.gif)
دانا مهنمی شۆڕشی ئهیلول هیچ جیاوازییهكی نهبوو لهگهڵ شۆرشهكانی پیشخۆی چونكه لهسهر بنهمای عهشایهری دامهزرابوو ، ههر عهشرهتێك پارێزگاری له ناوچهكانی ژێر دهسهڵاتی خۆیان دهكردو بهرپهرچی ههر هێرشێكیان دهدایهوه كهلهلایهن سوپای عێراقهوه بكرایهته سهریان، مهلا مستهفا سهرپهرشتی شۆرشی دهكرد بهڵام شۆرش خاوهنی سهركردایهتییهكی یهكگرتوو نهبوو نهخشه رێگایهكی ستراتیژییان نهبوو فهرمانده مهیدانیهكانیش به مهزهندهی عهقڵ و میزاجی خۆیان كاریان دهكرد ،شۆرشی ئهیلول ههموو ناوچهكانی كوردستان له پێنجوێن تا زاخۆ، له سنجارهوه تا خانهقین گرتهوه،بهڵام هێزهكان هێزێكی میلی بوون بۆیه شكستێكی كاتی خوارد . كۆنه ئاغاو دهرهبهگهكان ئومێدیان بهسهركهوتنی شۆڕش نهبوو بۆیه بهههلیان زانیو خۆیان كێشایهوه دهستیان كرد به نامه ناردن بۆ ڕژێمی ئهوكاتهی بهغداو ڕژێمیش تهماعێكی باشیان خسته بهردهمیان زۆرێكیان گهرانهوه باوهشی ڕژێمو خۆیان دژی شۆڕش پر چهك كرد. دوای تێكچوونی پهیوهندییهكانی نێوان عهبدولكهریم قاسم و مهلا مستهفا شۆڕشی ئهیلول له ۱۱ـی ئهیلولی ۱۹٦۱دا ههڵگیرسا، خهڵك به ئومێدهوه بۆ به دهستهێنانی مافه نهتهوایهتی و نێشتیمانیهكانیان بهشدارییان لهو شۆڕشهدا كرد ، له كۆتایی تشرینی یهكهمی ۱۹٦۲دا ئیران پهیوهندی به شۆرشی ئهیلولهوه دهكات و ئامادهیی خۆی بۆ ههموو هاوكارییهكی ماددی و تهندروستی و سهربازی دهردهبڕێت ، ههر دوای پهیوهندییهكانی ئێران لهسهر داوای مهلا مستهفا مامۆستا ئیبراهیم ئهحمهد كه سكرتێری مهكتهبی سیاسی پارتی بووهو له ڕووی ڕامیارییهوه شۆرشی ئهیلولی بهڕیوه بردووه بهمهبهستی بیینی محهمهد ڕهزا شا چوو بۆ تاران، ههرچهنده نهیتوانی محهمهد ڕهزا شا ببینێت، بهڵام ۱۰۰ ههزار دینار و ههندێك تفهنگ دهستكهوتی ئهم سهردانه بوو بۆ شۆڕشی ئهیلول . لهبارهی سهرچاوه داراییهكانی شۆڕشی ئهیلولهوه مهسعود بهرزانی له كتێبی بارزانیو بزوتنهوهی رزگاریخوازی كورددا دهلێت : یهكێتی سۆڤیهت لهئاخروئۆخری ساڵی ۱۹٦۱هوه دهستی دایه تهرخانكردنی یارمهتیهكی نهختینهی ساڵانهی ۳٦۰ ههزار دۆلار كه بهنرخی ئهو سهردهمهی گۆڕینهوه دهیكرده ۱۲۰ ههزار دیناری عێراقی ، ئهم بهخششه تا ساڵی ۱۹٦۸یش ههر وهك خۆی مایهوه. لهسهرهتای ساڵی ۱۹٦۹وه زیاد كراو كرا بهنیو ملیۆن دینارو تا ساڵی ۱۹۷۲ ههر بهو جۆره بهردهوام بو. لهو ساڵهی وڵاته یهكگرتوهكانی ئهمهریكا هاته ناو گۆڕهپانهكهوه، ئیتر یارمهتییهكهی سۆڤیهت بهتهواوی بڕا ، ههروهها دهشڵێت : ههمو ئهوهی شۆڕشی ئهیلول لهئهمهریكا دهستیكهوتوه شازده ملیۆن دۆلاره، ئێمه بهنهختی شهش ملیۆنمان لهماوهی نێوان كانونی دووهمی ۱۹۷۳و یهكی ئاداری ۱۹۷٥دا لێوهرگرتون و حكومهتی بهریتانیاش تاكه جارێك یارمهتییهكی دارایی چارهكه ملیۆنێك پاوهنی سترلینی پێشكهش كردوین و فرانز جۆزێف شتراوسی پێشهوای پارتی یهكێتی كۆمهڵایهتی مهسیحی دوو ملیۆن ماركی ئهڵمانی لهساڵی ۱۹٦۹دا پێداوین و ساڵی ۱۹۷٤ یش یهك ملیۆن دۆلارمان له شا فهیسهڵی كوڕی عهبدولعهزیزی پاشای سعودیهوه بهدهست گهیشتووه ، لهبارهی ئیرانیشهوه نوسیویهتی و دهڵێ :لهیادمه حكومهتی شا لهیهكی كانونی دوهمی ۱۹۷٤هوه تا یهكی حوزهیرانی ۱۹۷٤ بێ لێبڕان مانگی ۲۰ ملیۆن تمهنی بهشۆڕش دهدا. پاشان لهیهكی تهموزی ۱۹۷٤هوه تا یهكی ئاداری ۱۹۷٥ كردی به دو ئهوهنده، واته دو ملیۆن دیناری بهپێی نرخی گۆڕینهوهی ئهو رۆژه دهداینێ. مام جهلال له دیمانهیهكی ئهرشیفكراوی لهكهناڵی گهلی كوردستان دهڵێت: مهلا مستهفا لهگهڵ ههڵگیرسانی شۆرشی ئهیلول نهبوو ، بیانوی بارزانی ئهوهبوو گوایه بارودۆخ لهبار نیه بۆ ههڵگیرسانی شۆرش . بهههرحاڵ شۆڕش بهرپا بو و مهلا مستهفاش بهناچاری قیادهی شۆرشهكهی كردوه . شۆرشی ئهیلول كۆكردنهوهی ڕۆحی میڵی و داكۆكیكی كردن لهسهر مافهكانی كورد و یهكدهنگی نهتهوهیی و دژی ستهم و زۆرداری بوو . حكومهتی ئێران و ساواك ئامانجی كۆنترۆڵكردنی شۆرشی ئهیلول و پهیوهندییهكانی كوردانی باشورو ڕۆژههڵات بوو كه رێگری بكات له هاوكاری كوردان له نێوان خۆیاندا ، ههربۆیه محهمهد رهزا شا بهههموو شێوهیهك لهرووی میلیتاریو ههواڵگیریهوه دهیویست كۆنترۆڵی كوردستانی ئێران بكات ، بهڵام بهبێ دهستێوهردانی ساواك له كاروبارهكانی شۆرشی ئهیلول نهیدهتوانی ناكۆكی و دوبهرهكی بخاته ڕیزهكانی شۆرش و نهیشیدهتوانی بزوتنهوهی كوردایهتی له رۆژههڵات كۆنترۆڵ بكات ، ئیران به شۆرشی كورد له دژی عیراق خۆشحاڵ بوو چونكه دهبووه هۆی وێرانبوونی ههموو عێراق جگه له زیانی ماددی زیانی فیزیكی و ژینگهی تێكچونی دۆخی ئابوریشی به دواوه بوو ، ههروهها ئێران ئامانجیشی ئهوه بوو كه درزو كهلێن بهاته نێو بهرهی یهكگرتووی وڵاتانی عهرهبییهوه ، مهسعود بارزانی لهوبارهیهوه دهڵێت:" شا له یارمهتیدانی شۆڕشی ئهیلول دوو ئامانجی ههبوو: یهكهمیان ئهوه بوو كه شۆڕش دژی ڕژێمی قاسم بوو كه شا ڕقی لێی بوو و به شومی دهزانی بۆ خۆی، دووهمیش بۆ ئهوه بوو ڕێگهی خهبات له ڕووی گهلی ئێران بگرێت". پرسی كورد له شۆرشی ئهیلولدا كرابووه بهشێك له ململانێی ههریمایهتی و ناكۆكی نێوان جهمال عهبدولناسر و محهمهد ڕهزا شا ، ههردولایان دهیانویست شۆرشی ئهیلول بۆ مهسڵهحهت و بهرژهوهندی خۆیان بهكار بهێنن ، لهو كاتهدا جمال عهبدولناسر ڕێبهرێكی پان عهرهبیزم دوژمنی سهرسهختی محهمهد ڕهزا شا رێبهری پان ئێرانیزم بوو ،هیچیان چارهسهری ستراتیژییان بۆ دۆزی كورد نهبوو ، پاشان دانوستاندن له نێوان مهلا مستهفا و عهبدولسهلام عارف دهستی پێكرد و ڕێكهوتنی ۱۰ی شوباتی ۱۹٦٤ی نێوان ههردوولای لێكهوهتهوه ، بهڵام ئهو رێكهوتنهی مهلا مستهفا لهگهڵ عهبدولسهلام عارف بووه هۆكاری ناكۆكی و لێكترازانی ههردوو باڵهكهی مهكتهبی سیاسی پارتی ، لهمبارهیهوه ئیبراهیم ئهحمهد دهڵێت: سهرانی حكومهتی عێراق و توركیا و ئهمریكا، دهستێكی زۆریان له دروستكردن یان قوڵكردنهوهی دووبهرهكییهكهدا ههبوو".
.gif)
بەهادین نوری لەم ماوەیەی دواییدا قسەوباسێ پەیدابوو كە ئەم هەرێمە پێویستی بە مەرجەعێ هەیە ، واتە پێویستی بەكەسێ هەیە كە لەسەرووی هەموو كەسێك و هەموو هەیئەت و دەسەڵاتێكەوە بێ و هەرچی وت دەبێ بێموناقەشە جێبەجێ بكرێ . جاران پاشا ئەو مەرجەعە بوو ، دەسەڵاتی ئاینی و دنیایی لەدەستدا بوو ، هەرچی بووتایە وەكو یاسا دەبوو جێبەجێ بكرایە . شیعەكان دەوڵەتیان نەبووە ، لەبەر ئەوە وەزعێكی تایبەتیان هەبوو ، پیاوی ئاینی گەورە – ئایەتوڵایەك – دەبووە مەرجەعێكی ئایینی ، حەرام و حەڵالی بە فتوایەك دیاری دەكرد . كە ئەوانیش بوون بەخاوەنی دەوڵەت پاشا بوو بەسەرچاوەی هەموو دەسەڵاتێكی ئایینی و دنیایی . ئێستەش لە ئێراندا هەروایە . ئایەتوڵلا خامنەئی سەرچاوەی – مەرجەعی – هەموو دەسەڵاتێكی ئاینی و دنیاییە بە ناوی ( ولایەتی فقیهەوە ) . لە عێراقدا ، ئەگەر چی شیعەكان زۆرینەی دانیشتوان بوون ، لە ٥٠٠ ساڵی دەسەڵاتی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا والیەكان هەر لە سونەكان بوون و قەت شیعە نەكراوە بە والی . پاش ڕووخانی ئیمپڕاتۆریەتی عوسمانیش ئیستیعماری بەریتانی لەیەكەم رۆژی دەسەڵاتیانەوە هەر لەسەر ڕێبازی عوسمانیەكان ڕۆیشتن تا ١٩٤٧ كە بۆیەكەم جار سالح جبر كرا بە سەرەك وەزیری عێراق بەهیوای ڕازیكردنی شیعەكان و بەدەستهێنانی بێدەنگی بەرامبەر سەپاندنی پەیمانی پۆرتسموس . لەبەر ئەوە شیعە نەیانتوانیوە سەرچاوەی حكومڕانی لەخۆیاندانێن ، بەڵام هەمیشە مەرجەعی ئایینی لەخۆیان بووە . ئێستە سەید عەلی سیستانی مەرجەعە . هێندەی من بەئاگابم ئەم جۆرە مەرجەعیەتەی كەباس دەكرێ لەمێژووی كوردا نەبووە . بۆ ماوەیەكی درێژ شێخەكانی قادری و نەقشبەندی بوو بوون بە جۆرێ لەمەرجەع بۆ دەروێش و سۆفیەكان . ئەمە پرسێكی ئاینی بوو بەس ، تایبەتیش بوو بەو كەسانەوە كە دەروێش یان سۆفی بوون . جگە لەمەش بۆ ماوەیەكی كورت لەساڵی ١٩٧٤ – ١٩٧٥ ، گەلی كوردی باشور مەلامستەفای قبوڵ كرد وەك و سەركردە و مەرجەع و بەتەمای سەركەوتن و سەربەخۆیی بوو . بەڵام مەخابن ئەو هیوایە بۆ سەركەوتن لەسەر پایەیەكی لمین دانرابوو چونكە جڵەوی ئەسپەكە درابووە دەستی شای ئێران و ئەنجامیش ئەو داڕمانە ترسناكەبوو كە لەئازاری ١٩٧٥ بینیمان . ئەم پڕۆژە خەیاڵیە جارێكیتریش لە ٢٥ ئەیلولی ٢٠١٧ تاقی كرایەوە و ئەنجامەكەشی ئەو كارەساتە گەورەیە بوو كەدیمان . مەرجەعیەت بەم شێوازەی كە ئەمڕۆ لای ئێمە باس دەكرێ بە هیچ جۆرێ لە كۆمەڵگەی پێشكەوتوودا ، لەگەڵ دیموكراسی و سەردەمی گڵۆباڵدا ، لەگەڵ بیروبۆچوونی عیلمانیدا جێگەی نابێتەوە . ئەو جۆرە مەرجەعە كە لەسەرۆكایەتی لیژنەیەك یان ئەنجومەنی چەند حیزبێكدا خۆی دەبینێتەوە هیچ پێوەندیەكی بە بزاڤی دیموكراتی هاوچەرخەوە نیە و تەنها هەوڵ و كۆششێكە بۆ پەردەپۆشی مەرجەعیەتە ئایینیەكە ، دەیانەوێ بەكراسێكی تازەوە ، بەناوی ئەنجومەنی ئەحزابەوە دیكتاتۆرێكی تازە بسەپێنن . بەڵێ دەكرێ سەرۆكی حیزب ببێ بە مەرجەع لەناو حیزبەكەی خۆیدا بۆ كاروباری حیزبی – سیاسی - .. بەڵام لەسەر چ بنەمایەك دەبێ بە مەرجەع بۆ كۆمەڵگە ؟ ئەم شێوازە لەمەرجەعیەت واتای گەڕانەوەیە بەرەو دواوە بەهەزار ساڵ ! بەڵێ چەرخی دیموكراسی و پێشكەوتن و گڵۆباڵیش دەبێ مەرجەعیەتی خۆی هەبێ بۆ كاروباری گشتی ، ئیداری و سیاسی و ئابووری وڵێت . بەڵام ئەم جۆرە مەرجەعیەتە دەبێ خودی كۆمەڵگە بۆ خۆی دروستیبكات لە رێگەی هەڵبژاردنێكی دیموكراتی ئازادی خاوێنەوە ، وەكو ئەو هەڵبژاردنانەی لەوڵاتە دیموكراتیەكان دەكرێ ، نەك ئەم هەڵبژاردنە درۆینە پڕ لە تەزویر و ساختەكاریەی كە لەعێراق و كوردستاندا دەكرێ و پەرلەمانێكی پڕ لەعەیب و ناشایستەی پێ پێكدەهێنرێ . مەرجەعیەتی پتەوی بێ لەكەی ڕاستەقینە بۆ كۆمەڵگە تەنها لە ڕێگەی دیموكراسیەوە بەدەست دێ . ئەو دیموكراسیە ئەمڕۆ لای ئێمە نیە ، بەڵام بەڕێوەیە بۆ ئایندە .
