادپەروەریەکەی بوە، بە دوری نازانم تەنگەتاو بونی ئەردۆگان بەهۆی کوردفۆبیاوە هەمان چارەنوسی سەددامی بێنێتە پێش، کورد وتەنی( بۆ ریش چوو سمێڵی نایە بانی).

رێبوار کەریم وەلی      (١) ھەر لە دەستپێکی گفتوگۆکانی پێکھێنانی حکومەتەوە تا ئێستا، یەکێتی مەسەلەی دانانی پارێزگاری کەرکووکی کردووەتە بیانوویەک بۆ پەردەپۆشکردنی کێشەکانی خۆی. تا بۆی کرا یاریی بە کات و بە میزاجی پارتی و حیزبەکانی دیکەش کرد. دوای تێپەڕینی ٩ مانگ بەسەر ھەڵبژاردنەکاندا و سەرباری رێککەوتنی لەگەڵ پارتی، رۆژێک بەشدارە و رۆژێک بەشدار نییە! لەبەرزترین ئاستەوە ئەو قسانەی لە کۆبوونەوە ناوخۆییەکانی خۆیان بەرامبەر بە پارتی و سەرۆک بارزانی دەیکەن، بە دەنگ و رەنگ دەگوازنەوە سەر تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان. یەکێتی حیزبێکی ئیفلیجی نەخۆشە و دەیەوێ ئەو پەتایەش تا بۆی بکرێ بەناو حیزبەکانی دیکەدا بڵاوبکاتەوە. جارێ پێش ھەموو شتێک و بەرلەوەی باس لە ھاتنی یەکێتی بۆ ناو حکومەت بکرێت، ئەوە چوار مانگە پۆستی سەرۆکی پەرلەمان کە ئیستیحقاقی ئەوانە و ھیچ پەیوەندی بە مەسەلەی پێکھێنانی حکومەت و پشکی وەزارییەوە نییە، لە غیابی ئەواندا لەلایەن پارتییەوە پڕکراوەتەوە و یەک کەسی ناو یەکێتیش ناپرسێ ئەو پۆستە بۆچی پارتی بەڕێوەی دەبات کە باڵاترین دەسەڵاتی قانووندانانە لە کوردستان؟ کەس نییە بپرسێ ئایا یەکێتی بڕوای بە شەرعییەتی دامەزراوەکانی کوردستان ماوە؟ بەپێی پلانی پارتی بێت کە دەبێ حکومەت تا ٢٩ی حوزەیران پێکبێت، وەستان لەسەر یەکێتی و بەردەوامیی کۆبوونەوە لەگەڵیان بەفیڕۆدانی کاتە. یەکێتی لە نۆ مانگی رابردوودا، نە پابەندی رێککەوتنەکانی بووە و نە رێزی لە ئیمزاکانیشی گرتووە. حکومەتی بەھێز بە تکا و رجا و پاڕانەوە لە یەکێتی پێکنایەت، بگرە چیتر نابێ پارتی لە دەرگای یەکێتی بدات. ئەوەی پێویست بووە بۆ بەشداریکردنی یەکێتی لە حوکمڕانی کراوە، کە یەکێتی خۆی ئەو ئامادەییەی تێدا نەبێت، نە خەتای پارتییە و نە خەتای گۆڕانە. ئاراستەیەکی ناو یەکێتی، بۆ درووستکردنی نەزمێکی نوێ و دەسبەسەرداگرتنی یەکێتی، حزبەکە وەکو ئامرازی ململانێ لەگەڵ پارتی و تەنانەت گۆڕانیش بەکاردێنن. بۆیە پارتی دەبێ تەنانەت لە وەڵامدانەوەشدا ئاگادار بێت و کۆنترۆڵی خۆی لەدەست نەدات. لەسەر یەکێتیش نەوەستێ و حکومەت رابگەیەنێت. سەرۆک بۆ لە ئیستانبوڵ بوو؟ (٢) لە ئانوساتی ھەڵبژاردنەکاندا و لەکاتێکدا کە حیزبی حاکمی تورکیا پەنا بۆ ھەموو رێکارێک دەبات دەنگی کوردی ئیستانبوڵ نەچێتە ناو ھەگبەی دەنگەکانی پارتی ئۆپۆزیسیۆنەوە، یەکەم سەردانی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی بۆ تورکیا، جۆری پێشوازی و جۆری راگەیاندنی ھەواڵەکە لەلایەن سەرۆک کۆمار ئەردۆغانەوە، رەنگبێ لێکدانەوەی جیاوازی بۆ کرابێت. بەڵام راستییەکەی ئەوەیە کە ئەو قسانەی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی لە دیمانەکەی لەگەڵ ئاژانسی رەسمیی حکومەت کردنی، دەریخست کە سەردانەکە دوور و نزیک ھیچ پەیوەندییەکی بە ململانێی ناوخۆیی تورکیاوە نییە. ئەو سەردانە بۆ رزگارکردنی عادل عەبدولمەھدیی سەرۆکوەزیران بوو لەو گوشارانەی کە لەلایەن نەیارە شیعەکانییەوە خراونەتە سەری. ئێستا سەرۆک نێچیرڤان بارزانی رۆڵێکی میحوەری لە نێوان بەغدا و ئانکەرەدا دەبینێ.  مەراسیمی سوێندخواردنی سەرۆک نێچیرڤان بارزانی گەواھیدەری ئەوە بوو کە چوار ساڵی داھاتوو، ئەو سەرۆکە گەنجە لە ئایندەی سیاسیی وڵات و ناوچەکەدا چ رۆڵێکی مەزنی بۆ دانراوە. ئەزموونی ئەو لە جۆری مامەڵەکردن لەگەڵ وڵاتانی ئیقلیمی و وڵاتانی زلھێزدا، لە ھەموو کاتێک زیاتر فریای وەزعی کوردستان و بەغدا و، تەنانەت پایتەختەکانی دەوروبەریش دەکەوێ. رادەستکردنی ٢٥٠ ھەزار بەرمیل لە نەوتی ھەرێمی کوردستان لە بەرامبەر ئیستیحقاقی تەواوی خەڵکی کوردستان لە بودجەی فیدراڵی، نە بە مانای شکستی سیاسەتی نەوتی ھەرێمی کوردستانە و نە بە مانای ھەڵوەشاندنەوەی رێککەوتنی پەنجا ساڵەیە لەگەڵ تورکیا، بگرە جێگیرکردنی شەراکەتە لەگەڵ بەغدا و ئانکەرە. دیپلۆماسییەتێکی بەھێز کوردستانێکی بەھێز درووست دەکات. پارتی و پاقلەکەی نەجیم! (٣) کابرایەک ھەبووە لە ھەڵەبجە، رەنگبێ ھەڵەبجەییەکان باشتر بیناسن. بۆیان گێڕاومەتەوە، ئەگەرنا نەمدیتووە. ناوی نەجیم بووە و پاقلەی کوڵاوی فرۆشتووە. ھەر لە بنەڕەتیشەوە پاقلەخۆرێکی باش بووە. ئیتر بە درێژایی رۆژ کە بەدیار مەنجەڵی پاقلەکەیەوە راوەستاوە و بە خەڵکی فرۆشتووە، جار جارەش خۆی حەزی لێبووە قاپێک پاقلە بخوات. بۆیە دەستی بردووەتە گیرفانی چەپی و پەنجا فلسی ئەوکاتەی دەرھێناوە و گوتوویەتی: " نەجیم بایی پەنجا فلس پاقلە بدە بە نەجیم"، دواییش پەنجا فلسەکەی خستووەتە باخەڵی راستە و قاپێک پاقلەی خواردووە. حیکایەتی پارتی و کۆتای نەتەوە و ئاینەکانی ناو پەرلەمان کە بەشداری لە حکومەت و کابینەی وەزاریدا دەکەن، وەکو حیکایەتی نەجیم وایە کە لە باخەڵی چەپەی دەریدێنێ و دەیخاتە باخەڵی راستەی! پارتی گوایە پۆستی سکرتێری پەرلەمانی (کە دوایی دەبێتە جێگر) داوە بە نەتەوەی تورکمان، بڕوا ناکەم ئەو خاتوونە بە خۆی و مێردەکەیەوە کە پێکەوە حیزبێکیان ھەیە، بتوانن بایی یەک کورسی پەرلەمان دەنگ بھێنن. ئینجا خۆشترین شتیش ئەوەیە کە بەرپرسی ناوچەیەکی پارتی بەناوی کریستیانەکانەوە ببێ بە وەزیر! پارتی وەزیرێک بدە بە پارتی!  