.gif)
لەتیف فاتیح فەرەج ماوەیەكە لێرەو لەوێ هەندێ كەس باسی ئەنجومەنی حزبەكان و شتی لەو بابەتە دەكەن ، بۆ هەرێمێكی وەك هەرێمی كوردستان كە لە 1991ەوە خۆ بەڕێوەبەری دەكات و لە 1992یشەوە پارلەمان و حكومەتی هەیە ، سەرەڕای هەموو كێشەو شەڕی ناوخۆو خۆخستنە ئامێزی دوژمنان و چەندین جار دۆڕاندنی خاك ، بوونی پارلەمان و حكومەت ، سیمایەكی پارلەمانی دیموكراتی بەخشیوە بە فۆڕمەكە ، هەڵبەت كاتی خۆی تەنانەت دروستكردنی پۆستی سەرۆكی هەرێمیش شتێكی زیادەو بێمانا بوو، ئەو پۆستە ئەوەندەی بووە بە مایەی بە هەدەر دان ، ئەوەندە خزمەتی نەكردووە، قسە كردنی ئێستا لە بارەی ئەنجومەنی حزبەكانەوە جگە لە هەڵپەو كورسی دۆزینەوە بۆ خەڵك و بە هەدەر دانی زیاتری سامانی گشتی هیچی تر نیەو تەنانەت لە تەك ئەو بنەما دیموكراسیانەشدا نایەنەوە كە هەرێم بانگەشەیان بۆ دەكات . ئەنجومەنی حزبەكان لە دۆخی وەك دۆخی هەرێمی كوردستاندا جگە لەوەی لێدانە لە پایەكانی دیموكراسی و بێنرخكردنی پارلەمان ، هەوڵێكیشە بۆ گەڕانەوە بۆ دواوەو بۆ سەردەمی بەرەی كوردستانی ، كە بون و نەبونی هیچ بایەخێكی ئەو تۆی نیە . هەرێمی كوردستان بەلای زۆرەوە دەگاتە 5 ملیۆن كەس پارلەمانێكی 111 كەسی هەیە، حكومەت و سەرۆكی هەرێمی خۆی هەیە ، لە پارلەماندا 11 كورسی بۆ پێكهاتەكان دانراوە بەم جۆرە "5 توركمان ، 5 كلدۆئاشور ، 1 ئەرمەن " زۆربەی كات دەستوەردان لە كورسیەكانیان دەكرێت بۆ بەرژەوەندی لایەك بەو مانایەی ئەوان لە بری نوێنەری پێكهاتەكەبن دەبنە نوێنەری حزبێكی كوردی ، لە گەڵ ئەوەشدا لە سەر ئاستی دنیا مامەڵەیەكی تەندروست لە گەڵ پارلەمانی كوردستان دەكرێت ، دروستكردنی ئەنجومەنی باڵای حزبەكان دەبێتە جێگرەوەی پارلەمان و ،سەرەڕای ئەوەی كە پارلەمان خۆی كێشەی ئەوەی هەیە زۆرێك لە نوێنەرەكانی لە بری نوێنەری خەڵك بن نوێنەری حزبەكانی خۆیانن، لە راستیدا لە بری بیر كردنەوە لە و ئەنجومەنە دەبوو بیرلەوە بكرایەتەوە پارلەمان بكرێتە ناوەندێكی یاسادانانی ئەكتیف و كارا ، هەرچەند من بڕوام وایە ژمارەی 111كورسی پارلەمان ژمارەیەكی زۆرو قەبەیە و 11كورسیەكەی پێكهاتەكانی تریش هەر ژمارەیەكی زۆرە ، دەكرا لە بری ئەوە هەموو پارلەمانی كوردستان 65 كورسی با ، 60ی كوردو 5ی پێكهاتەكان . بۆ نمونە ئەنجومەنی نەتەوەیی كوەیت ، 50 ئەندامە ، كۆی دانیشتوانی كوەیت نزیكەی 5 ملیۆن كەسە ، ژمارەی وەزیرەكان 16 وەزیرەو 6 پارێزگای هەیە ، ئەگەر لە ڕوی بە هەدەر دانی سامانی گشتیەوە بەراورد بكەین ، تێدەگەین هەرێم لە چ دۆخێكدایە نابێت ئەوەشمان بیر بچێت هەرێم هەرێمەو كوەیت دەوڵەتە . دەكرێت بەراورد بە شوێنی تریش بكەین ، بیرمان نەچێت لە كوەیت حزب نیە ، هەرچۆنێكە ئەنجومەنی باڵای حزبەكان گەڕانەوەیە بۆ خاڵی سفرو جۆرێكە لە پانكردنەوە ، بۆ كێ نازانم .
.gif)
د. هەردی مێد زۆرمان له خۆدانی شیعهكان، قوڕپێوانیان، گریان و لاڵانهوهیان له رۆژی عاشورادا به كردهوهگهلێكی ناعهقڵانی، نامهدهنی و خاڵی له مانا لهقهڵهم دهدهین. بهڵام، له راستیدا عاشورا ههروا كۆمهڵێ چالاكی بێلۆژیك و بێبنهما نیه، به پێچهوانهوه عاشورا بۆنهیهكه چهندهها وهزیفهی گرنگ و جهوههری ههیه كه ههڵه دهكهین وابزانین ههموویان مهزههبین. عاشورا گهر له بنهڕهتدا مهزههبییه، یان به مهزههبیكراوه، ئهوا وهزیفهگهلێكی سیاسی، كۆمهڵایهتی و ڕهمزی گرنگی ههیه كه به سهریهكهوه بهشدارن له بهتینكردنی جڤاتی شیعه و بههێزكردنی ڕایهڵهكانی بهستنهوهیان له دهرهوهی سنورهكانی زمان، دهوڵهت و نهتهوهوه. یهكێك له ههڵه سهرهكیهكانی ئێمه ئهوهیه ههمیشه كردهیهكی ئاینی تهنها له روانگهی ئاینی دهخوێنینهوه، بهڵام له راستیدا هیچ كردهیهكی ئاینی تهنها ئاینی نییه. بۆنهی عاشورا گهر رۆژێكی مهزههبیه بۆ یادكردنهوهی <حوسێن>وهك شههید، ئهوا ئهم بۆنهیه كراوه به سهرزهمینێكش بۆ دهستكهوتی ئابوری بهوهی به ههزارهها له بڕواداران سهردانی مهزارگاكانیان دهكهن و بهمهش بازاڕهكانی ئۆتێل، گواستنهوه، خواردنخانه، تد دهبوژێننهوه و دینامیكێكی تر به ڕهوتی ئابوری دهدهن. عاشورا ههروهها سهروبهندێكی گرنگشه بۆ دروستكردنی سهرمایهیهكی ڕهمزی بۆ كۆكردنهوه و گرتكردنهوهی شیعهكان و زیندووكردنهوهی خهیاڵبهندی شیعه وهك قوربانی. كاركردن له سهر <ناسنامهی قوربانی> له لای شیعهكان، كاركردنه له خڕكردنهوهی ئهمان به دهوهری خهیاڵی خۆپاراستن و توڵهسهندوه. له كوردستانی باشور كهم له چالاكیه ڕهمزیهكان و گرنگیان تێدهگهین. ههر بۆ نمونه كهم كهس به ئهندازهی ئێمه باسی شههید دهكات، كهچی تاوهكو ئێستا شتێك به <شههیدناسیMartyrology>هوه له لای ئێمه سهریههڵنهداوه. تاوهكو ئێستا گۆڕستانێك بۆ شههید نییه، بۆنهیهكی گشتی شههید نییه، ئهلبۆمی شههید نییه، تد. ههر بۆیه بۆنهیهكی وهك عاشورا لای ئێمه دهبێت به ساتی سیخۆڕمه و قۆشمه و كۆی لێكهوته ڕهمزیهكانی فهرامۆش دهكهین عاشورا بۆنویهكی فرهفۆرم و فرهوهزیفهیه و شایستهی بیرلێكردنهوهیه.
.gif)
هیوا سەید سەلیم قسەوباسەكان بۆ ئەنجامدانی چاكسازی لە لایەن كابینەی تازەی حكومەتی هەرێمی كوردستان گەرمن، جا نازانرێت ئایا لە هەرێمی كوردستان چاكسازی دەكرێت یان هەر لە چوارچێوەی قسەو بەڵێن دەمێنێتەوە؟ ئەمەیان زەمەن ساغی دەكاتەوە. لە نێو ئەو پرسەی كە پێی دەوترێت چاكسازی وە لە نێو ئەو مشتومڕانەدا، باس لە لادانی چەندین بەربرس دەكرێت كە گوایە لە پۆستەكانیان دوردەخرێنەوە ، ئەویش گوایە ئەوانە لە گەندەڵیەوە تێوەوگڵاون، تەنانەت باس لە دەستگیركردنی چەند كەسێكیش دەكرێت،لێرەو لەوێش دەبیستین كە دەوترێت، ئەمە هێشتا هەنگاوی یەكەمن هی تریشی بەدواوە دێت. بەڵام ئەوەی سەبارەت بەو پرسە جێگای تێبینیە ئەوەیە كە كابینەی تازە بۆ لادانی گەورە گەندەڵەكان پەنای بردۆتە بەر ئاڵوگۆڕی لە پۆستەكان، بۆ ئەم كارەش چەندین پۆستی تازەی داتاشیوە، كە ئەو پۆستانە لە لایەك بۆ رازیكردنی لایەنەكانە لە نێو لایەنكانیش بۆ رازیكردنی دڵی ئەوانەیە كە لە پۆستی پێشوو لادەدرێن. ئەگەر لەسەرووی هەڕەمی حكومەت و سەرۆكایەتی هەرێم بڕوانین زیادكردنی ژمارەی جێگرەكان و داتاشینی پۆستی وەك یاریدەدەر گەورە ڕاوێژكار نەك هەر پێویست نەبوون و ناشبن، بگرە ئەمانە دەبنە فشار لەسەر میزانیەی گشتی، چونكە ئەو كەسانەی دەچنە ئەو پۆستانە پێویستیان بە تەڕخانكردنی مووچەی زۆر و نەسریەو و پاسەوان و بارەگا و خانوو دەبێت. هەموو لایەك دەزانین كە پرۆسەی چاكسازی كە لە كابینەكانی ڕابردوو لەبەردەم دوو ئاڵنكاری مەزن دابووە، یەكەمیان نەبوونی ئیرادەی سیاسی و حكومی بۆ ئەنجامدانی چاكسازی. دووەمیشیان بێ متمانەی خەڵك لە پرسی چاكسازی، لە ئێستادا كە یەكەمیان قۆناغی باشی بڕیوە، نابێت حكومەت كارێكی وابكات كە لە بێ متمانەی خەڵك بەو هەنگاوانە زیاتر بكات، چونكە داتاشینی ئەو جۆرە پۆستانە و پەیڕەوكردنی سیاسەتی ڕازیكردن دەچێتە ئەو چوارچێوەیە. لە ئێستادا هەرێمی كوردستان نەك هەر پێویستی بە داتاشینی ئەو هەموو پۆستە زۆرە نیە، بەڵكوو دەبوو كابینەی تازە كەمكردنەوەی ژمارەی وەزارەتەكان بكاتە پێشینەی كارەكانی خۆی، چونكە هەموو لایەك دەزانین كە هەرێمی كوردستان پێویستی بەو هەموو وەزارەتە نیە ئەمەیان هی سەردەمی كابینەی بنكە فراوانەكەیە كاتێك لایەنەكانی پێ ڕازی كرا. بە كەمكردنەوەی ژمارەی وەزارەتەكان زۆرێك لە پۆستی زیاد بەرۆكی ئەو كابینەیان بەردەدا، بەڵام نەك ئەم كارەیان نەكرد بگرە خەریكە پێچەوانەكەی دەكرێت، كە ئەمەشیان ئاڵنكاری بۆ بەرنامەی چاكسازی حكومەت درووست دەكات. سروشتی ئەو جۆرە حكومەتانەی كە زیاتر لە لایەنێك تیایدا بەشداری دەكات هەمیشە دەبێتە كۆسپ بۆ جێبەجێكردنی كارنامەی حكومەتەكە، وەك چۆن دەبینین كابینەی تازە ماوەیەكی زۆری بەرێكرد تا بە داتاشینی پۆستی تازە و زیاد، لایەنەكانی پێ رازیكرا ئینجا حكومەتەكە تۆزێك كەوتە سەر سكەی كاركردی خۆی كە هێشتاش ماویەتی بە تەواوی دەست بكات بە كارەكانی خۆی. كابینەی نۆیەمی حكومەتی هەرێم، وێڕای ئەو هەموو بەڵێنانەی كە پێشتر پێكهێنەرەكانی ئەو كابینەیە سەبارەت بە چاكسازی بە خەڵكیان داوە، خراوەتە بەردەم مەحەكی چاكسازی، ئەگەر حكومەتی تازە ئەو كارە بكات كفنی مەرگی خۆی دەفرۆشێتەوە، ئەگینا چاڵ بۆ مەرگی خۆی لێدەدان. چونكە بێزاری خەڵك لەدەست گەندەڵی و نادادی لە هەرێمی كوردستان گەیشتۆتە لوتكە، ئیدی لەوە دەرچووە خەڵك بەرگەی ئەو هەموو گەندەڵی و نادادیە بگرێت.