 + فارس نەورۆڵی   خەباتی گەلانی چەوساوە ھەمیشە لەلایەن کۆمەڵێک نوخبەی ئازادی خوازەوە ڕابەرایەتی کراوە، ئیتر ئەو نوخبەیە بەپێی سروشتی سیاسی و کۆمەڵایەتی ئەو کۆمەڵگەیە دەرکەوتووە، ھەندێک جار لە کەسایەتیەکی دەرکەوتوو یاخود پیاوانی ئاینی یاخود لە بنەماڵە یەکدا چڕ بۆتەوە، ئیتر بەپێی ئەو قۆناغە و بواری سیاسی، خەباتی سیاسی یان چەکداری پەرەی پێ دراوە، ئەمەش لەچوارچێوەی پرۆژەیەکی سیاسی گشتگیردا خراوەتە ڕوو بۆ دروستکردنی کیانی سیاسیی یان دەوڵەتی نەتەوەیی.  پرۆژەکەی (بسمارک-یەکەم ڕاوێژکاری ئیمپراتۆریەتی ئەڵمانیا ١٨٧١-١٨٩٠) نمونەیەکە کە زۆربەی جار سیاسیەکان ئاماژەی پێ دەدەن و دەگەڕێنەوە بۆی، زۆر سەرکردەی دیکەی جیھان ھەن کە خاوەنی پرۆژەی نەمرن بۆ نەتەوەکەیان، لە قۆناغێکدا خاوەندارێتی مەسەلەی نەتەوەکەیان کردووە لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست ، کە سەرچاوەی ململانێ و شەڕو بەریەک کەوتنی بەرژەوەندیەکانە، لێرەدا مەسەلەی کورد ئەو ئەڵقە بووە کە کراوەتە قوربانی بەرژەوەندی سیاسی زلھێزەکان و دابەش کراوە بەسەر چوار دەوڵەتدا کە بە ھەموو جۆرێک ھەوڵی سڕینەوەی کوردیان داوە، لە بەرامبەر ئەم جەنگە بێ ڕەحمانەدا گەلی کورد بەرەنگاری بۆتەوە ، توانی جەنگی (وجود) بەرێتەوە ئیتر لە ھەر قۆناغێکدا گروپێک کەسایەتیەک بنەماڵەیەک ڕابەرایەتی بزوتنەوەی کوردایەتی کردووە، بەڵام ئەوەی تا ئێستا خاوەندارێتی مەسەلەی کورد دەکات ماڵی (بارزانە). حەزدەکەم خوێنەر بەچاوێکی ئایدۆلۆجی وشک یان بە ڕق و کینە ئەم وتارە  نەخوێنێتەوە، بەڵکو بە واقع و تێگەیشتن لەواقع سەیری بکات، منیش وەک واقیع نوسیومە، بۆیە پێویستە خوێنەری  ئەم وتارە ھەر بیر و ڕایەکی ھەیە، واقیع وەک ئەوەی ھەیە لێی تێ بگات ، نەک وەک ئەوەی حەزمان لێیە.  لێرەدا دەگەڕێمەوە کرۆکی مەسەلەکە ئەویش ئەوەیە کە سەیری شۆڕشەکانی بارزان بکەین بەتایبەتی سەردەمی (شێخ عبدول سلام بارزانی) ئەو کات (شێخ عبدول سلامی بارزانی) جگە لەوەی لە ھەوڵی کۆکردنەوەی ھۆزەکانی کوردا بوو، پرۆژەیەکی سیاسی ئامادە کردبوو ئاڕاستەی (عوسمانیەکان)ی کرد کە لە چوار خاڵ پێکھاتبوون، بریتی بوون لەمانە :- زمانی کوردی لە ناوچە کوردیەکاندا بکرێت بە زمانی فەرمی. خوێندن لە قوتابخانەکاندا بە زمانی کوردی بێت. بەڕێوە بەرایەتیە خۆجێییەکان بەدەست کوردەوە بن. باج و دەرامەت وەک خۆی بمێنێتەوە بە مەرجێک لە چاککردنی قوتابخانە و ڕێگاو بان  و پرۆژە خزمەتگوزاریەکان بۆ ناوچە کوردیەکان سەرف بکرێت. ئەم داواکارییەی (شێخ عبدول سلامی بارزانی) ساڵی ١٩٠٧ واتە ١١٢ ساڵ پێش ئێستا ، ئەگەر بە چاوێکی تەڵخ-ی ئەم سەردەمە ئەو کاتە نەخوێندرێتەوە ئەم پرۆژەیەی (شێخ عەبدول سەلامی بارزانی) ھەنگاوەکانی بە بەراورد بە جیاوازی سیاسی و فیکری و کۆمەڵایەتی، ھیچی لە پرۆژەکەی (بسمارک) کەمتر نیە، ھەرچەندە عوسمانیەکان داواکەیان جێبەجێ نەکردوو لە پلانێکی گڵاودا (شێخ عبدول سلامی بارزانی) بەدیل گیراو لە سێدارە درا، بەڵام ئەم ئامانجە ڕەوایە کپ نەکراو (موستەفا بارزانی) درێژەی بە خەبات داو شۆڕش ھەڵگیرسایەوە و دواتر (بارزانی) چووە (کۆماری مەھاباد) بۆ ھاوکاری کۆمار . ئەگەر کتێبەکەی (غەنی بلوریان- ئاڵەکۆک) بخوێنێتەوە و وێنایەکی بەرزی ڕۆحی ئەو کاتە دەخاتە ڕوو کە (بارزانی) گەیشتۆتە (مەھاباد) چ ورەیەکی بەخشیوە بە کۆمار جگە لە ھاوکاری سەربازی ھاوکاریەکی دەرونی بەھێز بوو بۆ شکاندنی سنورە دەستکردەکانیش. دوای ڕێککەوتنی سیاسی لە پێناو (نەوت) کۆماری کوردستان کرایە قوربانی ، لەو ساتە دژوار و دوڕیانەدا (بارزانی و قازی) دەبوو بڕیارێکیان بدایە دوو ڕێگەی جیاوازیان ھەڵبژاردایە، ئەوە بوو قازی ڕێگای (عیسا) ی گرتوو بارزانی ڕێگەی (موسا)، کە ھەردوکیان وەک سومبولی نەمری مانەوە، دواتر (بارزانی) بۆ درێژەدان بۆ سەندنەوەی مافی کورد بەردەوام بوو چووە سۆڤیەتی ئەوکات، دواتر لە ١٩٥٨ دا گەڕایەوە، توانی لە دەستوری (عێراق) ئەوە بچەسپێنێت کە (کورد و عەرەب) ھاوبەشن لەم نیشتیمانەدا، ئەمە دەکرێت بە وێستگەیەکی ئاسایشی نەتەوەیی (کوردستان) باس بکرێت، ھەرچەندە ئەو ڕێکەوتنە بەردەوام نەبوو، بەڵام شۆڕش ھەر بەردەوام بوو بە کۆمەڵێک قۆناغی سەخت و کەوتن و ھەستانەوەدا تێپەڕی، ئەوەی گرنگی خەباتی بارزانی یە دوای ھەر شکستێک کە بە پلانگێڕی ئەنجام دراوە ماڵی بارزان لە ھەستانەوەدا بە ورەیەکی بەرزتر دەستیان داوەتەوە خەبات، لێرەدا مەبەست وەلا نانی خەباتی مێژووی ھیچ کەس و لایەن و بنەماڵەیەک نیە، ئەوەی دەمەوێت بیخەمە ڕوو واقیعێکە ئێستا ماڵی بارزان خاوەندارێتی مەسەلەی کورد دەکەن ئەمەش ئیعترافی جیھانی و ناوچەیی و ناوخۆیی کوردستانی ھەیە، بۆیە بۆ تێگەیشتنی ئەرێنی لە واقیع بۆ خزمەتی دۆخی کورد باشتر وایە ھەموو لایەک تێگەیشتنیان بۆ ئەم واقیعە ھەبێت لە چوارچێوەی تێگەیشتنی گشتی کوردستانیدا بۆ خزمەتی بەرژەوەندی باڵای کوردستان، چوون بەریەک کەوتنی نەرێنی لەگەڵ ئەو واقیعەدا دەرئەنجامی باش نابێت، ئەمەش ئەزمون پێمان دەڵێت، کەواتە تێگەیشتن لە واقع وەک خۆی، تێپەڕاندنی واقعە تاڵەکانە، ئەم وتارەش ھیچ ئامانجێکی لە پشت نیە، جگە نیشاندانی ئەو واقیعەو ئەو ئیعترافە ھەمەلایەنەیە کە ماڵی بارزان خاوەندارێتی مەسەلەی کورد دەکەن، بۆ تێگەیشتنی ئەم واقیعەی ئەم قۆناغە و گەیاندنی کورد بە ئامانجەکانی کارکردن بۆ خۆشگوزەرانی خەڵک و یەکانگیری ماڵی کوردستانی پێویستە ئەو دوو کارێکتەرە جوامێرە ھەر کەس لە مەوقیعی خۆیدا ڕۆڵی گرنگ ببینێت بۆ بیناکردنی متمانەی گشتی لە کوردستان، ئەوانیش بەڕێزان (سەرۆکی ھەرێم و سەرۆکی حکومەت)ە ، لێرەوە نیشانی دەدەن بە شێوازێکی نوێ کە ماڵی بارزان خاوەندارێتی مەسەلەی کورد دەکەن.

كارۆخ عوسمان ئەكڕەم ئیمامۆغڵو كاندیدی بەرەی میللەت لەپارتی CHP لەكۆی ٣٩ قەزاو ناوچەدا لە ٢٨ براوەیە. بیناڵی یڵدڕم تەنھا لە ١١ ناوچەدا بەڕێژەیەكی كەم لەپێشەوەبووە، ڕێژەی جیاوازی نێوانیشیان ٨.١٣ كە دەكاتە ٧٧٧ ھەزارو ٥٨١ دەنگ. لەچاو ھەڵبژاردنی ئەوەلینجار كە لە٣١ ی مارسدا ئەنجامدرا یڵدڕم دەنگێكی زۆری لەدەستداوە كە ئەوكاتە جیاوازیەكەیان تەنھا ٢١ ھەزارو ٤٦٢ دەنگ بوو. بۆ ئاكپارتی ئەو ئەنجامە لەھەڵبژاردنێكی دووبارەی تانەدراودا كە ھەر خودی ئاكپارتی تانەی لێداوە شۆكێكی گەورەبوو، تەنانەت ئاكپارتی خۆی بۆ تەزویرێكی گەورەش لەپێناو سەركەوتن بەھەر جۆرێك ئامادەكردبوو، بەڵام ئەو ئەنجامە دەریخست كە كوردانی دانیشتووی ئەوشارە كە سەر بە HDP ن پاڵشتیەكی گەورەی كاندیدەكەی جەھەپەیان كردووە. ھەرچەندە ڕێژەی دەنگدەرانی ئاكپارتی لەناو كوردانی استانبۆڵدا زیاترە وەك لەجەھەپە بەڵام ئەو دەنگدەرانە جاری پێشوتریش ھەر دەنگدەری ئاكپارتی بوون بۆیە ئەنجام لەقازانجی یڵدڕمدا نەشكایەوە. كوردانی استانبۆڵی تابعی ھەدەپ لەم ھەڵبژاردنە دووبارەییەدا سەڵاحەددین دەمیرتاشیان وەك ڕێبەر سەیر كردو بانگەوازەكەی عبداللە ئۆجەلانیان پشتگوێ خست، بەسەرنجدان لەبانگەوازی بەڕێز ئۆجەلان دەردەكەوێت كە ئەو ویستی بووە كوردان لەو نێوەندەدا بێدەنگ بن و دەنگ بەھیچ كاندیدێك نەدەن، لەئەگەری ئەوەشدا یڵدڕم دەبوو بەبراوەی ھەڵبژاردن بەچەند پۆینتێك چونكە لەھەڵبژاردنی ٣١ی مارسدا ڕێژەیەك لەدەنگەكانی ئەوجارەی جەھەپە بۆ ھەدەپ ڕۆیشتن و ئاكپارتیش نیەتی تەزویری ھەبوو، بەڵام بەھۆی بەیاننامە داخوازیەكەی ئۆجەلان تا ڕاددەیەكی زۆر ئاكپارتی موتمەئین بوو لەوەی كە كوردانی سەر بەھەدەپ دەنگ بە ئیمامۆغڵو نادەن و نێوەندگیر دەبن، بەمەش ئەنجام لەخزمەتی كاندیدەكەی ئاكپارتی یەكلایی دەبۆوە. ئێستا پارتی گەلی كۆماری CHP لەدوو گەورە شاری   كاریگەری توركیا پێشەنگە، بەڵام ئەوەی جێی سەرنجە لەدوای ڕێفراندۆمی ١٦ی نیسانی ٢٠١٧ی دەستوریەوە ئەردۆگان دەستەڵاتی شارەوانیەكانی كەمكردۆتەوەو لەبەرامبەریشدا سوڵتەی (والی) زیاد كردووە، بەمەش ئەھمیەتی سەرۆكی شارەوانی كەمی كردووە چونكە والیەكان ڕاستەوخۆ گرێدراو و سەر بەسەرۆكایەتی كۆمارن و بڕیار لەخودی سەرۆكی دەوڵەت وەردەگرن كە ئەردۆگانە. بێشك ئەردۆگان شتێكی لەوجۆرەی لەبەرچاو بوو كە شارەوانی ھەندێ لەمێتڕۆپۆلە توركەكان لەدەست دەدات بەدەستەڵاتێكی موتڵەقەوە بۆیە ھەم لەسوڵتەی داماڵین و ھەمیش والیەكانی خستنە ژێر ھەیمەنەی سەرۆكایەتی دەوڵەتەوە.. ئەم ھەڵبژاردنە دووبارەییە بۆ ئاكپارتی بۆیە شكستە چونكە بیناڵی یڵدڕم ھەم سەرۆكی حزب بووەو ھەمیش سەرۆكی حكومەت و سەرۆكی مەجلیسی گەورەی توركیاش بووە كەچی لەبەرامبەر كەسایەتیەكی لەچاو یڵدڕم لاوی وەك ئیمامۆغڵو بۆ دووەمینجار شكست دەھێنێت، ئیمامۆغڵو جگە لەوەی كەپێشتر سەرۆكی شارەوانی محەلی بووە لە ناوچەی (بەیلیكدوز) ھیچ پۆستێكی تری باڵای ئیداری حكومڕانی نەبووە، ھەمدە بەنسبەت یڵدڕم گەنجێكی پڕتاقەتەو ئەزمونی شارەداری ھەیەو تەمەنی ٤٩ ساڵە، بەڵام یڵدڕم ٦٤ ساڵ تەمەنیەتی، ئەگەر ئەو جیاوازیەش نەبایە زۆرینەی خەڵكی استانبۆڵ بڕیاری گۆڕانكاری لەحزب و شەخسیشدا دابوو، خۆ ئەگەر ئاكپارتی ھیچ كەم و كوڕیەكیشی نەبێت خەڵكی استانبۆڵ بەھۆی كرانەوەی زیاتریان لەچاو شارەكانیتری توركیا ئارەزووی گۆڕانكاری دەكەن، بۆنمونە شارەكانی وەك ڕیزەو تڕابزۆن و ئۆڕدو ھەمیشە لەگەڵ حوكمڕان و حزبی حاكمدا بوینە، ھیچ كاتێك گۆڕانكاری گەورە لەسەر دەستی خەڵكی شارە بچوك و تەریكەكان نەكراوە، سەرنجی گەورە ھەمیشە لەسەر میتۆپۆلەكانە. بەسەرنجدانیش لەڕابردووی گشت حزبە حوكمڕانەكانی توركیا ئاكپارتی لەگشتیان باشتربووە دەرحەق بەگەلانی توركیا بەشێوەیەكی گشتی، جەھەپەش لەڕابردوودا زۆرترین جار سوڵتەی ڕەھای ھەبووەو لەھەموانیش خراپتر مامەڵەی دەرحەق بەكورد كردووەو بۆ ناوخۆی توركیاش ئیدارەیەكی باشی بەڕێوە نەبردووە. بۆ كوردان ھەردوولایان خراپن وەلێ خراپ ھەردەم لەپێشەوەی خراپترەكەدایە. پێویست بوو كوردان سود لەسەرەتاكانی دەستەڵاتی ئاكپارتی وەرگرن و مافەكانیان بەڕێگا مەدەنیەكان بچەسپێنن، بۆ ئەوەی ناچار نەبن لەڕقی حزبی حوكمڕان دەنگ بەحزبە تۆتالیتارو داپڵۆسێنەرەكەی جاران بدەن. وەك ئەوە وابوو كە خەڵكی كورد لەعێڕاق دەنگ بەكاندیدێكی حزبی بەعسی ئیشتراكی بدات. ھەرچەندە پەیامەكەی بەڕێز ئۆجەلان ناوەندگیرو بێلایەن بوو، بانگەوازی بۆ ھێڵی سێیەم دەكرد، ھێڵی سێیەمیش یان بەربەرەكانێ كردنی ھەردوكیانە یاخود ڕۆڵی تەماشاكەر دەبینێت، بەڵام كوردانی استانبۆڵ كە ھەواداری پەكەكەو ھەدەپەن بێلایەن نەبوون و دەنگێكی زۆریان بە كاندیدەكەی جەھەپەدا. ئەردۆگان لەساڵی ٢٠٠٢ تا ئەمێستا لەحوكمدایەو حزبەكەشی براوەی یەكەمی گشت ھەڵبژاردنەكان بووە، لەسەرەتاكانی حوكمیشیدا كورد گەیشتە زۆرێك لەمافە ھاوڵاتیەكانی و لەڕووی جانبی نەتەوەییشدا زۆر شتی بۆ دەستەبەر بوو. بەڵام ئەو ھەڵگەڕانەوەیە بێشك دولایەنەیەو ناكرێ قەومیانە بڕیار بدەین كە تەنھاو تەنھا ئەردۆگان تاوانباری سەرەكیە لەتێكچوونی ئەو بارودۆخە لەبارەی جاران و دەستپێكردنەوەی شەڕوئاشوب لەنێوان دەوڵەت و پەكەكە كە نوێنەرایەتی نیوەی كوردانی باكور دەكات. ئەوكاتەم لەبیرە كە لەئامەدی گەورە شاری كوردان لەبەرچاوی ئەردۆگان گەنجانی كورد تابلۆی ڕەگەزپەرستی جەھەپەیان لەسەر دەروازەی شار داگرتە خوارێ كە لەسەری نوسرابوو: ‏Ne mutlu türküm diyene ئاخر ئەردۆگان ڕێگەی بەودا شیعاری ڕەگەزپەرستی تورك كە مستەفا كەمال ئەتاتورك نوسیوێتی لەشاری ئامەد فڕێ بدرێت و كوردان مومارەسەی عەقیدەو باوەڕی كۆمەڵایەتی و پەروەدەیی و مێژوویی و ھونەری و تەنانەت سیاسیش بكەن. دەیان ڕێكخراو و دەزگای میدیایی سەر بەكوردان دامەزران، ڕێگە بەخوێندنی كوردی درا لەزانكۆ و خوێندنگا سەرەتاییەكان. سەرەڕای ئەو ڕێگەپێدانەش ھێشتا بەشێكی زۆر كەمی خەڵك منداڵەكانیان دەناردە بەر خوێندنی زمانی كوردی، چونكە ئارەزوومەندانەبوو، خۆم شایەدی عەیانم. ھەرچەندە ئەردۆگان غروری دەستەڵات گرتی بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا ھێشتا لەھەموو ئەوانەی پێش خۆی دەرحەق بەكورد باشتربووە. ئەوەی لەو ھەڵبژاردنە ڕوویدا دەكرێ وەك ھاوپەیمانێتی نھێنی دووەمینجاری ھەدەپ و جەھەپە سەیربكرێت. لەھەڵبژاردنی ٣١ی مارسی ساڵی ڕابردوو و ھەڵبژاردنی سەرۆكایەتی كۆماریش ھەدەپ و جەھەپە لەپەیوەندیەكی چڕوپڕدابوون و دەنگ گۆڕینەیان لەنێواندا ھەبوو، كەچی ھێشتاش نەیانتوانی ئاكپارتی ببەزێن، دیارە ئەو بەرەیە لەناو خەڵكدا لاوازەو سەرنجی لەسەر زۆرە، ئاخر ئاكپارتی براوە بووە، دەرخەری بەھێزی ناو جەماوەرو گەلانی توركیای دەردەخات، بۆیە ئەگەر كورد بیەوێ لەڕێگای جەھەپەوە گۆڕان لەمەساڵحی خۆی بێنێتە وجود دەبێت سیاسەت بەجەھەپە بگۆڕێت و بەڵێننامەی گەورەیان پێ مۆربكەن لەبەرامبەر پشتیوانیكردنیان.  