یەریڤان ئەدهەم چۆن داهاتی هاوڵاتیانی هەرێم تاڵان فرۆش دەكرێ! هەموو شتێك دەربارەی ئەو كۆمپانیایە بزانە كە دەیەوێ ١٥ هەزارت لێ بسەنێ بۆ عەریزەیەك! چەند رۆژێكە لێكۆڵینەوە لە كۆمپانیایەك ئەكەم ناوی ئینفۆ ئاڕ ئاڕە كە بە حساب عەقدێكی هەیە لەگەڵ حكومەتی هەرێم بۆ بە ئەلیكترۆنیكردنی عەریزە و دانانی سەنتەرێكی داتا. ئەمە تا ئێرە كێشە نیە، بەڵام گرنگە بزانین ئەم كۆمپانیایە چیە و چۆن لە دایك بووە، كێ دایمەزراندوە و داهاتی چەندە. سوپاس یاسای وڵاتانی رۆژئاوا، دەتوانیت زانیاریت لە سەر كۆمپانیاكان كە لێرە تۆماركراون دەست بكەوێت. ١- ئەم كۆمپانیا ئەزموونی هیچ نیە و لە ساڵی ٢٠١٦ دامەزراوە ٢- بەرێوەبەری یەكەمی ناوی دەوەن سەروەر عەلی و هاوڵاتی عێراقە لە ساڵی ١٩٨٤ لە دایك بووە. ٣- دوای ئەویش، كەسێكی كە بە ناوی پێشرەو سەدرەدین جونیاد كراوە بە بەرێوەبەر لە ٢٠١٦ لە دایك بووی ١٩٨٣ و هاوڵاتی عێراقە. ٤- لە ٢٠١٧ دا دەوەن واز دەهێنێ. ٥- لە ٢٠١٧ دا، پشكی كۆمپانیە كە دەدرێ بە دوو كەس بە ناوی ئادەم رەشید و شەیما عومەر حەمید كە هەریەك لە سەدا ٥٠ دەخرێتە سەریان و ئادەم رەشید دەبێ بە بەرێوەبەری كۆمپانیاكە. ٦- لە ٢٠١٧ كۆمپانیاكە خاوەنی نزیكەی ٣٧٠٠ دۆلار بووە. ٧- لە ٢٠١٨ دا شەیما عومەر دەكرێ بە بەرێوەبەر. ٨- لە ٢٠١٨ دا كەسێك بە ناوی چۆڵی محەمەد رەشیدە و هاولاتی دورگەیەكی بچوكە لە زەریای هێمن بە ناوی كۆماری ڤاناتو لە نزیك ئوسترالیا دەكێت بە بەرێوەبەر. ٩ - لە مانگی ١١ ی ٢٠١٨ دا، شەیما پشكەكانی نامێنێ لە كۆمپانیاكە و دەخرێتە سەر چۆلی، واتە ئادەم لە سهدا ٥٠ و چۆلیش لە سهدا ٥٠ی كۆمپانیاكەیان هەیە. ١٠- لە مانگی ١ ی ٢٠١٩، چۆلی واز دەهێنێ لە كۆمپانیاكە. ١١ بە پێی دوا هەژماریان كە تەسلیمی حكومەتی بەریتانیا كراوە، سەروەتی كۆمپانیەكە كە متر لە ١٠ هەزار دۆلارە. ١٢- مانگی ٢ ی ئەمسال وەزارەتی داد گرێبەستی لەگەڵ ئەم كۆمپانیا كرد. پرسیار ئەوەیە، كۆمپانیەیەك كە بە شێوەیەكی زۆر پێچا و پێچ دروست كراوە و خاوەنی هیچ جۆرە موڵك و سەروەت و پارەیەك نیە، چۆن دەتوانێ داتا سەنتەر دابنێ لە هەموو كوردستان و هەموو فەرمانگەكانی دان نوس ببەستێت بە یەكەوە. چۆن حكومەت سەیری رابردووی ئەم كۆمپانیەیەی نەكرد، بۆ چاو لێ پۆشی؟ راستیەكەی كە ئەم كۆمپانیایە لە لایەن هاوڵاتیانی هەرێمەوە دروست كراوە و لە بەریتانیا تۆمار كراوە زیاتر بۆ خۆڵ كردنه چاوی خەڵك بووە و بۆ ئەوەی بەرپرسان ئەمەش وەك دەستكەوتێكی گرنگ بفرۆشنەوە بە خەلك و بڵێن لەگەل كۆمپانایی بیانی گرێبەست دەكەین بۆ باشتركردنی خزمەت گوزاری. بە پێی هەندێك راپۆرت، پێشتر كە بریار بوو ٢٥ هەزار دینار وەربگرن بۆ هەر عەریزەیەك، لە سهدا ٨٠ی بۆ كۆمپانیەكە و لە سهدا ٢٠ بۆ حكومەت دەبوو. بەڵام دواتر نرزجەكە كەمكرایەوە بۆ ١٠ هەزار. لە هەموو وڵاتان، فۆرم لە ئینتەرنێت هەیە و هاوڵاتیان دەتوانن بە خۆڕایی پڕی بكەنەوە، زۆر بێ مانایە، بۆ فۆرمێك خەڵك ١٥ هەزار دینار بدات و زۆركەسی كەش بێ كار بكەون. لە راستیدا ئەگەر كۆمپانیەكە جێگەی متمانە بوایە، رێی تێدەچوو، ئەم مەسەلەیە چارەسەر بكرایە نرخ كەم بكرایەتوە، بەڵام ئەم كۆمپانیایە زۆر گوماناویە و دەكرێ بەشێكی كەمی زنجیرەیەكی گەندەلی بێ لە كوردستان.
.gif)
د. شۆڕش حاجی ئەڵقەی پێنجەم: ململانێی نێوان گۆڕانخوازو بەرژەوەندیخوازەکان بزوتنەوەی گۆڕان لە یەکەم دەرکەوتنیدا وەک جوڵانەوەیەکی سیاسی لە کوردستانی عیراق چەند جیاوازییەکی بنەڕەتی لەگەڵ حیزبەکانی ناو دەسەڵات هەبو. یەکێک لەو جیاوازییە گەورانەی بزوتنەوەی گۆڕانی بە کردەوە لەوان جیا دەکردەوە ئەوەبو کە بەرهەمی هەوڵەکانی بۆ چاکسازی لە جومگەکانی دەسەڵاتو گۆڕانکاری لە شێوازی حوکمڕانی بۆ خۆی نەبو، بەڵکو بۆ خەڵک بو. هەڵبژاردنی خەباتی مەدەنی وەک شاڕێی گۆڕانکاریو دروستکردنی مینبەرێکی بەهێزی ئۆپۆزیسیۆن لە پەرلەمانی کوردستان لە ساڵی ٢٠٠٩ باشترین بەڵگەی حاشاهەڵنەگری ئەو راستیەن. خەمی کاک نەوشیروانو دامەزرێنەرانی بزوتنەوەی گۆڕان باشکردنی ژیانو گوزەرانی هاوڵاتیانو بەهێزکردنو جێگیرکردنی قەوارەی سیاسی هەرێمی کوردستان بو، نەک دەسکەوتو بەرژەوەندی شەخسیو حیزبی. بزوتنەوەی گۆڕان لەیەکەم بەشداریکردنیدا لە کایەی سیاسی لە کوردستانی عیراق نەچوە دەسەڵاتو بەشداری لە حکومەتدا نەکرد. بەڵکو لەرێگای رەخنەگرتن لە ئەدای دەسەڵاتدارانو پەردە لادان لەسەر کەموکوڕییەکانو شیکردنەوەی هۆکارەکانی ئەو بارودۆخە، هاوڵاتیانی کوردستانی هوشیار کردەوە. ئینجا لەرێی پێشکەشکردنی پرۆژەی چاکسازی بۆ هەمو بوارەکانی حوکمڕانی هەوڵی چاکسازیو گۆڕانکاری دا. ئەگەرچی گۆڕان بیستوپێنج کورسی لە پەرلەمانی کوردستان هەبو، بەڵام هەوڵی نەدا بەشی خۆی لە کێکی دەسەڵات وەرگرێ. هەر کاتێکیش دەسەڵاتدارانی هەرێم لەژێر فشاری جەماوەرو لە ئەنجامی کارو چالاکییەکانی گۆڕانو هێزەکانی تری ئۆپۆزیسیۆندا کارێکی باشیان بکردبا کە لە بەرژەوەندی خەڵك بوایە، بزوتنەوەی گۆڕان بە دەسکەوتی خۆی دەزانیو پێی وابو سەرکەوتنێکی بەدەستهێناوە. لەهەمان کاتدا خۆی لەبەردەم هەمو هەڕەشەو ئیجرائاتێکی توندی دەسەڵات راگرتو ئازایانەو سەربەرزانە ئەو قۆناغەی تێپەڕاند. بزوتنەوەی گۆڕان لە یەکەم ئەزمونی روبەڕوبونەوەی دەسەڵاتدا وەک هێزێکی مەدەنی روبەڕوی هەڕەشەو پەلاماری زۆر بوەوە. هەزاران دەنگدەرو هەڵسوڕاوی گۆڕان سزای سیاسی دران؛ موچەیان بڕا؛ دورخرانەوە یان لە پۆستەکانیان دەرکران؛ هەندێکیان گیرانو ئەشکەنجە دران؛ هەندێ هەڵسوڕاو لە روداوی جیاجیادا بریندار کرانو چەند هەڵسوڕاوێکیش گیانیان لەدەستدا. چەند جارێکیش مەکۆکانی بزوتنەوەی گۆڕان لە هەندێ شار سوتێنران. سەرەڕای هەمو ئەوانە، لەدوای خۆپیشاندانەکانی ١٧ی شوبات هێزی سەربازی لە دژی گۆڕان کۆکرایەوەو هەڕەشەی پەلاماردانی مەکۆی سەرەکیو سوتاندنی تەلەفزیۆنی کەی ئێن ئێن لە گۆڕان کرا. بەڵام هیچکام لەو هەنگاوانە نەیانتوانی چۆک بە بزوتنەوەی گۆڕان دابدەنو ئیرادەی بشکێنن. بەپێچەوانەوە بزوتنەوەی گۆڕان درێژەی بە ئاراستەی گۆڕانخوازانەی خۆی داو لە کارو چالاکییە مەدەنییەکانی بەردەوام بو، بێ ئەوەی بیر لە دروستکردنی هێزی چەکدار بکاتەوە بۆ خۆپاراستن لەو هەڕەشەو پەلامارانە. بڕیاری بەشداریکردنی بزوتنەوەی گۆڕان لە حکومەت لە ساڵی ٢٠١٤ لە بنەڕەتدا بەمەبەستی جێبەجێکردنی بەشێک لە بەرنامەی چاکسازی بو. بەڵام دەبێ بگوترێ کە هەندێ کەس لەناو گۆڕان بە چاوی وەرگرتنی بەشە کێکی دەسەڵات دەیانڕوانیە ئەو بڕیارەی گۆڕان. بەڵام ئەو کاتە بڕیاری سیاسی لەناو گۆڕاندا بەپلەی یەکەم لەلایەن کاک نەوشیروانەوە ئاراستە دەکرا. بۆیە بزوتنەوەی گۆڕان بەهەمان نەفەسی چاکسازیو هەوڵی گۆڕانکاری لە سیستمی حوکمڕانی سەنگەری خەباتی مەدەنی لە ئۆپۆزیسیۆنەوە گواستەوە ناو دەسەڵات. هەر ئەو سوربونەی گۆڕان بو لەسەر پەیامو بەڵێنەکانی، کە روداوەکانی ١٢ی ئۆکتۆبەرو داخستنی پەرلەمانی کوردستانو دەرکردنی وەزیرەکانی گۆڕانی لێکەوتەوە. بزوتنەوەی گۆڕان ئەم جارە، لەدوای هەڵبژاردنەکانی ٣٠/٩/٢٠١٨، بە بڕیاری زۆرینەی جڤاتی نیشتیمانی، دەستیکرد بە گفتوگۆ لەگەڵ پارتی دیموکراتی کوردستانو بڕیاریدا بەشداری لە حکومەتی هەرێم بکا. بەڵام ئایا ئەم هەنگاوە بەهەمان نەفەسی گۆڕانکاریو سوربونە لەسەر بەڵێنو پەیامەکانی گۆڕان لەپێناوی چاکسازیو گۆڕانکاری، یاخود تەنیا بۆ وەرگرتنی بەشە کێکی دەسەڵاتە؟ دیارە لە هەمو کۆمەڵگایەکدا، بە کۆمەڵگای ئێمەشەوە، بەرەیەکی بەرژەوەندیخواز هەیە کە هەوڵو هەنگاوەکانی لەپێناوی دەسکەوتو بەرژەوەندی شەخسیو تایبەتییە. لەبەرامبەردا کەسانێکیش هەن کە بۆ بەرژەوەندی گشتیو بیروباوەڕو سەرخستنی پەیامێکی پیرۆز کار دەکەن. کاتێک کە ئەمە لەناو کۆمەڵگادا هەبێ بێگومان لەناو هەر حیزبو گروپێکیشدا رەنگ دەداتەوە. بۆیە ئێستا گۆڕان لەبەردەم دوڕیانێکی چارەنوسسازدایە، کە ئایا بزوتنەوەی گۆڕان راستگۆیانە لەناو کابینەی نۆ، بەهاوکاری حیزبەکانی تر لە حکومەت، هەوڵی چاکسازیو جێبەجێکردنی بەشێک لە پەیامو بەرنامەکانی خۆی دەدا کە بەڵێنی بەهاوڵاتیان داوە، یاخود هەرچی لەم حکومەتەدا بکرێو چی بگوزەرێ قبوڵی دەکاو لەپێناوی بەشە کێکی دەسەڵات بێدەنگ دەبێ؟ بەواتایەکی تر ئایا لەم پرۆسەو ململانێیەدا تای تەرازوی گۆڕانخوازی قورستر دەبێ یاخود تای بەرژەوەندیخوازی؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لای رێکخەری گشتیو خانەی راپەڕاندنی ئایندەو جڤاتی نیشتیمانییە. ئەوەی رونە ئەوەیە، کە تا ئێستا بزوتنەوەی گۆڕان بەباشی هەنگاوی ناوەو لەسەر رێچکەی هەوڵی چاکسازی لاینەداوە، بەڵام کاروانی گەیشتن بە مەنزڵ هەورازو نشێوو وێستگەی زۆری تری لەبەردەم ماوە. هەر بۆیە ئەندامانی ئەم جڤاتی نیشتیمانییەی ئێستا ئەرکێکی زۆر گرنگو مێژوییان لەئەستۆدایە، ئەویش ئەوەیە کە ئایا ئەم جوڵانەوە جەماوەرییە گەورەیەو پەیامە گۆڕانخوازانەکەی تەسلیمی کێ دەکەن بۆ ئەوەی بەئەمانەتەوە بیگەیەنێتە مەنزڵ؟ چونکە تواناو لێهاتوییو بوێری سەرکردایەتی هەر حیزبێک کاریگەری لەسەر ئاراستەو هەڵوێستی حیزبەکەو رەفتارو گوتاری تاک بەتاکی ئەندامەکانی هەیە، بەوانەی کە لەناو حیزبدا کار دەکەنو ئەوانەش کە ئەرکی کارکردنیان لەناو حکومەت یان هەر شوێنێکی تر پێ دەسپێردرێ. لە چوارچێوەی کارکردن لەناو حیزبو لە پرۆسەی نەخشە دانان بۆ ئایندە هەمیشە ململانێ لەنێوان بەرەی خۆنەویستو بەرەی بەرژەوەندیخواز دەمێنێ؛ جیاوازیش لە نێوان ئەوانەی شێلگیرانە بەرگری لە پەیامو ئامانجەکانی بزوتنەوەکە دەکەن لەگەڵ ئەوانەی بیر لە بەرژەوەندییە باڵاکانی بزوتنەوەکە ناکەنەوەو کەمتەرخەمن لە جێبەجێکردنی ئەرکەکانیان بەردەوام دەبێ. بەدڵنیاییەوە، راستگۆییو کارکردنی جیدی بۆ سەرخستنی ئەو پەیامە گۆڕانخوازانەی، کە لەبەرژەوەندی خەڵکی کوردستانو قەوارە سیاسییەکەماندایە سەنگی مەحەکە - لە ئێستاو لە ئایندە - بۆ بەدەسهێنانو پتەوکردنی متمانەی هاوڵاتیان بە بزوتنەوەی گۆڕان. بەپێچەوانەوە، کارکردن لەپێناوی بەرژەوەندی تایبەتیو پشتکردنە جەماوەرو فەرامۆشکردنی ئەو بەڵینانەی بزوتنەوەی گۆڕان بەخەڵکی داوە نەک تەنیا دەبێتە مایەی تێکشکانی بزوتنەوەی گۆڕان بەڵکو، زەنگی مەرگی ئومێدی خەڵک دەبێ بە چەمکی گۆڕانخوازی لە کوردستانی عیراق بۆ ماوەیەکی دورودرێژ. تێبینی: لە ئەڵقەی چوارەمی ئەم زنجیرە وتارەداو لە باسی ژورەکانی بزوتنەوەی گۆڕان، وشەی توێژینەوە بە هەڵەی نوسین پەڕیوە. بەمەش ژوری توێژینەوەی سیاسی لەتەک ژورەکانی تردا ناوی دەرنەکەوتوە. بۆیە داوای لێبوردن لە هەمو ئەو هاوڕێیانە دەکەم کە لە رابردوو ئێستادا لەو ژورە کار دەکەن. ژوری توێژینەوەی سیاسی یەکێکە لە ژورە گرنگەکانی بزوتنەوەی گۆڕانو خاوەنی چەندین پرۆژەو لێکۆڵینەوەو کتێبە، کە کاریگەری لەسەر پەیامو دیدی بزوتنەوەی گۆڕان جێهێشتوە.
.gif)
چیا عەباس وا بۆ سی ساڵ دەچێت کورد لە باشور حوکمرانی خۆی دەکات، دوازدە ساڵ، بێجگە لە خولەکانی شەری ناوخۆ، بەردەوام لە سایەی ئابلوقە و هەرەشە و مەترسی ناوخۆ و رژێمەکەی سەدام و دەرودراوسێدا گوزەراوە، لە ٢٠٠٣ ێشەوە کێشمە و کێشە لە گەڵ بەغدا، ئاسەوارە خەستەکانی دو ئیدارەیی، کەمی متمانە، شەری داعش، دروستبونی گۆڕان و مامەڵەی توندی دەسەڵات لە گەڵیدا، دارمانی ئابوری، دەریایەک لە گەندەڵی و دیاردە قێزەوەنەکانی تر، شکستهێنان بە ریفراندۆم و لە دەستدانی نیوەی خاکی کوردستان لە کارەساتی ئۆکتۆبەردا دۆخێکی تەنراو بە بێ ئومێدی و نارەزایی و بێ باوەری لە کوردستان خەڵقاندوە. هەڵبژاردنەکانی کوردستان بونەتە ئامرازێک بۆ خەستتر چەسپاندنی ئەمری واقیع و ئارایشتەکردنی نەک گۆرانکاری فرە ئاراستە، ئەنجام و لێکەوتەکانی هەڵبژاردنەکان لە پراکتیکدا شتێکی ئەوتۆیان لە سەر ئەرزی واقیع نەگۆریوە، بەپێچەوانەوە دەسەڵاتی حزبی و دەمارگیری لۆکاڵیان تۆختر کردۆتەوە. پەرلەمانی کوردستان داماوانە لە بەر قاپی حزبەکان چۆكی داداوە و چاوەرانی رەحمەتی فەرمانەکانە. ئەو جورئەتە دەکەم و دەڵێم لە ئێستادا نەبونی لە بونی باشترە، چونکە شەرعیەت بە دۆخ و روداو و گۆرانکاری دەبەخشێت کە شایستەی نین، هەروەها بەهۆی دۆگمای حزبی و پشک پشکێنەوە بۆتە رێگر لە بەردەم فەرمانرەوایی دروست و لێپرسینەوە و بەرەنگاربونەوەی گەندەڵی و سزادانی تاوانباران، ئەم جۆرە کارکردنەی پەرلەمان حەسانەی واقیعێکی تاڵ و دۆخێکی نەخوازیاری کردوە. هەرچۆنێک بێت پاش ژانێکی درێژخایانی بێ تام کابینەیەکی نوێ چاوی بە دنیا هەڵهێنا، هەر ئەو ژانە خەستە و یەکلایی نەکردنەوەی پرسی چەند پۆستێک و پارێزگاری کەرکوک هۆکاری بنەرەتی تر بون بۆ خەستبونەوەی بێ ئیرادەیی پەرلەمان و بێ ئومێدی خەڵک. هەرچەندە کابینەکە وەک ئەوانی پێشو بە رێکەوتنی لایەنەکان پێکهاتوە، بەڵام زۆربەی ئەزمونەکانی رابوردو دەیسەلمێنن کە رێکەوتنەکان لە بەردەم گەردەلولی حزبی و بەرژەوەندیەکاندا لە سات و ئانێکدا سراونەتەوە. زیادە بۆ ئەمەش کابینەی نوێ لە گرتبونەوەیەکی سەیر و سەمەرە دەچێت، کۆکردنەوەی رکابەر و بەرژەوەند پەرست و شکستخواردوەکان بە پەرتەوازەیی لە سایەی دەسەڵاتی رەهای پارتیدا. کاراکتەرەکانی پارتی لە کابینەکەدا تاکە گروپی یەکگرتو و تۆکمە و دیسیپلندار و بە بەرنامەن، رۆڵ و کارەکانی نێوان خۆیان رێكخستوە. کەسایەتیەکی عەلمانی کەم دوێ و داخراو و وردبین و تەموح بەرێوەی دەبات. کەسایەتیەک لە دوای راپەرینەوە لە روداوەکاندا ئەوەندە بەرچاو نەکەوتوە، لە سایەی باوکیدا قسە و باسی کەمی کردوە، لێدوان و نوسینی زۆر کەم و نەبیستراوی هەیە، ئەوەشی هەن لە سایەی پۆستەیەکدا بە نوێنەرانی وڵاتانی وتوە، راشکاوانە، جا بە دڵی من و تۆ نیە ئەوە شتێکی ترە، بۆچونی خۆی و هەڵسەنگاندنەکانی بەیان کردوە، تێیاندا بە تێرامانی خۆی دەری دەبرێت کە خەمخۆر و مەراق هەڵگری نەتەوە و نیشتمانەکەیەتی. مەسرور بارزانی مرۆڤێکە خۆرسکانە کار ناکات... کەوەری دەیجنێت و هەمێکی تریشی چەسپاندنی پێگەیەتی لە لوتکەی دەسەڵاتی پارتی و هەرێمدا. مسرور بارزانی لە سەر ئاستی بەشەکانی تری کوردستان ئەوەندە تێکەڵاو نەبوە، هێزە کوردستانیەکان هەڵسەنگاندنی بەرچاویان دەرباری نیە. مرۆڤێکە بروای بە کردارە و خۆی لە دروشم و قسەی بریقەدار دور راگرتوە. ئەم خەسڵەتانە بە گشتی و پۆستەکەی ئێستای دەرفەتێکی پێدەبەخشن کە بتوانێت لە پێگەیەکی بەهێزەوە قۆناغێکی تر بۆ ژیانی سیاسی خۆی دارێژێت و شێوازی حوکمرانیش بە ئاراستەیەکی نوێدا ببات و رێگر بێت لە دەمارگیری حزبی و ناوچەگەری. مسرور بارزانی واجهەیەکی ناسراوی ماڵباتی بارزانیە، وێرای جیاوازیە سروشتیەکانی لە گەڵ بەشێک لەو ماڵباتە، ناتوانێت سنورەکان ببەزێنێت. رەنگبێ لە ناخی دڵیدا خواستی بوبێت وەک مرۆڤێک سەرپشك بوایە بۆ بژاردەکردنی ئەو پیشە و کارەی حەزی لێیەتی، بەڵام بەهۆی مێژوی بنەماڵەکەیەوە رۆڵیکی پێسپێردراوە و ئەرکیەتی جێبەجێی بکات. ئەم واقیعە پێگە و دەسەڵاتەکانی بە هەزار و یەک کۆدەوە گرێدەدەن. ناشێت وا چاوەروانیش بکرێت هەر لە بەر ئەوەی کوری مسعود بارزانیە ئیتر جادەکەی بۆ تەخت بوە و عەسای سحریشی بە دەستەوەیە، زیادە بۆ ئەمەش کەسایەتیەکی نەخوازیارە لە لایەن بەشێک لە دەسەڵاتە ناحەزەکان بە کورد لە ناوچەکە. وەک خۆی رایگەند ئیرسێکی قورسی کابینەی پێشوی وەرگرتوە، بۆیە لە سەرەتای وەرگرتنی پۆستە نوێکەی نیەتی نزیکبونەوەی لە بەغدا پیشاندا، بەڵام راستیەکان ئاماژە دەکەن بەوەی بەغدا مەبەستیەتی ئەم نەرمیەی مەسرور بارزانی بقۆزێتەوە بە مەرامی قوڵکردنەوەی ناکۆکی و جیاوازیەکەنی نێو ماڵی کورد و ئیبتزازکردن، هەروەها سەپاندنی خواست و مەرامەکانی بەغدا لە بوارەکانی بودجە و هەناردەکردنی نەوت و دەسەڵاتەکانی لە ناوچە زەوتکراوەکان. لەم ئەختەبوتە سیاسی و ئابوری و ئەمنی و سەربازیە ئاڵۆزەدا لە گەڵ دەستتێوەردانی خەستی ئیقلیمی و نێودەوڵەتی لە کاروباری ناوچەکە و عێراق و کوردستان بژاردەکانی بەردەم مەسرور بارزانی زۆر سنوردار و ئاڵۆزن. گەر بتوانێت دابینی بودجە و موچەی هەرێم بکات، بە جدی روبەروی گەندەڵی و پێشێلکاریە یاساییەکان ببێتەوە، بە شێوەیەکی نەرم حوکمرانیەکی سەردەمانە بەرجەستە بکات و رێگر بێت لە حزبایەتی و دەستتێوەردانی حزبی لە ناو کابینەکەی و دام و دەزگاکانی حکومەت ئەوا پێگەی خۆی بۆ مامەڵەکردن لە گەڵ کێشە گەورەکانی تر بەهێزتر دەکات. با بێینە سەر جێگرەکەی، قوباد تاڵەبانی، بۆ خۆم دو تا سێ جار لە نزیکەوە دیومە، ئەو سەردەمانەی لە لەندەن دەژیا، گەنجێکی زۆر هێور و بەرز رەوشت و رێزدار، دواتر لە نزیکەوە نەمبینیوەتەوە تا هەڵسەنگاندنێکی تری بۆ بکەم. بەشێکی پێگە و دەسەڵاتی ئەمیش بۆ تەوریسی سیاسی دەگەرێتەوە، لە کابینەی هەشتیشدا جێگری نێچیرڤان بارزانی بو. گەر لە سەرەتادا ئەبستراکتانە سەیری ئەو دو کەسایەتیە گەنجەت بکردایە، ئومێد و هیوا لات دەبوژانەوە. بەڵام ماوەی حوکمرانی دوانەیان ناخۆشترین و دژوارترین و قورسترین و کێشەدارترین قۆناغی حوکمرانی هەرێم بوە لە دوای راپەرینەوە. بەشێکی هۆکارەکانی ئەم راستیە بۆ فاکتەرەکانی دەرەوەی دەسەڵاتیان دەگەرێتەوە، وەک شەری داعش، فشاری گەورەی پەنابەران لە سەر هەرێم و موچە و بودجە برین لە بەغداوە. کابینەی هەشت نەیتوانی پلانێکی تۆکمە بۆ بەرەنگاربونەوەي رەوشەکە دارێژێت، سەرەرای ئەوەی گۆران بە نارەوا و بە نایاسایی لە حوکمرانی دورخرایەوە بەڵام سەرۆک وەزیران و جێگرەکەی گوێرایەڵی فەرمانی حزبەکانیان بون و بەمەش ئارامی سیاسی و ئاشتی کۆمەڵایەتی و سەروەری یاسایان زیاتر خستە مەترسیەوە. لەو سەردەمەدا چاکسازیەکی روکەشی پچرپچری تەمەن کورتیان بەرێدەکرد، دورەپەرێزیەکی ناواقیعیان لە بەغدا پێرەو دەکرد، نەیانتوانی سودی گەورە لە رۆڵی گرنگ و هەستیاری کورد لە تێکشکاندی خەلافەتی داعش دروێنە بکەن، لە ماوەی فەرمانرەوایاندا بەرفراوانترین نارەزایی توێژە جیاکانی کۆمەڵگا رویاندا. بە کورتی و کوردی شکست و بێئەوەی هیچ هەنگاوی کرداری و کاریگەر بۆ بەرەنگاربونەوەی دۆخەکە بگرنە بەر. قوباد تاڵەبانی پەرسیاریەتی لەو هەمو روداو و شکستانەدا هەبوە، لە بەر ئەوەی کوری سەرکردەیەکی ناوداری کورد و خانمێکی خەباتکەری کوردە ناتوانێت شکستەکانی داپۆشێت. کەم و کوریەکی بەرچاوی قوباد تاڵەبانی ئەوەیە زۆر بە دەگمەن باسی دیدگا و بەرنامەی تایبەتی خۆی بۆ حوکمرانی کردوە، زیاتر دوای شەپۆلی روداوەکان کەوتوە و رەد فعلی هەبوە. ئێستاش لەم کابینە نوێەدا هەمان پۆستی پێبەخشراوە. کێشە بنەرەتیەکانی ئێستای پەیوەستن بە دۆخی ناوخۆی ئەو هێزەی نوێنەرایەتی دەکات، لە لایەک لە گێژاوی ناکۆکیەکانی ناو حزبەکەیدا ئابڵوقەدار بەرچاو دەکەوێت و لە لاکەی تریشەوە پارتی بواری تەواوی هەناسەدانی پێ نادات. لەم رەوشەدا گیرساوەتەوە، گەر وا بمێنێتەوە لە کاراکتەرێکی ناسراو زیاتر رۆڵی ئەوتۆی نابێت. بە تەنیشت ئەم دو کەسایەتیەی دو بنەماڵەی بەهێز لە کابینەی نوێ، گۆڕان دەمێنێتەوە کە ئارەزومەندانە بە پێکاهەتەیەکی دو ئاراستە بۆتە برا بچوکی ناو کابینەکە. تیمەکەی گۆڕان لە کابینەکەدا کەسایەتی ئاسایین و هیچیان خاوەن بنەماڵە و خێل و سەروەت و سامانی گەورە نین، گۆڕانیش هێزی چەکدار و دامودەزگای هەواڵگری و ئەمنی و سەرچاوەی جێگیری دارایی نیە، تاکە کەسایەتی بەهێز و کاریزمای گەورە کاک نەوشیروان بو ئەویش لە ژیاندا نەماوە، هاوکاتیش جەماوەری گۆران ئومێد و متمانەیان بە دەسەڵاتدارانی گۆران زۆر کاڵبۆتەوە، بۆیە تیمەکەی گۆران ئەلقە لاواز و لەرزۆکەکەی زنجیرەی حوکمرانیە. لە لایەک بەشێک لە تیمەکەی گۆڕان لە سەر حسابی چەمکی تەکەتولی ناو گۆران بۆ ئەو پۆستانە دانراون، بەشەکەی تریش لە ژێر کاریگەری پرۆسەی تەوریسی سیاسی ناو گۆڕان دانراون. ئەم تەوافقسازیەی بەرژەوەندیەکان کاریگەری تیمەکە سنوردار دەکات، مەترسی جدیش لە ئارادایە کورد وتەنی وەک پۆڕی خوراویان لێبێت. بێجگە لەم واقیعە لە ناو دەسەڵاتی حوکمرانیدا دەسەڵاتی سێبەر بۆ بەشێک لە ئەندامانی کابینەکە داتاشراوان بە ناوی یاریدەدەری سەرۆک وەزیران، ئەم ئیزدواجیەتە لە دەسەڵاتەکاندا یەکەم زەنگی ئاگادارکردنەوەیە بۆ پێکهاتەکان کە سنوربەزێنی نەکەن، ئەگەر ئەم هەنگاوە زادەی کەم متمانەیی بێت ئەوا دەبێت چاوەروانی کێشەی گەورە بکرێت، ئەگەریش زادەی دەوڵەمەندکردنی کابینەکە بێت بە کەسانی شارەزا و لێهاتو لە بوارە جیاکاندا باشترە دەسەڵاتەکان دابەش بکرێن و هەر کەس ئەرکی خۆی بزانێت. ئەگەرێکی تریش ئەوەیە زادەی هەر دو بۆچونەکە بێت، لەم حاڵەتەشدا توانا و هونەری تۆکمە و لێهاتوی پێویستە بۆ بەرێوەبردن و راگرتنی ئارامی و هاوسەنگی ناو کابینەکە. با چاوەروان بین نوسینی: چیا عەباس رۆەتردام: ٩ی سێپتەمبەری ٢٠١٩
.gif)
سەرتیپ وەیسی كەریم فرسهت سۆفی؛ ئاڵنگارییهكانی بهردهمی پڕۆفایل : فرسهت سۆفی، گهنجێكی تهمهن 39 ساڵ، له گوندێكی ناوچهی شاخاوی دووره دهستی له سنووری باڵهكایهتی له ڕۆژههڵاتی شاری ههولێر، دوای بڕینی ههورازو نشێویهكی زۆرو بهڕێكردنی بهشێكی ژیانی له "ئۆردوگا" زۆره ملێكان و، ململانێ سیاسی و حزبییهكان، دواجار دهبێته بهرپرسی یهكهمی كارگێڕی و ئهمنی پارێزگای ههولێر. فرسهت سۆفی، سهرهتایی ژیانی سیاسی له یهكێتیی قوتابیانی كوردستان له قۆناغهكانی سهرهتایی خوێندنی دهستپێدهكات، ئهوهی پلهی ئهندامی سكرتاریهت و سهرنووسهری ڕۆژنامهی " ڕوانین"ی لهم رێكخراوه تێپهردهكات، دوای ئهوهی لهسهرهتایی ساڵی دوو ههزارهكان، كۆلێژی یاساو ڕامیاری/ بهشی یاسا تهواودهكات، دهستدهكات به خوێندنی ماستهر، لهیهكهم ههنگاوی بۆ وهرگرتن له خوێندنی ماستهر ههردوو قۆناغی ماستهرو دكتۆرا به پلهی یهكهمهكان و زۆر باشه تهواودهكات، و پاشان له دوای ساڵی 2009 دهبێته مامۆستای زانكۆ. سۆفی لهسهرهتاكانداو دوای تهواوكردنی خوێندنی باڵا، ئارهزووی وهرگرتنی پۆستی "فهرمانگهی ڕێكخراوه نا حكومییهكان" دهات به پلهی بهڕێوبهری گشتییی، بهڵام ناتوانێت بگاته بهو پۆستهو دواتر ههوڵی به دهستهێنانی پۆستی ئهندامیهتی پهرلهمان دهدات، ئهوهبوو له ههڵبژاردنی 2013دا، له پڕۆسهیهكی موجازهفهدا كه لیستی پارتی خرایه ژماره 100، بهڵام ههرتوانی توانی 16 ههزار دهنگ بهێنێت و ببێته ئهندامی پهرلهمانی كوردستان. لهبهرئهوهی پسپۆرییهكهی له بواری یاسادا دهبێت، ههوڵی ئهوهدهدات ببێته سهرۆكی لیژنهی یاسایی، یاخود ئهندام، بهڵام فراكسیۆنی ئهوكاتی پارتی ئهو پۆستهی پێ ڕهوانابینن، بۆیه دهبێته ئهندامی لیژنهی نهزاههو لیژنهی مافی مرۆڤ له پهرلهمانی كوردستان. له خولی ڕابردوو پهرلهمان، ناوبراو یهكێك بوو لهو كهسانهی، بههۆی تواناو پسپۆرییهكهی ئهگهری زۆری ههبوو، بچێته دهستهی سهرۆكایهتی پهرلهمان، به تایبهت پۆستی سكرتێری پهرلهمان، بهڵام بههۆكاری ههندێ رێگری ناوخۆیی، نهیتوانی ئهو پۆسته وهربگرێت. سهرهتایی گهیشتن به لوتكه لهسهروبهندی ململانێكانی نێوان گۆڕان و پارتی لهسهر یاسایی سهرۆكایهتی ههرێم و مانهوهی بارزانی له پۆستهكهی، فرسهت سۆفی دهبێته سهرهتایی یهكێك له باوهڕپێكراوانی ماڵی بارزانی مهكتهبی سیاسی ئهو حزبه، ئهویش دوای ئهوه دێت لهسهرجهم دانیشتنهكانی پهرلهمانی كوردستان لهبارهی ههمواری یاسایی سهرۆكایهتی ( له 23ی حوزهیران، 19ی ئاب) تاكه كهس بووه لهو حزبه، كه ڕاپۆرت و شیكارییهكانی لهبارهی پێشهاتهكان ڕاست دهرچووبوون، لای ماڵی بارزانی و مهكتهبی سیاسی. دوای ئهوهی ڕوودای 12ی ئۆكتۆبهری 2015 ڕوویدا، پارتی ڕێگریكرد له هاتنهوهی یوسف محهمهد، بۆ سهرۆكی پهرلهمان، زۆربهی بۆچوون و شیكارییهكانی فرسهت سۆفی لهوبارهیهوه ڕاست دهرچووبوون بۆ حزبهكهی، نێچیرڤان بارزانیش لهوبارهیهوه ئاماژهی بهوهكردبوو: تهنها فرسهت راستی كرد. فرسهت سۆفی و چاكسازی له مانگی یانزدهی ساڵی 2015، دوای ئهوهی لیژنهی چاكسازی لهلایهن سهرۆكایهتی ههرێم و حكومهت پێكدههێنرێت، ههریهك له فرسهت سۆفی و گۆڕان ئازاد، به ههوڵێكی تاكهكهسی یهكهم كاریان ئامادهكردنی راپۆرتێك دهبێت، كه ئهو ڕاپۆرته كه دهبێته بنهمایی چاكسازی و دواتر حكومهت چهند بڕیارێكی لهسهر بنهمایی ئهو ڕاپۆرته دهركرد، بههۆی ئهو ههوڵه مهسعود داوایان لێدهكات بچنه لیژنهی باڵای چاكسازی كه له لایهن خۆیهوه ئهوكات دروستی دهكات، بۆیه فرسهت سۆفی دهچێته لیژنهی باڵای چاكسازی دهبێته ئهندامی ئهو لیژنهیهو، له ماوهی كاركردنیان زۆرترین دۆسیهی گهندهڵی و بهههدهردانی سامانی گشتیی ههڵدهداتهوه، لهوماوهیهشدا ناوبراو دهبێته كهسێكی نزیكی ههریهك له مهسعود بارزانی و نێچیرڤان بارزانی وڕۆژانهوههفتانه زۆرترین جار دهیانبینێت. بهپێی بهدواداچوونهكان و قسهی نزیكهكانی سۆفی، ناوبراو باوهڕی به ژیانی شاهانه نییه، هیچ دۆسییهكی گهندهڵیشی لهسهر نهبووه، لهو ماوهیهدا له سنووری پارتی دهستی بۆ زۆترین دۆسیهی گهورهی بهرپرسی باڵای حزبی و حكومی برد، سهڕهرای ئهوهی زۆرترین ئۆفهرو ههڕهشهی دهخرێته بهردهم و ڕووبهرووی دهكرێتهوه، بهڵام ههر كۆڵ نادات و بهردهوام دهبێت. له دوای سڕكردنی یاسایی سهرۆكایهتی ههرێم و نێچیرڤان بارزانی داوای لێدهكات نوسینگهكهی داناخات و بهردهوام بێت لهكارهكانی به ههماههنگی لهگهڵ دهستهی نهزاههو دیوانی چاودێری دارایی، له نێو حكومهت. فرسهت سۆفی بهیارمهتی هاوكارهكانی ئهو مهلهفانهی پهیوهندی به سنووری سلێمانیشهوه ههبوو، له ڕێگهی نێچیرڤان بارزانی و قوباد تاڵهبانی دهیخاته بهردهم بهرپرسانی ئهو حزبه بهمهبهستی ساخكردنهوهیان. لهماوهی ئهوهنده ساڵهی كاركردنی ناوبراو له لیژنهی چاكسازی، وهك دهوترێ ئهوهی "سڕو تڕی" بهرپرسه حزبی و حكومییهكانه دهكهوێته بهردهستی، بهمهش زۆرێك له سهركرده باڵا دهستهكانیش دهیانهوێ خۆی لینزیكبكهنهوهو بهردهوام موجامهلهیان كردووه. فرسهت؛ عهراب و ئهندازیاری نزكیبوونهوهی پارتی لهگهڵ هێزهكان لهدوای ئهوهی ناوبراو له ساڵی 2015 و 2016 دهچێته پێش، لهوماوهیهدا زۆرترین لینك و پهیوهندی لهگهڵ بهرپرسانی یهكێتیی و گۆڕان دروستدهكات، دواتر بهشێوهیهكی نا فهرمی دهبێته مونهسیقی پهیوهندییهكانی نێوان پارتی لهگهڵ یهكێتیی و گۆڕان، زۆرترین پهیوهندی و دانیشتنه نهێنییهكان له لایهن ئهوهوه ئهنجامدراوه. فرسهت سۆفی له رێگهی دۆستهكانی له نێو یهكێتیی و گۆڕان له لیژنهی چاكسازی حكومهت، لهو ماوهیهدا به ئاگاداری ههردووك بارزانی دهبێته متمانهپێكراوی ههریهك له هێرۆخان و كۆسرهت ڕهسوڵ، زۆرترین جار دیدارو چاوپێكهوتنی لهگهڵیان دهبێت، ههموو جۆره پهیام و نامهو ئاسایكردنهوهیهكی دۆخهكهش له نێوان پارتی لهگهڵ یهكێتیی و گۆڕان ڕۆڵی ئهوی تێدا دهبێت. ناوبراو پهیوهندییهكی توندو تۆڵی لهگهڵ كوڕهكانی تاڵهبانی و نهوشێروان موستا ههبووهو له زۆربهی دۆسیه ههستیارهكانی پارتی لهگهڵ ئهو دوو لایهنه ئامادهیی ههبووهو زۆربهی پهیامهكان لهو نێوهندهدا له لایهن ناوبراو گهیاندراوه. ئهو ههماههنگی و تهنسیقهی نێوان لایهنهكان لهسهر دهستی فرسهت سۆفی بهردهوامی دهبێت، تاوهكو ههڵبژاردنهكانی ئهم دوایهی ههرێمی كوردستان، دواتریش سهركردایهتی پارتی دهیكات به ئهندامی لیژنهی دانوستانكاری پارتی لهگهڵ لایهنهكان، بهو پێیهی ناوبراو كلیكی كردنهوهی زۆربهی دۆسیه ئاڵۆزهكانهو ئهندازیای ئهو ههماههنگیه بوو. بهر لهوهی دانوستانهكانی پارتی لهگهڵ گۆڕان و یهكێتیی به فهرمی دهستپێبكات، ناوبراو زهمینهیهكی زۆر له بار دروستدهكات له نزیكبوونهوهی پارتی و گۆڕان، دواجاریش ئهو زهمینه خۆشكردنه بووه هۆی پارتی و گۆڕان، لهم چهند دانیشتنێكی زۆر كهمهدا ڕێككهوتن واژووبكهن. ئهگهرچی ناوبراو تاوهكو ئێستا پۆستێكی باڵای حزبی نییه، بهڵام دۆسیه ئاڵۆزهكانی دانوستاندنی نێوان پارتی لهگهڵ لایهنهكانی دیكه، ههردهم له ژێر دهستی ئهودابوون و ههركاتێك لهیهك دوور بایهن، داوایان لێدهكرت وهكو هۆكاری خێر چارهسهرێك بدۆزێتهوهو قسهیهكی تێدا بكات. بهپێی وتهی ئهندامانی لیژنهی دانوستانكاری هێزهكان لهو كۆبوونهوه ئاڵۆزانهی كه لهماوهی ڕابردوودا بهڕێوهدهچوون، ناوبراو دوای ههمووان قسهی خۆی دهكرد، زۆرترین پێشنیازو قسهكانیشی به ئاڕاستهی گهیشتنی لایهنهكان بوو، له ههركۆبوونهوهیهكیش لایهنهكان نهگهیشتبووان به لێكتێگهیشتن دواتر پهیوهندی به ناوبراوهوه دهكرا تا قسهیهكی باش له بابهتهكه بكات. لهسهر پرسی دانانی پارێزگاری كهركوكیش ڕۆڵێكی گرینگی بینی له نێوان مهسعود بارزانی و كۆسرهت ڕهسوڵ. فرسهت سۆفی و پۆستی باڵا له ههڵبژاردنهكانی 30ی ئهیلولی 2018، مهسعود بارزانی له ڕێگهی پهیوهندی تهلهفۆنی پهیوهندی به فرسهت سۆفیهوه دهكات، تاوهكو جارێكی دیكه خۆی بۆ ئهندامیهتی پهرلهمان كاندید بكات، بهڵام ناوبراو به بارزانی ڕاگهیاند : كه هیچ رهغبهتێكی لهسهر بوون به ئهندام پهرلهمان نییه، بهڵام ئهگهر ئهویش سووره لهسهر ئهوهی كاندید بكرێت، ئهوا داواكهی بارزانی ڕهتناكاتهوه.بارزانیش زۆری لێناكات و داواكهی خۆی دهكاته ئارهزوومهندانه، دواتریش ناوبراو لهكاندیدكردنی دهكشێتهوه. له دوای ئهوهی فۆڕمی خانهنشینی خولی ڕابردووی پهرلهمان بهسهر ئهندامان دابهشدهكرێت، ناوبراو تاكه ئهندام پهرلهمان دهبێت له فراكسیۆنی خۆی و فراكسیۆنهكانی دیكه، پڕكردنهوهی ڕهتدهكاتهوه، بهشێوهیهكی كرداری دهگهڕێتهوه سهر كاری پێشووی وهك مامۆستایی زانكۆی پۆلهتهكنیك، له ئێستاشدا له یهكێك له زانكۆ ئههلییهكان وهكو وانهبێژ وانه دهڵێتهوه. دوای فرسهت سۆفی جێگای متمانهپێكراوی بنهماڵهی بارزانی، دوجار له لایهن ئهوانهوه پێشنیازی چهند پۆستێكی باڵای پێدرا لهوانه پۆستی ( پارێزگاری ههولێر، وهزیر، سهرۆكی دیوانی ئهنجومهنی وهزیران)، لهگهڵ ڕهتكردنهوهی پۆستهكان، بهڵام دواجار تهنها بژاردهی ههڵبژاردنی یهكێك له پۆستهكانی لهبهردهم مایهوه، كه پێویسته ههڵیبژێرێت، ئهویش ناچار ڕازی بوو به وهرگرتنی پۆستی پارێزگاری ههولێر. خاڵه لاوازو بههێزهكانی فرسهت سۆفی له دوای دهستبهكاربوونی فرسهت سۆفی، وهكو پارێزگاری پایتهختی ههرێمی كوردستان، بههۆكاری ئهوهی بهردهوام خواست لهسهر پۆستی یهكهمی ئهو پارێزگاره له دوای ساڵی 1996هوه بهردهوام لهلایهن سهركردهكانی پارتی ململانێی توندی لهسهر بووه، بهتایبهت ئهو سهركردانهی كه خهڵكی شارهكهن و خۆیان به شایهنی وهرگرتنی ئهو پۆسته دهزانن و بهردهوامیش شهڕیان لهسهر كردووه. وهرگرتنی ئهو پۆسته لهوكاتهدا وابهئاسانی نهبوو، چونكه بهر لهوهی بڕیار لهسهر ئهوه بدرێت ناوبراو بكرێته پارێزگار ههریهك له : ( پشتیوان صادق و ئهحمهد كانی و مامۆستا عبدالڵه و چهند كهسێكی دیكه ) داوایان كردبوو ببنه پارێزگار. لهبهرئهوهی فرسهت سۆفی لهسهر ئاستی حزبی سهركردایهتی و مهكتهبی سیاسی هیچ بهرپرسیاریهتهكی نییه، له بنهماڵهیهكیش نییه، كه باوك و باپیرانی بهرپرس بووبن، ههربۆیه رووبهڕووی ئاڵنگارییهكی گهوره دهبێتهوهو ڕهنگه ئاسان نهبێت مومارهسهكردنی ئهو پۆسته، چونكه ئهوهی له جهرگهی ههولێر ژیابێت، باش ئهوهدهزانێت، كه ههردهم سهركردهكانی پارتی له سنووری پارێزگای ههولێر، لهسهر ئاستی ئهنجومهنی سهكردایهتی ههولێر، به درێژایی ساڵانی ڕابردوو له ململانێی توندابوون لهگهڵ یهكتر، ئێستاش كهسێك كه هیچ بهرپرسیاریهتێكی نییهو دێته ئهو شوێنه، ئاسان نییه ههزمهكردنی وهك پارێزگار. ئاڵنگارییهكی دیكه كه له ئێستادا ڕووبهرووی ناوبراو دهبێتهوه نهبوونی بودجهی پهرهپێدانی پارێزگارو بودجهی حكومهته بۆ بهڕێوهبردنی خزمهتگوزارییهكان، چونكه له بیرمان نهچێت ئهنجامدانی كاری خزمهتگوزاری و ئیداری له ئهولهویهتی كارهكانی ههر پارێزگارێكه، ههربۆیه ئهگهر قهیران بهردهوام بێت و ناوبراو پارهی پێویستی لهبهردهست نهبێت، ڕهنگه ببێته خاڵێكی لاوازی بۆی به یهكجاری مێژووی ژیانی سیاسی بكهوێته ژێر ههڕهشهی لهناوچوون، ههر له گهنجیهوه خۆری ئاوابێت. ههرچهنده لای بهشێك خهڵك ئهوهدهخوێندرێتهوه كه دانانی ناوبراو له شوێنی نهوزاد هادی له سهروبهندی ململانێی نێوان نێچیرڤان بارزانی و مهسرور بارزانیه، ئهم دانانهش لهوكاتهدا وهكو پاكتاوكردنی باڵی نێچیرڤان بارزانی له قهڵهم دهدرێت، بهڵام له بنهڕهتدا ناوبرو بهیهك دووری پهیوهندی باشی لهگهڵ ههردوولا ههیهو دانانهكهشی چهند مانگێك بهر له ئێستا بڕیاری لهسهردرابوو. ئاڵناگهرییهكی بهردهمی ناوبراو ئهوهیه لهبهرئهوهی پارێزگاری ههولێر چهقی ڕووبهرووبوونهوهی زۆربهی بهرپرسه بازرگانه گهورهكانی ههرێمه، بۆیه ئاسان نابێت بۆ ئهو ڕووبهرووی ئهو ههموو بازرگانه ببێتهوه لهیهك كاتدا. دوو خاڵی بههێزی پارێزگاری نوێ ههن، كه ڕهنگه ههرئهمهش وایكردبێ به وهرگرتنی ئهو پۆسه ڕازیبێت، ئهویش نزیكایهتی و پاڵپشتی ههریهك له مسعود بارزانی و مهسرور بارزانی و نێیچیرڤان بارزانییه، كه ئهمهش وادهكات هیچ كهسێك نهتوانێت لهماوهی ژیانی پارێزگاریهتی دژایهتی بكات. ههرچهنده سۆفی به سروشتی خۆی لهگهڵ ئهوه نییه دۆسیهی گهندهڵی له دژی هیچ كهسێك له رێگهی میدیاو ههڕهشهی ناڕاستهوخۆ بجولێندرێت، پێویسته ڕێرهوی یاسایی خۆی وهربگرێت، بهڵام ئهوه ڕوون ئاشكرایه، كه زۆربهی ئهو كهسانهی دۆسیهی گهندهڵیان ههیه له سنووری پارێزگای ههولێر( به بهرپرسه گهورهو بچووكهكان) مهلهفیان لهسهر ژێر دهستی ناوبراوهو، بۆیهش ئاسان نابێت داژیهتیكردنی و ترسی دۆسییهكان له دڵی ئهو كهسانه ههردهمێنێت. لهڕۆژانی داهاتوو ناوبراو به فهرمی دهبێته پارێزگاری ههولێر، دواتر ڕوونتر دهردهكهوێ تا چهند سهركهوتووه لهیهكهم ئهزموونی ئیدارهدانی پارێزگارێكی گهورهی وهكو ههولێر.