ئاسۆس هەردی بەپێی ئەنجامە بەراییەکان، ئەکرەم ئیمام ئۆغڵو کاندیدی پارتی گەلی کۆماری‌و ئۆپزسیۆن لە تورکیا، لە هەڵبژاردنە دووبارەکەی شارەوانیی ئەستەمووڵدا، بۆ جاری دووەم لە بنعەلی یلدرم-ی کاندیدی ئەردۆغان‌و دەسەڵاتی بردۆتەوە. پێشەکی با ئەوە بڵێم کە من وەک کوردێک هیچ هیوایەکم بە هیچ یەکێک لەو دوو کاندیدە نەبووەو نیە. یڵدرم کاندیدی دەسەڵاتێکە کە ئەگەرچی لەسەرەتادا خۆی وا نیشان دا دەیەوێ کێشەی کورد لە باکوور بە رێگەیەکی دیموکراتییانە چارەسەر بکات، بەڵام زۆری نەبرد، کاتێک پێگەی خۆی قایم کردو بۆی دەرکەوت کورد تەنها بە مەرجی چارەسەرەی بنەڕەتیی کێشەکەی‌ ئامادەیە پشتیوانیی لێبکات‌و نابێتە کۆیلەی، لە سەرۆکە ناسیونالیست‌و رەگەزپەرستەکانی تورک خراپتر، یان لانیکەم رێک وەکو ئەوانی بە کورد کردو بەبەرچاوی جیهانی سەدەی بیست‌و یەکەمەوە هەرچی بەردەستی کەوت وێرانی کرد. هەرچی ئیمام ئۆغڵو-ی رکەبەریشە، کاندیدی (جەهەپە) حیزبەکەی مستەفا کەمال ئاتاتورکەو هیچ مافێکی راستەقینە لەبەرنامەی سیاسیی ئەو حیزبەدا بۆ کورد بوونی نیە. بەڵام ئەوەی وادەکات بردنەوەی "ئۆپۆزسیۆن" لە دەسەلاتی تورکیا باشترو ئیجابیتر بێت ئەوەیە، دۆڕاندنی ئەستەمووڵ لووت شکاندنێکی گەورەیە بۆ حیزبی دەسەڵاتدارو خودی رەجەب تەیب ئەردۆغان، کە بە هەموو توانایەکەوە هەوڵدەدەن دیکاتۆرییەتێکی دیکە لە تورکیادا بسەپێنن، دیکاتۆرییەتێک کە لە رووی ئازادی‌و مافەکانی مرۆڤ‌و مافی کوردیشەوە، ئەگەر لەوانی پێش خۆی خراپترو ترسناکتر نەبێت، ئەوا بێگومان هیچی لەوان کەمتر نیە. دیکتاتۆرییەتێکە بە ناوی ئاین‌و ئیسلام‌‌و ئیمانەوە دەیەوێ حوکمی رەهای حیزب‌و سەرۆکەکەی بسەپینێت‌و بە جۆرێک لەجۆرەکان مۆدێلی تورکە عوسمانییەکان لە وڵاتە موسوڵمانەکاندا دووبارە بکاتەوە، دیارە لەپێش هەمووشیانەوە لەکوردستاندا. لێرەشەوە پێم وایە هەڵوێستی پارتی گەلانی دیموکراتی (هەدەپە)، بۆ پشتیوانیکردن لە ئۆپۆزسیۆن، لەم ساتەوەختەی مێژووی تورکیادا، هەڵوێستێکی راست‌و عەقلانی‌و ئازایانە بوو. هەڵوێستێک کە بە گەمەەکانی ئەردۆغان سەبارەت بە کردنەوەی دەروازەیەکی کاتی‌ بەڕووی عەبدوڵڵا ئۆجەلانداو رێگەدان بەەوەی لەگەڵ پارەێزەرەکانی دیدار بکات، بێ هیچ ئاسۆیەکی روون بۆ چارەسەرێکی راستەقینەی کێشەی کورد لە باکوور، هەڵنەخەڵەتاو ستراتیجییانە بیری کردەوە: لەم ساتەوەختەدا گرنگترین ئەرکی سیاسیی ئەوەیە رێگە لە دیاکتاتۆرریەتێک بگیرێ کە دەستی بە خوێنی دەیان هەزاران هاوڵاتیی کوردی بێدەرەتان سوورە، چونکە هەتا ملاملانێ‌و پەراوێزی فرەیی‌و مانۆری سیاسی لەئارادا بێت، هیوایەک بە گۆڕانکاری‌و بەرەپێشچوون دەمێنێ.

+ مەریوان وریا قانع    بە درێژایی ١٧ ساڵی ڕابردوو، واتە لە ساڵی ٢٠٠٢ ەوە تا ئێستا ٢٠١٩، ئەمە یەکمجارە پارتەکەی ئەردۆگان ھەڵبژاردنێک بەو ڕوونییە بدۆڕێنێت. یەکەم جارە بەشێک لە تورکیا بە دەنگی بەرز بەو پیاوە بڵێت بوەستە و لە شوێنێکی گرنگدا سزای ئەو سیستمە دەسەڵاتگەرە پۆپۆلیستە بدات، کە سەرۆکەکەی خۆی وەک سوڵتانێک دەبینێت و تورکیاش بە خودی خۆی یەکسان دکات. ساڵی ٢٠١٣ ئەستەنبول لەڕێگای خۆپیشاندان و ناڕەزاییدەربڕینەکانی پارکی غازی یەوە دەنگی توڕەی خۆی بە گوێچکەی ئەردۆگان و حوکمڕانییەکەیدا دا، ئەمڕۆکەش لەڕێگای سندوقەکانی دەنگدانەوە، کە پێدەچێت لەو وڵاتەدا وەک لە ھەرێمەکەی ئێمەدا بەشێوەیەکی بێشەرمانە بێنرخ و سووک نەکرابێت. لەھەردوو دۆخکەدا ئەو شارە ئەو جۆرە لە بەرگریی بەرامبەر بە دەسەڵاتدارانی وڵاتەکە نیشاندا، کە ھێما بۆ زیندووییەتی شارەک و دانیشتوان و ھێزە سیاسییەکانی ناوی دەکات. لەمێژووی ژیانی سیاسیی ئەردۆگاندا دەکرێت دوو قۆناغ لەیەکتری جیابکرێتەوە. یەکەمیان قۆناغی ساڵی ٢٠٠٢ بۆ ٢٠١٣، دووھەمیان قۆناغی ٢٠١٣ بۆ ئێستا. لەیەکەمیاندا ئەردۆگان سیاسییەک بوو کۆمەڵێک ڕیفۆرمی یاسایی وسیاسیی گرنگیی لە تورکیادا ئەنجامدا، بە کردنەوەی دەلاقەیەکیش بەڕووی مەسەلەی کورد لەو وڵاتەدا. لە دووھەمیاندا گۆڕا بۆ سیاسییەکی دەسەڵاتگەر و خەریکی وێرانکردنێکی تەواوی ئەو سیستمە سیاسییە بوو کە ئەوی لەڕێگای سندوقەکانی دەنگدانەوە بە دەسەڵات گەیاندبوو. لە یەکەمیاندا وەک مۆدێلێک بۆ ناوچەکە دەردەکەوت، لە دووھەمیاندا بوو بە بەشێک لەو سیستمە سیاسییە دەسەڵاتگەرانەی لەمڕۆدا لە زۆر شوێنی دونیادا ئامادەن. لە یەکەمیاندا خەونی بوون بە ئەندام لە یەکێتی ئەروپادا وزەیەکی گرنگیی بە پرۆسەی چاکسازیەی ناوەکییەکان دەبەخشیی و پیادەکردنی پێشمەرجەکانی ”ڕێکەوتنی کۆپنھاگن“ لەئارادابوو. لە دووھەمیاندا داخرانی ئەم دەرگایە و ھاتنی داعش و گۆڕانی ناوچەکە پرۆسەی دەسەڵاتگەرێتیی لە وڵاتەدا بەھێزتر کرد. لەگەڵ دروستبوونی داعشدا ململانێ ئیقلیمیی و تائیفییەکان لەناوچەکەدا قووڵتربوونەوە و ئەردۆگان بەشدارییەکی ڕاستەوخۆی لەو ململانێیەدا کرد، ھەموو ئەمانە ئەم پیاوە و مۆدێلی حوکمڕانییەکەی زیاتر و زیاتر بەرەو دەسەڵاتگەرێتییەکی ڕووت و بێدەرپێ برد.  ئەمڕۆ ئەردۆگان بووە بە ھەڕەشەیەکی گەورە لەسەر تورکیا و ناوچەکەش. لە پەیوەندیدا بە مەسەلەی کوردەوە ئەردۆگان ڕۆڵێکی نێگەتیڤ و ھێجگار ترسناک لە سێ بەشی کوردستاندا دەبینێت. لە تورکیادا لە جەنگێکی دەستەویەخەدایە لەگەڵ بەشێکی گەورەی کوردانی ئەو وڵاتە و نوێنەرە سیاسییەکانیاندا. لە سوریادا لە سەنگەردایە بۆ پەلاماردانی ئەو ئەزموونەی لە بەشە کوردستانییەکەی ئەو وڵاتەدا دروستکراوە، بە کردەوەش بەشێکی ھەرێمی کوردستانیشی لە عێراقدا داگیرکردوە و سوپاکەی خۆی لەڕووبەرێکی گەورەیدا جێگیرکردوە.  ئەم دۆڕاندنەی ئەستەنبوڵ دەشێت سەرەتایەکی نوێ بێت، بەڵام بێگومان سەرەتایەک زەحمەت و پڕ کێشە و ململانێی گەورە دەبێت کە لە ئێستادا مەحاڵە بزانرێت دەرەنجامەکانی چۆن دەبێت. ئەستەنبوڵ ئەم ئێوارەیە درزێکی بەرچاوی کردە دیواری حوکمڕانییەکەی ئەردۆگانەوە.

+ عەبدولڕەحمان عەلی ڕەزا   ئەوەی هەرێمی کوردستانی پێدەناسرێتەوە قەیرانە هەمەچەشنەکانیەتی ، ئیتر دارایی ، سیاسی ،  یاسایی وخزمەتگوزاری و ......... هتدبێت۰ جگەلەمانە هەرچەند مانگەو قەیرانێکی تر بۆ پێداویستیەکانی ڕۆژانەی هاوڵاتیان دروست دەبێت یاخود دروست دەکرێت ۰ باشە چ مەعقولیەتێکی تێدایە دوو ڕۆژ تەماتەو پیاز لەئێرانەوە هاوردەی هەرێم  نەکرێت کیلۆی تەماتە بگاتە (۲۰۰۰)دووهەزار دینار لەکاتێکدا هەرێمی کوردستان جگەلەوەی خاوەنی باشترین زەوی بەپیتە ‌، دەشتوانرێت لەخاکەکەیدا پێداویستی ( ۱۰ )دە ملیۆن هاوڵاتی لەسەوزەومیوە بەتەواوی دابینبکرێت وبەرهەم بهێنرێت ۰ کەی ڕەوایە چەند ڕۆژێکی کەم تورکیا هاوردەی هێلکە بۆهەرێم وعێراق ڕابگرێت تەبەقێک هێلکە نرخەکەی ( ۲۰۰٪)بەرزببێتەوە ، لەکاتێکدا هەرێمی کوردستان خۆی خاوەنی ( ۱٤۰۰)هەزاروچوارسەد کێڵگەی پەلەوەرییە وگەرحکومەت خۆی هاوکاریان بێت ئەوا زۆر لەپێداویستی زیاتری دانیشتوانی هەرێم دەتوانرێت مریشک وهێلکەش بەرهەم بهێنن وبگرە هەناردەشی بکەن ۰ باشە وڵاتێکی وەک ئێران بۆ دەتوانێت تەنها لەساڵی (۲۰۱۸)دا بڕی ( ۹٥ )نەوەدو پێنج هەزارتۆن تەنها ماست هەناردەی وڵاتان بکات و بایی ( ۸٥)هەشتاوپێنج ملیۆن دۆلاریش بەعێراق وهەرێمی کوردستان بفرۆشێت ؟ لەکاتێکدا سەردەمانێک نەعێراق ونەهەرێمیش پێویستیان بەسەتڵێک ماستی هاوردەی هیچ وڵاتێ نەبوو ، بەڵام بێ پلانی وادەکات کەلەوڵاتێکی بەرهەم هێنەوە ببیتە بەکاربەرێکی تەواو،و هەمیشە چاومان لەدەستی دەرەوە بێ۰ سەیرنەبێت بەلاتانەوە لەسەر ئەوهەموو گوێزەی هەورامان وناوچەکانی تری هەرێم کە بەرهەم دێن کەچی مانگانە بایی ( ۱٥)پانزە ملیۆن دۆلار گوێزی ڕوسی وئێرانی وئۆکرانی و۰۰۰۰۰۰هتد هاوردەی هەرێم دەکرێت ، کەساڵانە دەکاتە ( ۱۸۰)سەدوهەشتاملیۆن دۆلاری ئەمریکی ۰ خاکی هەرێمێک کەهێندە بەپیت بێت وهەموو ڕەگەزەکانی کشتوکاڵی بەزیادەوە تێدا بێت ،  چ مەنتقێکی تێدایە ساڵانە تەنها ( ٥٤)پەنجاوچوارهەزارتۆن میوەی تێدا بەرهەم بهێنرێت لەکاتێکدا ساڵەکە هەرێم ودانیشتوانەکەی پێویستیان بە ( ٥۳۰)پێنج سەدوسی هەزارتۆن میوەهەیە ۰ یاخود ساڵانەهەرێم بۆپێداویستی دانیشتوانەکەی پێویستی بە ( ۲۰۰)دووسەد هەزارتۆن برنج بێت کەچی ساڵەکە بتوانرێت تەنها ( ٥ -- ٦ )پێنج بۆشەش هەزارتۆن بەرهەمی برنجت هەبێت ۰ هەرێمی کوردستان تەنها هاوردەکەری سەوزەومیوەنیە بەڵکو قۆپچەوسوزن و واشەروبرغوش هەرهاوردە دەکات ، ئاخەر کارەساتە نەتوانیت لەساڵی (۲۰۱۸)دا (۷)حەوت شەقامی تازە بنیادبنێیت ودروستی بکەیت ، بەڵام هەرلەوساڵەدا ( ۱۳۷)سەدوسی وحەوت هەزار ئوتومبێلی هەمەجۆر هاوردەبکەیت ولەهاتوچۆی هەرێمدا تۆماربکرێت ۰ بەپێی ستانداردی جیهانی نابێت هیچ وڵات وهەرێمێک هاوردەی کاڵاوشمەکی لە( ۳۰٪)تێبپەڕێت بەڵام هەرێمی کوردستان بەگشتی هاوردەی کاڵاوشمەکی (۸۰٪)ی تێپەڕاندوەو هەندێ کاڵاوشمەکی ڕۆژانەشی لەنمونەی وشکە گەیشتۆتەلە ( ۹٥٪) وزیاتریش ۰ بەرپرسانی هەرێم جگە لەوەی نەخواستیان بوەو نە ئیرادەشیان هەبوە تاکوهەرێم لەبەکاربەرەوە بکەنە بەرهەم هێن ،  نەشبونەتەهاوکاری جوتیاران ووەبەرهێنەرانی بوارەکەو ئەوبودجەیەشی بۆسێکتەری کشتوکاڵ کەئاسایشی خۆراکی پێوەبەندە ساڵانە کە تەرخاندەکرێت هەرگیز ناتوانرێت کشتوکاڵی لەوپوکانەوەی تێیکەوتوەپێ ڕزگاربکرێ وبەرەوبوژانەوەو گەشەکردنی ببات ۰ وەلەلایەن کەسانی شارەزاو ئەکادیمیانی بوارەکەوە چەندین ڕاپۆرت وڕاسپاردەو پلانی زانستی دراوەتە بەرپرسانی پەیوەندیدار بەڵام ئێستاشی لەگەڵدا بێت ئەوان دەڵێی نەبایان دیوە نەباران ۰  

کاروان عەلی شامار لەسەرجەم کابینە یەک لە دوای یەکەکانی حکومەتی ھەرێمی کوردستاندا ھیچ کات نوێنەرانی یەکێتی لە حوکمەتدا بارتەقای کابینەی رابردوو لاوازنەبوون، یەکێتیەکان زۆرجار بۆ رایکردنی مامەلەکانیان لەنێو وەزارەتەکانی پایتەختدا بەوانەشی کە وەزیرەکانی یەکێتی بوون پەنایان بۆ بەرپرسانی پارتی بردووە!  بۆ مێژوو دەیڵێم یەکێتی بۆ چوار ساڵی ئایندە بە نەفەسی کاک قوباد لەحکومەتدا بەردەوامبێ ئەوا دەبێ لە ئێستاوە فاتیحە بۆ (ی ن ک) و سلێمانی بخوێنرێ! لەژیانم تەنھا جارێک کاک قوبادم دیوە، لێ ئامادەنیم جارێکیتر بیبینمەوە، لێ داوام لەوانەیە کە لەنزیکەوە دەیناسن، چایەکی لەگەڵ بخۆنەوەو پێی بڵێن گرفتی ھەنوکەی خەلکی سلێمانی نەبونی خزمەتگوزاری و رێگاوبانە لەبری چارەسەرکردنی کێشەی جان کافێ و کافێ پاص و (کابرای شۆرت لەپێ)، ئەوەی کە رێگری لێکرا لەچونە ژورەوەی بۆ نێو فەرمانگەی پاسپۆرتی سلێمانی! با پیاسەیەک بە ناو شارەکەدا بکاو بزانێ چ وێرانەیەکە، شەقام و پارکەکان بەبەراورد بە ھەولێر لەچ ئاستێکدان! نەنگیەکی گەورەیە پارکەکانی شار و درەختەکانی شەقامی بازنەی مەلیک محمود وشکبن خەڵکی دڵسۆز بەخێرو سەدەقە، تەنکەر دەگرن و ئاوی درەختەکان دەدەن، لەوەش نەنگی تر کەناڵی روداوی زمانحاڵی پارتی بەرنامە لەسەر وشکبونی پارکی ئازادی بکاو لە ھەوڵی چارەسەرکردندابێ! پێی بڵێن، وازبێنێ لە بەرنامەی ئەڤین ئاسۆ و دەرکەوتن لە کەناڵەکانی پارتی بەڵکو خەڵکی بڕستی بڕا لە بیرۆکراسیەتی دامودەزگاکانی ھەولێر لە ھەمبەر خەلکی دەڤەری سلێمانی! پێی بڵێن، سەردەمێک سلیمانی شاری شاران بوو، ئێستا لە گوندێکی گەورە دەچێ! یەکێتی قەرزاری خەلکی ناوچەکەیەو باشترین پاداشت لەبۆیان خزمەتکردنە، نەک سزادان! پێی بڵێن لە ئێستادا خزمەتگوزاری لە سنوری قەڵەمرەوی حیزبەکەی لە پاشەکشەیەکی گەورەدایە بەجۆرێک ھیچ کات ھێندەی ئێستا بێ خزمەتگوزاری نەبووە! دواجار پێشی بڵێن، با دەلاقەی زیاتر لەسەر حزبی شەھیدان دروست نەکا، مێژوو رەحم بەکەس ناکا، با کەمێک دەستبگرێ بە سەروەرییەکانی یەکێتی و دەسکەوتەکانی باوکیەوە. رۆژگارێک بە حیکمەتی مام سلێمانی ببو بە خۆشترین پارێزگای عیراق!