.jpg)
هونەر تۆفیق دۆخی ئێستای یەکێتی نیشتمانی کوردستان کە لەبەردەم کۆنگرەدایە بۆ دیاریکردنی سکرتێرێک بۆ حیزبەکە ، زۆر هاوشێوەی چۆنیەتی دیاری کردنی سێهەم خەلیفەیە لە ئیسلامدا . خەلیفەی دووەم (عومەری خەتاب ) کاتێک لە گیانەڵا و سەرەمەرگدابوو ، شورایەکی ناوازەی بۆ دیاریکردنی خەلیفەی سێهەم دیاریکرد ، تاوەکو لەنێوان خۆیاندا خەلیفەیەک هەڵبژێرن . خەتاب شەش کەسی بۆ شوراکە دەستنیشانکرد : عەلی ئەبی تاڵیب ، عوسمانی عەفان ، تەڵحەی عەبدوڵا ، زوبەیری عەوام ، سەعدی ئەبی وەقاس ، عەبدوڵرەحمانی عەوف بوون . بەپێ ی کەسەکانی ناو شوراکە ، لەسەرەتاوە دیاربوو کێ دەبێتە خەلیفە . چونکە پێکهاتەکە بەهەموو پێوەرەکان بەلای عوسمانی عەفاندا دەشکایەوە . خەتاب ، شەست سواری بەدیار ئەو شەش کەسەوە وەک چاودێر دیاریکردبوو . مەرجەکەی ئەوەبوو دەبێت لەماوەی سێ ڕۆژدا کۆنگرەی ئەو شورا شەش کەسی یە خەلیفەیەک لەناو خۆیاندا هەڵبژێرن . ئەگەر لە سێ رۆژدا خەلیفەیەکیان لەخۆیاندا یەکلانەکردەوە ، فەرمانی بە شەست سوارەکە کردبوو هەر شەش ئەندامەکەی شوراکە بکوژن . هەروەها فەرمانی کردبوو ئەگەر چواریان لەسەر یەکێکیان کۆک بن و دوانیان ناڕازی بن ، دەبێت سەری دووانە ناڕازیەکە بپەڕێنن . ئەگەر سیانیان لەسەر یەکێک لەخۆیان ڕێک بن و سیانی تریان ناڕازی بن ، دەبێت ئەو سیانەی عەبدوڵرەحمانی عەوفی تیادایە پەسەندبکرێت وسەری سیانەکەی تریان بپەڕێنن . لەبەر ئەوەی عەوف زاوای عوسمان و ئامۆزای وەقاس بوو، هەروەها تەڵحەش ئامۆزای عوسمان بوو ، تای تەرازووی سیانەکەی ئەمان بەهێزتربوو لە سیانەکەی عەلی . چونکە عەوف بەپێ ی وەسیەتەکەی عومەر لەهەر لایەکیان بێت ئەو دەبێتە زۆرینەی ڕەها . لەهەموو بارەکەدا بەپێ ی پێکهاتەی شوراکە خەلافەت بۆ عوسمان مسەوگەربوو . ئەم هاوکێشەیەی شوراکەی عومەر ، تەرجومە بکەین بۆ کۆنگرەکەی یەکێتی ، هاوشێوەکەی عوسمان لە کۆنگرەکەدا دەبێتە بەرهەم ساڵەح . بەرهەم ساڵەح لەنێوان جیاوازەکانی یەکێتی دا ، شانسی ئەوەی بۆ هاتۆتە پێشەوە کە بوبێت بەچارەسەری گرێکوێرەکە . لەپاش هەڵوێست نواندنەکەشی لە کۆنگرەی لوتکەی وڵاتانی عەرەبیدا بە قازانجی ئێران ، لەسەر ئاستی عێراق ، ئێرانیەکان پشتیوانی لێدەکەن . لەنێوان کۆسرەت ڕەسوڵ و ماڵی تاڵەبانیشدا بەپێ ی نزیکایەتی لەهەردوولایان بۆ کۆنگرە بۆتە بەدیلێک لەهەرکام لە بەرەکان بێت (عەبدولرەحمانی عەوفێک ) تای تەرازووەکەی قورستر دەکات .
.gif)
ئاسۆ حاجی باسکردنی ئەوەی قوباد تاڵەبانی جێگری سەرۆک وەزیرانی ھەرێمی کوردستان چەند و چۆن دەسەڵاتی ھەیە،پەیوەندی بە کێشە ناوخۆیەکانی یەکێتی و شەڕی باڵەکانی ھەیە بە تایبەتیش وروژاندنی ئەو پرسە لەو دەمەدا کە یەکێتی بڕیارە کۆنگرە ببەستێ و تێیدا چارەنووسی یەکێتی و سەرکردایەتیەکەی یەکلایی بکەنەوە،تا لە سازدانی کۆنگرە نزیک ببینەوە کە چاوەڕوان دەکرێ بەر لە کۆتاییھاتنی ئەوساڵ ببەسرتێ ئەوە شەڕی باڵەکان و لە ناو باڵەکانیش شەڕی کارەکتەرەکان توندتر دەبێ تا رادەی شکاندنی ئێسکی یەکتر. بارودۆخی ناوخۆیی و ھەرێمایەتی ھەرێمی کوردستان لە ساڵانی رابردوو جۆرێک مامەڵەی تایبەتی نێوان پارتی و یەکێتی پێویست بوو لە راگرتنی دڵی یەکدی و راگرتنی ھاوسەنگی لە دەسەڵاتدا ھەبوو،بەڵام قۆناغی ئێستا پیویستی بە داڕشتنەوەی سەرلەنوێی پەیوەندیەکان و شێوازی بەشداری و ھاوبەشی لە حوکمڕانیدا دیاری بکرێتەوە،ئەوەشیان بۆ دوورکەوتنەوە لە یەکتری نا یان ھەوڵدان بۆ قۆڵبادانی یەکدی و تۆڵەکردنەوە کە ھۆکارەکەی عیناد سیاسی و بەرچاوتەنگی حیزبی بێت،بەڵکو بۆ راستەڕێ کردنی پڕۆسەی حوکمڕانی و قوڵکردنەوەی دیموکراسیەت بێت و لە ھەمووشیان گرنگتر ھەر کەسە و کاری خۆی بکات. ئەو میدیا و کەسانەی کە پەیوەندی نێوان سەرۆک وەزیران و جێگرەکەی بە ناجێگیر و گرژ وەسف دەکەن زیاتر سەر بە ئامۆزاکەی جێگری سەرۆک وەزیرانن و ئەوەش ئاماژەیەکە بۆ قوڵتربوونەوەی شەڕی کۆنگرە و جێگرتنەوەی رەوانشاد مام جەلال لە نێوان کوڕەکانی و برازاکانیدا،ھەروەھا ھەوڵدانی ئامۆزاکانی کاک قوبادیش نیشان دەدا لە موخاتەبە کردنی عاتیفەی یەکێتیەکان و ھەوڵدان بۆ بە ئاگاھێنانەوەی ئەو یادەوەریە مێژوویە ناشیرنان کە بەرھەمەکەیان شەڕی ناوخۆ و لێکترازاندنی ناو ماڵی کورد بووە،تەنھا بۆ ئەوەی خۆیان وەک نەیاری سەرسەختی پارتی نیشان بدەن و ئەو پەیامە بگەیەنن کە ئەوانن جێگرەوەی راستەقینەی تاڵەبانی. ئەو نووسەرانەی لەو بارەیەوە دەنووسن و ئەو دەزگایانەش کە نووسینەکان بڵاو دەکەنەوە لە ئێمە مانان باشتر دەزانن پۆستی سەرۆک وەزیران و پۆستی جێگری سەرۆک وەزیران جیاوازیان ھەیە ئەوەش بە یاسا ریکخراوە،ھەردوو پۆستەکە تەواوکەری یەکترن و پێکەوە بوونیان لە بڕیاردان و حوکمڕانی پێویست و گرنگە؟ بە دڵنیایەوە وەڵامەکەی بەڵێیە بە تایبەتیش بۆ واقیعی ھەرێمی ئێمە،بەڵام ئەوەیان ھیچ لەو ڕاستیە ناگۆڕێ کە جێگری سەرۆک وەزیران دەتوانێ ئەو سەڵاتانە موماڕەسە بکات کە سەرۆک وەزیران دەیداتێ،ئەوەش نە کەمکردنەوەی لە کەسایەتی و پێگەکەی نە دژایەتی کردنیەتی بەڵکو کارێکی ھەرە ئاسایی و یاساییە و پێویستە لەمەودوا لەگەڵی رابێین. لە ھەرێمی کوردستان نا بەڵکو لە ناوخۆی بەریتانیا چەند کەس ناوی جێگری سەرۆک وەزیران دەزانن،یان ھەر وڵاتێکی دیکە،بۆ دەبێ لە ھەرێمی کوردستان بەردەوام ناوی سەرۆک وەزیران و جێگرەکەی بەیەکەوە بێ؟ یان دەسەڵات لە نێوانیاندا دابەش دوو بکرێ و ھەرێمی کوردستانیش ھەر بە دوو بەشی بمێنێتەوە! باشە چەندین ساڵە ھەموومان باسی دەردی کوشندەی دووئیدارەیی و لێکەوتە خراپەکانی ناکەین،باسی جیاوازی ھەبوونی خزمەتگوزاری لە نێوان ھەولێر و سڵێمانی و زۆنی کەسک و زەرد ناکەین، ئەگەر وایە بۆ روبەڕوبوونەوەی ئەو دابەشکاریە خراپە و ئەو ناعەدالەتیەی لە نێوان شارەکان و خزمەتکردنی ھاوڵاتیان ھەیە دەبێ لە دژی بووەستینەوە،ئەوەش بە کردار دەکرێ نەک بە دروشم و لێدوان بۆ میدیا. ئەوەی سەرۆک وەزیران و جێگرەکەی دەیکەن ھەنگاونانە بە ئاراستیەکی باش و راست و کار و بڕیارێکی تەندروستە بۆ مسۆگەر کردنی ئایندەیەکی باشتر لە مۆدێلی حوکمڕانی کوردستان،ئەوەش بە پلە یەک خزمەت بە ھاوڵاتیانی ئاسایی دەکات کە بە شێوەیەکی باشرە خزمەتگوزاریان پێبگات و حکومەت بە یەک دەستی بتوانێ باشتر خزمەتیان بکات.