سەرکەوت شەمسەدین    بەشی سێیەم    جێگەی نیگەرانی و بێ هیواییە کاتێک دەبینین ئێمە (ئەحمەد حاجی رەشید، هۆشیار عەبدوڵا، سەرکەوت شەمسەدین) وەک ئەرکێکی ئەخلاقی و نیشتیمانی گروپێکی پەرلەمانیمان پێکهێناوە بۆ مەلەفی نەوت بۆ روبەروبونەوەی مافیاکانی نەوت لە کوردستان، هەمو جوهدی خۆمان تەرخانکردوە لە ئاستی ناخۆ و عێراقی و نێودەوڵەتی روبەرویان بوینەتەوە وە بەڵێنیشمانداوە لەکۆڵ ئەم مەلەفە نابینەوە، نە تەخوین و نە ناوزراند ساردمان ناکاتەوە، بەڵام بیانوهێنانەوە لەلایەن هێزەکانی دەرەوەی پارتی و یەکێتی بۆ بەردەوامی ئەم تاڵانیەی نەوت خەنجەرێکی ژەهراوییە دژی بەرژەوەندی هاوڵاتیان و خیانەتە لەو سوێندە دەستورییە. لە سەرەتاشەوە رونمانکردۆتەوە کە ئەم هەنگاوانەی سەرەتامان بریتیە لە "چاودێریکردن و بەدواداچون" بۆ ئەو شکایەتەی وەزارەتی نەوتی عێراق ساڵی ۲٠۱۲ دژی وەزیری سامانە سروشتیەکانی هەرێم کە ئێستا دەعواکە گەشتۆتە دواقۆناغ و وەڵامی سەرۆک وەزیری عێراق ماوە بۆ بریاری یەکلاکەرەوە دژی هەناردەی نەوتی هەرێم. بەڵام زۆر جێگەی داخە کە هەندێ پەرلەمانتار (بەتایبەت ئەوانەی دەرەوەی پارتی و یەکێتی) بێن لەبری زیاتر فشارکردن و کردنەوەی چەند دۆسیەیەکی تر بەخەمی هاوڵاتیانی هەرێم و بەرژەوەندیەکانیانەوە بن، دێن روی پارتی سپی ئەکەنەوە و لەژێر کاریگەری گوتاری نەژادی و مەزهەبی درێژەدان بە تاڵانی نەوتی هەرێم لەلایەن مافیاکانی "کورد" پێ باشترە وەک لە چرکردنەوە و زیاترکردنی فشار لەسەر حکومەتی هەرێم بۆ رادەستکردنی نەوت بە بەغداد، بەڵکو بونەتە پارێزەر بۆ سیاسەتی نەوتی هەرێم، لەبری بەهێزکردنی بەرەی دژ بە دەسەڵات کە دەستی بەسەر نەوت و داهاتی هەرێمدا گرتوە، بانگەشەی ئەوە دەکەن کە ئەم هەوڵەی ئێمە فشار لەسەر عەبدولمەهدی زیاتر دەکات و گوایە کاریگەری لەسەر موچە ئەبێت بە سلبی، بەڵام خۆیان لەو راستیە لادەدەن کە مەلەفی نەوت هۆکاری ئەم نەهامەتیانە بوو کە لە خوارەوە ئاماژەی پێئەکەم، وە تەنانەت ئەمە قسەی ئێمە نیە بە تەنیا وەک ئەو سێ پەرلەمانتارە، بەڵکو هەردوێنێ لە نوسینێکدا وە لە بەرنامەیەکی تەلەفزیۆنی دا لەگەڵ جوتیاران، پەرلەمانتاری عێراق بەختیار شاوەیس (فراکسیۆنی یەکێتی) بە ئاشکرا رایگەیاند کە بەهۆی رادەستنەکردنی نەوت لەلایەن هەرێمەوە بە سۆمۆ هەرەشە لەسەر موچە هەیە و بەو هۆیەشەوە پارەی گەنمی جوتیاران نادرێت، خودی عەبدول مەهدی ئەمەی پێوتون کە ناتوانێ لەم کاتەدا پارەی جوتیاران بدات تا هەرێم نەوت رادەست نەکات.  ئەمە قەناعەتی سەرجەم پەرلەمانتارانی کوردە لە عێراق بەڵام هەنێکیان بە هۆکاری حزبی، و هەنێکیشیان بە هۆکاری تر وەک خۆشیرینکردن و سپی کردنەوەی روی حکومەتی هەرێم، پێچەوانەی راستیەکان دەڵێن. بەشێک لە زیانەکانی سیاسەتی نەوتی هەرێم بۆ هاوڵاتیان: 1. زیانی (٦٠ بۆ ۷٠) ملیار دۆلار لە پشکی هەرێم لە ساڵی ۲٠۱۳ بۆ ۲٠۱۹. 2. دواکەوتنی پارەی گەنمی جوتیاران و کەمکردنەوەی پشکی هەرێم لە کرینی گەنم. 3. دەیان ملیۆن دۆلار لە پارەی پترۆدۆلار ساڵانە بۆ پارێزگاکان و بودجەی پەرەپێدانی پارێزگاکان کە پارێزگای سلێمانی و دهۆک زۆرترین زیانیا پێگەشتوە لەمرەوەوە. 4. دەیان ملیۆن دۆلار لە قەرزە نێودەوڵەتیەکان کە پشکی هەرێمبون نەنێردراون و خەرجنەکراوە کە زۆربەیان پرۆژەیستراتیژی بون، بەڵام لە دانەوەی قەرزەکان لەسەرمان حسێبە. تەنانەت حکومەتئ عێراق ئەرکەانی خۆی بەرامبەر پرۆژەکانی بەنداو لە هەرێم وەک نۆژەنکردنەوە دواخستوە بەهەمان هۆکار. 5. جوتیاران و بازرگانان و خاوەن کێڵگە پەلەوەرییەکان توشی ئیفلاسی و رەنجبەخەساری چون چونکە بەهۆی قەیرانەکانەوە لەنێوان هەولێر و بەغداد نەتوانراوە رۆزنامەی کشتوکاڵی جێبەجێبکرێت پشتیوانی بەرهەمی ناوخۆ بکرێت هەروەها بازارەکانی عێراق بەکاربهێنرێت بۆ بەرهەمی جوتیارانی ئێمە. 6. بەهۆی سیاسەتی نەوت هەرێم ملیۆنان دۆلار زیان بەر کەرتی دارایی و بانکی هەرێم کوتوە وە هاوڵاتیانی کوردستان بێ بەشبون لە قەرز و سولفەی بانکەکانی عێراقی فیدراڵ. 7. لە کەرت خوێندنی باڵا و پشکی هەرێم لە زەمالەکان یان نەهێڵراوە و یان زۆر کەمکراوەتەوە ە بەمەش خوێندکارانی کورستان ئەو دەرفەتە گرنگانەی زەمالەیان لەەستچوە. 8. هەر بەهۆی سیاسەت نەوت لەسەر خاڵە سنوریەکانیش نەگەشتونەتە رێکەوتن یان رێکەوتنەکان دواخراوە بەمەش ئابوری کوردستان ملیۆنان دۆلار مانگانە زیان دەکات و پارێزگای یەی گرنگی وەک هەڵەبجە بۆنمونە نەیتوانیوە سود لە دەروازە سنوریەکانی لەگەڵ ئێران ببینێت. 9. بەهۆی سیاسەتی نەوت و عەقڵیەتی قەومچێتی بەڵام بۆ بەرژەوەندی حزبی، هێزەکان پێشمەرگە هەم لە چەکی پێشکەوتو وە پێویستی لۆجستی سوپای عێراق بێبەشکراون وە ملیۆنان دۆلار مافی پێشمەرگە لە بودجەی وەزارەتی بەرگری فەوتاوە. *لە چەندین بواری تر کە زیانەکان یەکجار گەورەن، ئێمە شلگیرانە و بێ سڵەمینەوە لە گوتاری مافیاکانی نەوت و پۆستنوسەکانیان، بەردەوامین، هیوادارین ئەوانی یریش لەبری سپیکردنەوەی روی دەسەڵات لە یەکێک لەو مەلەفە گرنگانە کاربکەن و ئێمەش پشتیوانیان. ماویەتی..

+ مەلا فرمان    بۆ چونە ناو ئەم بابەتە تازەیە، پێویست بە ئاوڕدانەیەکی سیاسی و قۆناغ بەندی هەیە، ئەم قۆناغبەندیە هەمو ئەو کارەکتەر و روداوە سیاسیانە دەگرێتەوە کە بە درێژایی ٦٠ ساڵی رابردو ١٩٦١ -  بۆ ئێستا بونیان هەیە و رویانداوە. １-    ١٩٦١ – ١٩٦٤ ، لەم قۆناغە پارتی دیموکراتی کوردستان تاکە هێزی سیاسی بوە، توانیویەتی وەک هێزی بەرهەڵستکاری چەکدار بە شێوەی کاریگەر دژ بە دەسەڵاتی بەغدا بونی هەبێ. ئەم بەرهەڵستکاریە لەسەر پرسی دیموکراتی یان پرسی ستەمی چینایەتی نەبوە، بەڵکە بە گشتی پرسی نەتەوەیی داینەموۆی هزر و ئایدای ئەم حیزبە بوە.بەڵام وروژاندنی پرسی جوتیاران و زەویوزار و یاسای چاکسازی کشتوکاڵی رۆڵی خۆی هەبوە لە بزواندنی ئەم حیزبە بە تایبەتی لای ئاغا و دەرەبەگەکان و بەشێکی سەرکردایەتی پارتی. لەم قۆناغە جگە لە پارتی، حیزبی شیوعی عێراقی ناوی هەبوە هەم لەبەرەی کورد و هەم لەبەرەی بەغدا. بەڵام بەگشتی ئەم حیزبە ئێستاشی پێوەبێ سەرەڕای مێژویەکی دورودرێژی خوێناوی کاریگەری ئەوتۆی نەبوە، بە تایبەتی لە گرتنە دەستی سەری گوریسەکان. ２-    ١٩٦٤ – ١٩٧٠ پارتی دەبێت بە دو بەشەوە، ئەگەرچی هۆکاری ئەم دابەشبونە دو دیدی جیاوزبوە بۆ ژیان و سیاسەت: مامۆستا ئیبراهیم ئەحمەد وەک نوێنەری چەپ و پێشکەوتوخواز ، بەرامبەر ویستی حوکمی تاکڕەوی و دەستەمۆ بون، ئەو دەسەڵاتەی بڕوای وایە "  کەسانی تر دەتوانن هەبن  بەڵام دەبێت گوێڕایەڵ و گوێ لەمشتبن". لێرەوە تۆوی ئەم عەقڵیەتە تۆ و کرا".   ３-    ١٩٧٠ – ١٩٧٤ پارتی وەک تاکە سوار لە گفتوگۆدا بو لە گەڵ بەغدا، دواجار شەڕ و ئاشبەتاڵ تاکە بەرهەمی ئەم کفتوگۆیە و ١٤ ساڵ تێکۆشانی میللەتێک بو لەسەر دەستی ئەو تاکە سوارە گلاوە. ４-    ١٩٧٤ – ١٩٧٩ دامەزراندنی بەرەی نیشتمانی پێشکەوتوخواز لە نێوان ( بەعس، پارتی دیموکراتی کوردستان، پارتی سۆرشگێر و حیزبی شیوعی). ئەم دیموکرات و سۆڕشگێرە بە کارتۆنیەکان ناسراوبون. ئەم سێ حیزبەش گوێ لەمشتی بەعسیەکان بون و پێچەوانەی بریارەکانی بەعس دەمیان ناکردەوە. ５-    ١٩٧٦ – ١٩٩١ کۆمەڵێ حیزب لە کوردستان بونیان هەبو، هەر یەک خاوەنی هێزی چەکداری خۆی بو، بە چەک داکۆکی لە بون و مانەوە و دەسەڵاتی خۆی دەکرد.  ６-    ١٩٩١-١٩٩٤ هەڵبژاردنی پەرلەمان و شەراکەتی ٥٠ بە ٥٠ پارتی و یەکێتی لە حکومەت. لە دەرەوەی ئەم  دو حیزبەش چەند حیزبێکی تر دەژیا و بێئەوەی باس لە ئۆپۆزسیۆن بون بکەن. کۆسپی ٧% هەڵبژاردن ریگربو لە بەشداریکردنیان لە کێکی حکومەت. ７-    ١٩٩٤ – ٢٠٠٣  دەکرێ بە قۆناغی ململانێی چەکداری توندی نێوان پارتی و یەکێتی، ململانێی خوینڕشتن، خیانەت و تەخوێنکردن، ئاشتبونەوە دابنرێت. جگە  لەمەش لێرەوە قەڵەمە ناڕازیەکان وردە وردە دەرکەوتن و دەنگیان بەرز کردەوە. ８-    ٢٠٠٣- ٢٠٠٩ درێژەپێدان بە حکومەتی ٥٠ بە ٥٠، رێکەوتنی ستراتیجی لەسەر بنەمای دابەشکردنی دەسەڵات و سەروەت و سامان. لەو کاتەی سکرتێر و سەرۆکی پارتی و یەکێتی پێکەوە سوکانی کۆمپانیای نەوتیان بادا، بازرگانی و بۆماوەیی سیاسی جێی نیشتمانپەوەری و حیزباتی گرتەوە. لێرەوە پرەنسیپی لە پاڵ هەرکۆمپانیایەک، حیزبێک کەوتە بواری جێبەجێکردنەوە. لێرەوەش حیزب و چەک و پارە بون بە سێکوچکەی بەهێزکردنی دەسەڵاتی بنەماڵە و نەوەکانیان. ９-    ٢٠٠٩ ...١٩/٥/٢٠١٧ ، راستە پێشتر لەلایەن هەندێ لایەنی سیاسیەوە نوزەیەکی کزی ناڕازای هەبو، نوزیەک زۆر لاوازتر لە دەنگی چەند رٶشنبیر و چەند رۆژنامەیەک. پەیدابونی کۆمپانیای وشە و بزوتنەوەی گۆڕان وەک هێزی سیاسی بێ چەک، یەکەمین دەرگای ئۆپۆزسیۆنبونی خستە سەرپشت، لێرەوە کۆمەڵانی خەڵک لە چاکە و خراپە و بەرژەوەندیەکانی بە ئاگا هاتنەوە، بودجە، شەفافیەت و دادپەروەری ئەو سێ چەمکە بون کە بزوتنەوەی گۆڕان خاوەندارێتی دەکرد. سەرەڕای چاوسورکردنەوە و هەڕەشە و ساختەکاری، ئەم هێزە توانی لە هەڵبژاردنی ٢٥/٧/٢٠٠٩ ، ٢٤ کورسی پەرلەمانی بەدەست بهێنێ، بەمەش بو بە دوەم هێزی هەرێمی کوردستان. لە ماوەیەکی کەم ئەم هێزە توانی: •      هیوا بە دواڕۆژ بۆ شەقام بگەڕێنێتەوە. بیخاتە جوڵە. •    بەرەیەکی ئۆپۆزسیۆن دروست بکات. •    دەسەڵات ناچار بکات بە پێشکەشکردنی هەندێ کاری خزمەتگوزاری. ( ئەم قیرە رەش و جوانە.. بەرەهەمی شەقی نەوشیروانە). １０-    ئەستوربونی باسکی ئەم هێزە ترسی لای پارتی و یەکێتی دروستکرد، نان بڕین و موچە بڕین و هەڕەشە و رێگری لە سەرۆکی پەرلەمان و دەرکردنی وەزیرەکانی گۆڕان لێکەوتەی ئەو ترسەبون. راستە راستەوخۆ ئەم فشارانە بەرامبەر بە  گۆڕان کران، بەڵام لە راستیدا نامەیەک بو بۆ لایەنکانی دەرەوەی دەسەڵات و رۆشبیران و شەقام تێیدا ئەم پەیامەی هەبو " یان دەبێ نەبن یان گوێ ڕایەڵبن". １１-    ٢٠١٧ ..... ئێستا دوای کۆجی دوایی رێکخەری گشتی گڵۆڵەی ئەم بزوتنەوەیە کەوتە لێژی، ئەمەش نەک هەر کاریگەری کردە سەر بزوتنەوەکە بەڵکە : •    بە گشتی پێگە و بیری ئۆپۆزسیۆنبون و وشەی "نا و نەخێری " خستە سەر دوڕیانێکی نادیار.  •    ساردبونەوەی شەقامی ناڕازی و دروستبونی بێ ئومێدێ. •    سەرکەوتنی بەرەی گەندەڵ و سیستەمی حوکمڕانی بنەماڵە ئەگەر بۆ ماوەیەکی کورتیش بێت. １２-    ریکەوتنی پارتی - گۆڕان  لێرەوە ئیدی بە تەواوی تۆوی بیئومێدی بە ئۆپۆزسیۆنبون چاندرا، زۆرێک پێیان وایە  گروپی دەستڕۆیشتوی ناو ماڵی گۆڕان دوا بزماریان لە تابوتی گۆڕان و ئۆپزسیۆن داکوتا، سبەینێش دەسەڵات دەیدا لە تابوتی خۆیان.  بە کورتی دەسەڵات بە تایبەتی پارتی توانی لە رێگەی کاریگەریەوە لەسەر گروپێکی دەسترۆشتوی شەکەت و ماندوی  ناو سەرکردایەتی گۆڕان ئەم پەیامە " "  کەسانی تر دەتوانن هەبن  بەڵام دەبێت گوێڕایەڵ و گوێ لەمشتبن" بە گۆڕانخوازان و تەواوی لایەن و قەڵەمە ناڕازیەکان بدەن. بشڵێن " راستمان گوت، کاتی گوتمان گۆڕانی دوای نەوشیروان مستەفا عاقڵ بوە". بەڵێ پێدەچێت ئەم گروپە دەستڕۆیشتوە لەو عاقڵانە بن و بە نیازی ئەوەبن زیاتر گۆڕان بەلارێدا بەرن. رونکردنەوەکەیان لەمەڕ هەوڵەکانی ئەو سێ پەرلەمانتارە رەسەنەی گۆڕان  لە بەغدا نیشانەیەکی مەترسیدارە لە لادانی زیاتری ئەم گروپە لە پرەنسیپەکانی گۆڕان. لە بەرامبەردا، زۆرن ئەوانەی پێیان وایە بنکەی جەماوەری ئۆپۆزسیۆن و دەنگە ناڕازیەکانی ناو گۆڕان تادێت لە زیادبوندایە. ئەم دەنگانە دەتوانن و ئەرکیانە: １-    ببن بە خاوەنی راستەقینەی گۆڕان و گۆڕانکاری، لە هەرکات و شوێنێک بۆیان دەکرێ. ２-    سەرکردایەتی دەنگی تەواوی دەنگە ناڕازیەکان بکەن. ３-    پشودڕێژانە بە دەسەڵات بڵێن " ئیمە هەین و ئەبین و سیستەمی ئیدارەدانی وڵات دەگۆرین".   

مەریوان وریا قانع  دەستدرێژیکردنی سێکسی بۆ سەر کچانی تەمەن ٧ ساڵ و تەمەن ١٠ ساڵ دیاردەیەکی بەرچاوی ئەمڕۆکەی ناو شارە گەورەکانی ھەرێمە. دوێنێ لە دھۆک و ئەمڕۆ لە ھەولێر و سبەینێ لە شوێنێکی تری ئەو وڵاتەدا گوێمان لەم جۆرە ھەواڵانە دەبێت و لە میدیاکاندا دەیانخوێنینەوە. دەستدرێژیکردنی سێکسیی بۆسەر منداڵان شتێکی تازە نییە لە مێژوودا، ئەوەی لە دونیای ئێمەدا تازەیە ئەوەیە ئەم دەستدرێژییکردنە بەشێکە لە قەیرانێکی ئەخلاقیی ھەمەلایەن کە لە دوو دەیەی ڕابردوودا لە ھەرێمدا دروستبووە. قەیرانێک تیایدا ھەم سەرجەمی بەھا سەرەکیی و پێوانەییەکان تووشی شڵەژانێکی بونیادیی و ھەمەلایەن بوون، ھەم سەرجەمی فۆرمە جیاوازەکانی شەرمکردنی کۆمەڵایەتیی و فەرھەنگیی و سیاسیی سڕاونەتەوە و بوونیان نەماوە. ئەمڕۆ لەو کۆمەڵگایەدا ھیچ حەرامێکی کۆمەڵایەتیی و فەرھەنگیی و ئەخلاقیی نەماوە نەشکێندرێن و ھیچ جۆرە دەسەڵاتێکی رەمزیش نەماوە، بتوانێت وەک ڕێگرێکی ویژدانی ڕێ لەو پرۆسەی بەرفراوانەی شکاندنی حەرامە ئەخلاقیی و کۆمەڵایەتییەکان بگرێت. ھەموو ئەمانەش لەناو جۆرێک لە سایکۆلۆژیای گشتیدا کە بەرخۆریی و ئەنانیەتێکی کەموێنە چوارچێوەکانی دروستکردوە. بەرخۆریی سێکسیی پەیوەندار بە خودئەڤینییەکی پاسۆلۆژیەوە، چێژیش لەمانە بەرخۆرییە ڕووتەکەیدا وەک پاڵنەری سەرەکیی. پرسیاری سەرەکیی ئەوەیە کێ لەم دۆخە بەرپرسە؟ لە پازدە ساڵی ڕابردوودا من بەرگریم لەو تێزە کردوە کە ئەم شڵەژانە بەھایی و ئەم قەیرانە ئەخلاقیی و ویژدانیانە دیاردەیەکن لەناو ”کایەی سیاسیی“ەوە بۆ ناو کایەی کۆمەڵایەتیی و فەرھەنگیی و ئەخلاقیی دادەبەزن. پرۆسەی وێرانکرنی کۆمەڵگای ئێمە پرۆسەیەکە لەسەرەوەە بۆ خوارەوە دادەبەزێت، لەناو دەسەڵاتی سیاسییەوە دێت و بۆ ناو کایەکانی تر دادەبەزێت. نوخبەکانن بۆگەن دەبن و لەگەڵخۆیاندا سەرجەمی ئەو ڕووبەرانە بۆگەندەکەن کە تیایاندا ئامادەن.  ھەر ئەوەی دەستدرێژیکەرەکان بەھۆی پەیوەندییەکانیانەوە بە کەسایەتییە سیاسیی و دەسەڵاتدارەکانەوە ئازاد دەکرێن و درێژە بە ژیانیان لەناو کۆمەڵگادا ئەدەن، ھێمای ئەم پەیوەندییە پتەوەیە کە لە دونیای ئێمەدا لەنێوان بەدڕەوشتیی و پێگە سیاسییە بەھێزەکاندا ئامادەیە. سیاسەتێکی بەدڕەوشت کۆمەڵگایەکی بەدڕەوشت دروستدەکات. فۆرمە بەدڕەوشتەکانی پیاوەتیی، کە بەشی زۆریان لەناو کایەی سیاسیدا دروستدەبن، فۆرمە جیاوازەکانی تاکەکەسبوون و مرۆڤبوون لە دونیای ئێمەدا بەدڕەوشت دەکەن. ھەر ئەمەیە وادەکات تا ئەو کۆمەڵگایە لەلایەن ئەو دەسەڵات و سیاسییە بەدڕەوشتانەوە بەڕێوەببرێت، ھەتا ئەو کایە سیاسییە سەرەتانییە بوونی ھەبێت، ناتوانین چاوەڕوانی ھیچ جۆرە ڕیفۆرم و چاکسازییەک بین لەناو ھیچ کایەیەکی کۆمەڵایەتیدا.  دەستی ئەو خانمە ئازایە خۆشبێت کە ئەم ڕاپۆرتە گرنگەی لەسەر ئەو تاوانە گەورەیە بڵاوکردۆتەوە.

هیوا سەید سەلیم دۆڕانی شارەوانی ئەستنبۆڵ لە هەڵبژاردنی 31 ئادار لە پاڵ چەندین شارەوانی مەزنی وەك (ئەنقەڕە ، مێرسین، ئەدەنە، ئزمیر) وچەندین شارەوانی دیكە، لە لایەن پارتی دادوگەشەپێدان بە سەرۆكایەتی رەجەب تەیب ئەردۆغان كە لە لایەك سەرۆك كۆمار و سەرۆكی ئەو پارتەی دەسەلاتیشە، بەرپرسانی ئەو حزبەی تووشی شۆكێكی گەورە كرد، چونكە هیچ كات پەشبینی ئەو پاشەكشە گەورەیان نەدەكرد، وە دەتوانین بڵێین ئەو هەلبژاردنە زۆرێك لە حساباتی ئەردۆغانی تێكدا،  ئەو داینابووە كە وەك چۆن لە ئەستنبۆڵەوە جلەوی دەسەڵاتی وەرگرت هەر لەوێشەوە شكست بە ڕكابەرەكەی لە پارتی گەلی كۆماری بهێنێت، بۆیە لەچەندین میتینگدا بانگەشەی ئەوەی دەكرد ( ئەوەی ئەستەنبۆل بباتەوە هەموو توركیای بردۆتەوە) لێرەدا تێدەگەین ئەردۆغان كە بۆ هەڵبژاردنی 2023 خەونی گەورەی لە مێشك دایە، وە قەبوولی نیە لە 2019 هەموو توركیا بدۆڕێنێت، بۆیە هەر چەند رۆژێك دوای ئاشكرابوونی ئەنجامی هەڵبژاردنی شارەوانیەكانی توركیا، پارتی دادوگەشەپێدان، تانەی لە ئەنجامەكانی هەلبژاردنی ئەسەتنبۆل دا، وە لیژنەی باڵای هەڵبژاردنی توركیاش كە لە 11 ئەندام پێكدێت لە كۆی ئەو 11 ئەندامە حەوتیان لە قازانجی تانەكەی ئەكەپە دەنگیان دا، وە بڕیار درا لە رۆژی 23 حوزەیران هەڵبژاردن بۆ شارەوانی ئەستنبۆڵ دووبارە بكرێتەوە. لە ئێستادا كە لەبەردەم چەند رۆژێكی كەم دایان بۆ دووبارەكردنەوەی هەڵبژاردی ئەستەنبۆل دەپرسین ئاخۆ لە 23 حوزەیراندا ئەسەتبۆلیەكان دەنگ بە كێ دەدەن؟. وە كێ دەكەنە سەرۆك شارەوانی ئەستەنبۆڵ؟ بۆ وەڵامی ئەو پرسیارە دەبێت شیكاری بۆ كارەكتەرەكانی ناو ئەو ملاملانێیە بكەین و خوێندنەوەمان بۆ پشتی پەردەی هەلبژاردنەكە هەبێت بۆیە بەجیا باس لەهەریەك لە كاركتەرەكان دەكەین. ئەكەپە و ئەستنبۆڵ: پارتی دادو گەشەپێدان، كە لە ساڵی 2002 وەوە،  لە توركیا جلەوی دەسەلاتی گرتۆتە دەست، دەستپێكی سەرەهەڵدانی  ئەو پارتە بۆ بردنەوەی شارەوانی ئەسەتنبۆڵ لە لایەن رەجەب تەیب ئەردۆغان لە ساڵی 1994 تا 1997 دەگەڕێتەوە، ئەكەپە لە ماوەی حوكمڕانی خۆیاندا ئەو شارەیان وەك ناوەندێكی گرنگی ئابووری و گەشتیاری پاراست، هەر ئەوەش وایكرد كە توركیا لەسەر دەستی ئەوان قۆناغەكانی كێشەی ئابووری ببڕێت، بەڵام دوای هەمواری دەستووری توركیا و هەلبژاردنی رەجەب ئەردۆغان وەك یەكەمین سەرۆك كۆمار لە شێوازێكی ڕاستەوخۆ لە لایەن خەڵكەوە تەواوی سیاسەتەكانی ئەكەپە گۆرانیان بەسەرداهات، لە ئێستادا توركیا بەدەست گەورەترین كێشەی ئابووری لە ناسەقامگیری بەهای لیرەی توركی و هەڵئاوسان و بێكاری دەناڵێنێت، بۆیە درووشەمەكانی ئەكەپە بۆ شارێكی وەك ئەستنبۆڵ بێ بەها دەبن و دەنگدەری ئەو شارە لە پارتی داد و گەشەپێدان هەلدەگەرێتەوە و بە دوای ئەلتەرناتیف دەگەڕێت، وەك ئەوەی لە دوایین هەلبژاردنی شارەوانیەكان بینرا.  جەهەپە و ئەستنبۆڵ:  پارتی گەلی كۆماری، كە میراتگری پارتەكەی مستەفا كەمال ئەتاتوركی دامەزرێنەری كۆماری توركیایە، لە ئێستادا بە ركابەری سەرەكی پارتی داد وگەشەپێان دەژمێردرێت، ئەو پارەت كە بۆ سەرۆكایەتی شارەوانی ئەستەنبۆڵ ئەكرەم ئیمام ئۆغلوی كاندید كردبوو تا ركابەری، بن عەلی یەلدرم كۆنە سەرۆك وەزیران و دواجاریش سەرۆكی پەرلەمان لە لیستی پارتی دادوگەشەپێدان بكات، زۆر سوودی لەو قەیرانانە بینی كە توركیا بە گشتی و شارە گەورەكانی بە تایبەتی لەسەر دەستی ئەكەپە تێی كوتووە، وە بەبەرنامە ئەو كێماسیانەی قۆستەوە، جەهەپە لە كاتێكدا ركابەرەكەی خەریكی درووشمی نەتەوەپەرستانەی توندرەو بوو ئەو باسی لە قەیرانە ئابووریەكان دەكرد و پرسی بێ كاری دەوروژاند بۆیە ویرای شارە گەورەكانی دیكەی توركیا توانی لە شاری ئستەنبۆڵ بە چەند هەزار دەنگێك پێش ئەكەپە بكەوێت. هەدەپە و ئەستەنبۆڵ: پارتی دیموكراتی گەلان لە دوو هەلبژاردنی رابردووی پەرلەمانی توركیا و هەلبژاردنی سەرۆكایەتی كۆمار كە سەڵاحەدین دەمیراتشی بۆ ركابەری ئەردۆغان كاندین كردبوو توانی بووی خاوەنداریەتی باش لە دەنگی دەنگدەرانی كورد لەو شارە بكات كە مەزەندە دەكرێت بە ملیۆنێك و پێنجەسد هەزار دەنگ، هەر بۆیەشە وەك هەڵوێستێك بەرامبەر سیاسەتی دووژمنكارانەی ئەكەپە لەبەرامبەر پرسی كورد و ئەو هەموو فشارانەی ئەردۆغان و حزبەكەی لەو چەند ساڵەی دوایی خستویانیەتە سەر هەدەپ لە رێكەوتنێكی لەگەڵ جەهەپە تونیان پارسەنگی هێز لە شارە گەورەكان بە زیان بۆ ئەكەپە بگۆڕن، گەورەترین شكست رووبەڕووی ئەكەپە . لە 23 حوزەیران جارێكی تر سندوقەكانی دەنگدان پێشوازی لە دەنگدارانی ئەستنبۆڵ دەكاتەوە، هاوكێشەكان لە نێوانی ئەكەپە و جەهەپە گۆڕانیان بەسەرنەهاتووە ئەوەی تا ئێستا ڕوون نیە هەلوێستی هەدەپە كە پێشتر وەك هێزی پاڵپشت لە جەهەپە تەواوی هاوكێشەكانی گۆڕی بوو. لە ئێستادا ئەوەی قسەی كۆتایی سەبارەت بە هەڵبژاردنی شارەوانی مەزنی ئەستەنبۆل و هەڵوێستی هەدەپە لەوبارەیەوە دەكات زیندانە،  زیندانی ئەدەرنە كە سەڵاحەدین دەمیرتاشی لێیە، هەلوێستی روونە و ئەو لەوێ  داوا دەكات هەدەپەیەكان دەنگ بە كاندیدی جەهەپە بدەنەوە، وەلێ ئەوەی ڕوون نیە هەڵوێستی ئیمرالیە،بۆیە دەپرسین  ئایا رێگەدان بە دیداری ئۆجالان لە ئیمڕالی لە هەمان ئەو رۆژەی كە بڕیاری دووبارە ئەنجامدانی هەلبژاردنی شارەوانی ئەستنبۆڵ رێكەوت بوو یان بەرنامە بۆ دارێژرابوو. دوو رۆژی ماوە وەڵامی هەموو ئەو پرسیارانە وەردەگرینەوە، لەهەمووشی گرنگتر دەزانرێت كە كێ دەبێتە سەرۆك شارەوانی ئەستنبۆڵ ئەكەرەم ئیمام ئۆغلوی جەهەپە یان بن عەلی یلدرمی ئەكەپە.