.gif)
پەیڕەو ئەنوەر (١) ئهمهریكا و توركیا، لێكنزیكبوونهوهیهكی كاتی ناوچهی ئارام و شێوازی بهرههمهێنانی جۆرێك له ئاسایش و دڵنیایی له بهشیكی سووریا پرسێكی گهورهی نێوان ویلایهته یهكگرتووهكانی ئهمهریكا و كۆماری توركیایه. ئهمڕۆ ئهمهریكا و توركیا له رووی پێوهندی و مامهڵه و بهیهكهوهبوون لهگهڵ یهكتر له تهنگژهدان. تهنگژه به مانای ئهوهی ههریهك لهم دوو ئهكتهره به دوو ستراتیجی تهواو جیاواز و لهیهك نهچوو خۆیان پێشانی دنیا دهدهن و رێسا ههرێمییهكان دادهڕێژن. دیاره توركیا بهههر نرخێك بێت دهیهوێ لهرێی سووریاوه جۆرێك له باڵادهستی و ناسنامهی ههرێمی بۆ خۆی بتاشێت و یاریی پێ بكات. له زۆربهی دۆخهكاندا توركیا و ئهردۆغان خهون بهوهوه دهبینن چۆن وهك فۆڕمێك له ئیمپڕاتۆر و گهڕانهوه بۆ دوێنێ و سنوورهكانی دهوڵهتی عوسمانی سهدهی ههژدهیهم بگهڕێنهوه. سووریا وهك پانتایی و جیۆگرافیایهكی پڕ له ئهكتهر و پڕۆژهی سیاسی جیاواز ئاسانتر دهرگه بۆ خهون و خهیاڵی سیاسی توركیا دهكاتهوه. بۆیه پێدهچێت سووریا ئهمڕۆ وهك دۆخێك دهربكهوێت كه بهشێك له هێزه گهوره نێودهوڵهتی و ههرێمییهكان بیانهوێت لهڕێیهوه ناسنامه و پێگهیان بهدهست بێننهوه، جووڵه و قورسایی سیاسی و سهربازییان پێ زیندوو و تازه بكهنهوه. ههروهك رووسیا له دوای بههاری عهرهبییهوه بهههمان خهیاڵ و دیدی سیاسی له سووریا خۆی داڕشتهوه. توركیا دهیهوێت لهسهر ههمان هێڵ و ستراتیجی رووسیا كار بكات و وێنه سیاسییهكانی خۆی جێگیر بكات، به تایبهت كاتێك ئهردۆغان بهتهواوی بێ ئومێد دهبێت له یهكێتی ئهوروپا و خۆرئاوا، ناچار له دهرگهی خۆرههڵاتی ناوهڕاست و وڵاتانی عهرهبی دهداتهوه بۆ داڕشتنهوهی ناسنامه ههرێمییهكهی، گهڕانهوه بۆ رابردووی سیاسی و گهڕانهوه بۆ میرات و جیۆگرافیای سیاسیی عوسمانیزم. ڕاستییهكهی توركیا وهك حهوشهی پشتهوه و باخچهی پشتهوهی خۆی له ناوچهی ئارام دهڕوانێت، لێكدانهوهی بۆ دهكات و پایهكانی توركیای پێوه دهلكێنێت. ئهمهریكا و توركیا هیچ دهزوویهكی ستراتیجی بهیهكهوهیان نابهستێتهوه، بۆیه ناوچهی ئارام خاڵی بهیهكگهیشتنی توركیا و ئهمهریكا نییه. بگره پشوو و رێستێكی تهكتیكییه بۆ خوێندنهوه و خۆئامادهكردن بۆ داهاتووی سووریا و گۆڕانهكانی ناوی. (٢) ناوچهی ئارام و چهمكی ئاسایش دیاره یهكێك له خهمه قووڵ و سیاسییهكانی توركیا له دوای تهنگژهی سووریاوه، چۆنیهتیی بهرههمهێنانی چهمكی ئاسایش و دووباره دابینكردنی ئاسایش بووه بۆ ناوهوه و دهرهوهی خۆی. له زۆربهی دۆخهكاندا توركیا ههموو كێشه و گرفتهكانی لهگهڵ دنیای دهرهوهی یهكسان كردووه به چهمكی ئاسایش و پرۆسهكه وههایه كه توركیا گرفت و ململانێی سیاسی لهگهڵ ههر لایهن و ئهكتهرێك ههبێت، خێرا رێسا و كرۆكی ململانێكه تهرجهمه دهكات بۆ ئاسایش و پرسهكه به ئاسایش دهكات. پێدهچێت ئهم سیاسهت و روانینهی توركیا بۆ دنیای دهرهوهی خۆی كۆمهكی بكات تا ههم له ناوهوه و ههمیش له دهرهوهی زیاتر بمێنێتهوه و بهرگری زیاتر بكات، یان بهلایهنی كهمهوه بونیاده سیاسی و ئایدۆلۆجییهكهی لاواز نهبێت و بهرهو لهناوچوون و رووخان ههنگاو نهنێت. دیاره رای گشتی توركیایش زیاتر هاوسۆزه لهگهڵ دۆخی بهئاسایشكردنی رووداوهكان و گواستنهوهی رووداوه سیاسییهكان بۆ ناو چوارچێوهی ئاسایش. پرسی كوردانی رۆژئاوای سووریا له دیدی توركیاوه یهكێكه لهو پرسانهی بهردهوام لهلایهن دهستهبژێری سیاسی توركی و ئهردۆغانهوه به ئاسایش دهكرێت. ناوچهی ئارام بۆ توركیا جۆرێكه له ئاسایش و گهیشتن به ئاسایشی ناوهكی لهڕێی جیۆگرافیا و دیمۆگرافیای دهرهوهی خۆی. بۆیه توركیا وا بیر دهكاتهوه نهبوونی ئاسایش و دۆخی ئهناركیزم و پێكدادانهكانی باكوری سووریا، مهترسییهكی گهورهی دهبێت بۆ سنوورهكانی ناوهوهی خۆی، فراوانبوونی ململانێكانی توركیا و دابهشبوونی زیاتری نێوان هێزهكان، بهتایبهت ئهو دابهشبوونهی كه نوێنهرایهتی گرووپه ئیتنیكییهكان دهكات و به زمانێك قسه دهكات له دهرهوهی زمانی توركبوون و ناسیۆنالیزمی توركی و تۆرانیزم. (٣) ناوچهی ئارام و پرسی كورد وا بڕیاره ناوچهی ئارام له سووریا لهڕووی تهكنیكییهوه له چهند پشتێن و بازنهیهك پێك بێت. سهرهتا و بازنهی یهكهم به چهند كیلۆمهترێك سوپا و سهربازی توركی تێدا ئاماده بێت، له ناوچهی دووهمدا هێزی ئهمهریكی و سهربازی ئهمهریكی ئامادهبن، ناوچهی سێیهم كه رووبهرێكی زیاتره لهلایهن كوردانی رۆژئاواوه بهڕێوه بچێت. ئهم شێوه دابهشبوون و ئهندازه جیۆپۆڵهتیكییهی نێوان ویلایهته یهكگرتووهكانی ئهمهریكا و كۆماری توركیا بێبهشكردن و دوورخستنهوهی توركیایه له دهستڕاگهیشتن و دهستبردن بۆ قووڵایی رۆژئاوای كوردستان كه توركیا ههمووكات به مهترسی بۆ سهر ئاسایش و چوارچێوهی ئاسایشی وڵاتهكهی دادهنێت. ئهمهریكا خۆی لهڕێی پشتێن و زۆنێكی تایبهتهوه له نێوان توركیا و كوردانی رۆژئاوا رۆڵ دهگێڕێت و پاسهوان دهبێت. توركیا وهك ئهكتهرێكی دهوڵهتی و كوردانی رۆژئاوا وهك ئهكتهرێكی نادهوڵهتی، ئهم شێوه كاركردن و بهڕێوهبردنه ئاڵۆز و پڕ مانایه، بهڵام ئهمهریكا مهبهستیهتی توركیا ئهوهنده دهستكراوه نهكات له سووریا و دهرفهتی جووڵه و داڕشتنهوهی رێساكانی زۆر پێ نهدات، چونكه توركیا خهون به جیۆپۆڵهتیكێكی فراوان و ههژموونێكی بێ ئهندازه دهبینێت. ههژموون بهو واتایهی رێ به توركیا نهدرێت بهناوی ناوچهی ئارام و دابینكردنی ئاسایشهوه، چهند ناوچهیهكی سووریا و چهند ناوچهیهك له عێراق بهیهكهوه گرێ بدات و به یهكتریان ببهستێتهوه. ڕاستییهكهی خهونی ئهردۆغان ئهوهیه بهلایهنی كهمهوه ناوچهی ئارام جۆرێك له دهورهدانی كوردانی رۆژئاوای لێ بكهوێتهوه و مهودای پهلوپۆهاوێشتنیان لێ بگرێت، یان له ڕووی جیۆپۆڵهتكییهوه بیانخنكێنێت.
.gif)
عهتا شێخ حهسهن بیرمهندان و پسپۆڕانی بواری سیاسهت لهسادهترین پێناسهدا ، حیزبی سیاسی بهبهرئهنجامی یهکگرتنی ئارهزومهندانهی کهسانێک دهزانن کهلهپێناوی بیروباوهڕێکی هاوبهشدا بهپێی کۆمهڵێک ڕێکارو یاساو ڕێسای هاوبهش کۆبونهتهوهو ، سیستماتیکی کاردهکهن بۆ ئامانجه هاوبهشهکانیان ، بهڵام ( ماکس ڤیبهر) لهگهڵ ئهم تێڕوانینهیدا بۆ حیزبی سیاسی ، دهڵێت ڕهنگه ههندێک جار هاوفکران لهناو گروپگهلی دهسهڵاتخوازدا کۆببنهوه ، دیاره خهسڵهتی گروپه دهسهڵاتخوازهکانیش ئهوهیه که لهپێناوی کێکی دهسهڵاتدا ئامادهن بهڕێکاری توندو نادیموکراسی و لهدهرهوهی بهرژهوهندی گشتی ، قهپاڵی گهوره لهکێکهکه بگرن و قۆرخی بهڕێوهبردن بکهن . بۆیه کاتێک ههرهێزێکی سیاسی لهمینبهرێکی بڕیار زیاتری ههبوو ، ئهوا تایبهتمهندیهکانی حیزب وون دهکات و دهبێت بهکهسگهلی دهسهڵاتخواز . تهوافوقی سیاسی ڕێکارێکی گرنگی دیموکراسیانهیهو ، پێداویستیهکی گرنگی کایهی سیاسی و بهڕێوهبردنی ئهمڕۆی کوردستانه ، لهکاتێکدا بهرهنجامی کۆبونهوهی هێزهکوردستانیهکان لهپارێزگای ههڵهبجه ، بهتایبهتی دواکۆبونهوهی ڕۆژی ( ٥ ی ئهیلول ) بهڕێکهوتن لهسهر ههرسێ ستوونی دهسهڵات لهپارێزگای ههڵهبجه تهواو بوو ، مایهی دڵخۆشی و سهرکهوتنی گهورهی ئیرادهی پێکهوهکارکردنی سیاسی و بهڕێوهبردن بوو لهو پاریزگایه . ئاخر پێویسته ههموو کوردێکی بهشهرهف ، پێش قۆرخکاری و پۆستبازی ، لهئازاری ههڵهبجهییهکان و ، لهمهزڵومیهتی ئهوشارهوه سهیری تهوافوق و بهڕێوابردنی شار بکات ، نهک لهچنینهوهی پۆست و پله . ههڵهبجه پارێزگایهکی گرنگی کوردستانه ، هێمای گهورهترین پهلاماری مرۆیی و زوڵمی مێژووییه که حکومهتی عێراق بهبهرچاوی دونیاوه ئهنجامیدا ، خنکاندنی پێنج ههزار مرۆی ڕۆح سپی ههڵهبجه لهجرکهیهکدا بهبۆنی سێوو سیانید ههمووکات ویژدانی مرۆڤه نیشتمان پهروهرهکان دادهچڵهکێنێت و لهههرپۆست و پلهیهکدابین دهمانخاته بهردهم ئیلتیزامی ئهخلاقی بهئاشتهوایی و ، دهمانکاتهوه بهخادیمی مۆنۆمینتهکهی دهرگای شارو ، ئازاره بی ئۆقرهکهی ههڵهبجه ، کهچی ئهوهی سهیره پارلهمانتارێک بهناوی نوێنهری شارهوه خهنجهر لهپشتی ئاشتهوایی دهدات و ، ڕێکهوتنی براکان بهگهورهترین مهترسی دهبینێت و نامهیهکیش ئاراستهی مهکتهبی سیاسی حیزبهکهی دهکات بۆ ههڵوهشاندنهوهی برایهتی و پێکهوه بهڕێوهبردنی شار ، ئاخر جهنابی پارلهمانتار ( سێ ) کورسی ئهنجومهنێک کهله ( بیستوپینج ) کورسی پێکدێت بۆ گهورهترین هێزی سیاسی کوردستان و عێراق بهزیاد دهزانێت و ، لهنوسینێکی نامهسئولانهدا پارتی بهمهترسی و ، مهترسیهکهش لهوهدا چڕ دهکاتهوه کههێزهکانی هاوئاوازی پارتی خاوهنی کورسی دهبن لهئهنجومهنی پارێزگای ههڵهبجهداو ، یهکیتیش به ( شهش ) کورسیهوه بهتهنها دهبینێت ، بێئاگا لهوهی حیزبهکهی به ( بیستودوو ) کورسی پارلهمانیهوه پارتی( شهش ) وهزارهت و چهند دهستهیهکی کابنهی نۆی حکومهتی ههرێمی کوردستانی پێبهخشیوه . ئاخر پارلهمانتار کاتێک دهتوانێت ئهرکی خۆی بهجێبگهیهنێت کهپرۆژهی خهڵک و شهقام بگهیهنێته ناو هۆڵی پارلهمان و ، کاریش لهسهر کهمکردنهوهی ئهو جیاوازیانه بکات که ئاشتهوایی کۆمهڵایهتی و سیاسی و بهرژهوهندی گشتی دهخهنه مهترسیهوه ، دیاره ئهم ڕێکارو ههڵوێستانهس شهرهفی نوێنهرایهتی خهڵک بهپارلهمانتار دهبهخشێت ، نهک به پیچهوانهوه شهراکهت و ڕێکهوتنی هێزهکان بهمهترسی بزانێت و ، بهناوی نوێنهرایهتی خهڵکهوه داوای تێکدانی مۆبیلیزهی ئهو شهراکهته بکات ، کهبهرهنجامی ڕێکهوتنی درێژخایهنی هێزه سیاسیهکانه . ئهگهر لهڕابردوودا ههڵهبجه ڕهمزی قوربانی و بێمروهتی بهعس و کۆمهڵگهی نێودهوڵهتی بوبێت ، ئهوا باشترین وهفا خزمهتکردنی زیاتری ئهوشارهیه ، بۆیه ێیشنیار دهکهم ئهولهویهتی کاری ئهنجومهنی شارو پارێزگاره نیشمان پهروهرهکهی و نوێنهرانی شهرعی خهڵک و حکومهتی ههرێمی کوردستان لهدوای داڕشتنهوهی دهسهڵاتی بهڕێوهبردن ، داڕشتنهوهی سنوری ئیدارهی پارێزگای ههڵهبجه بێت ، ههتا قهزاکانی ( شارهزوور ، سیدسادق ، ێینجوێن ) بگرێتهوه و ، کۆی ئهو داهاته زۆرو زهوهندهی کهله داهاتی مهرزه فهرمیهکانی ئهم ناوچانهدا دهستدهکهوێت ، لهژێر چاودێری ووردی حکومهتی ههرێمی کوردستاندا بخرێته خزمهتی ئاوهدانکردنهوهی ههڵهبجهو سنوره ئیدارییهکهیهوه .
.gif)
دانا مەنمی پێكهاتهكان ماوهی سێ خولی پهرلهمانییه ژمارهی كورسییهكانیان له پێنج كورسییهوه بۆ ۱۱ كورسی زیادكراوه، كورسی پێكهاتهكان به جۆرێك دابهش بووه له پهرلهمان كه توركمان خاوهنی پێنج كورسین و مهسیحیهكانیش پێنج كورسی و ئهرمهنیش خاوهنی كورسییهكی پهرلهمانه، بۆههر گهمهیهكی سیاسی بههۆی ژمارهی كورسییهكانیانهوه پێكهاتهكان رۆڵی یهكلاكهرهوه دهگێڕن ، بهڵام بۆ خولی پێنجهمی پهرلهمانی كوردستان پێكهاتهكان لهبهردهم تاقیكردنهوهیهكی گهورهدان ئهویش بێلایهنی و سهربهخۆبوونی پێكهاتهكانه له پهرلهمانی كوردستان له خولهكانی تری پهرلهماندا پێكهاتهكان كاریگهری پارتییان لهسهربووهوهاوكێشهكانیان بۆ پارتی ساغكردووهتهوه و تهرازوی پارتیان قورستر كردووه ، ههربۆیه نهیانتوانیوه بێلایهنی خۆیان بپارێزن و خاوهنی ئیرادهی خۆیان بن . سیستهمی ههڵبژاردن له ههرێمی كوردستان یهك بازنهیییهو نیمچه كراوهیه ،واته ههموو كوردستان یهك بازنهیه و دهنگدهر دهتوانێت دهنگ به كاندیدی ههرناوچهیهك بدات كه دهیهوێت و دهتوانێت كاندیدهكهش دیاریبكات بهوپێیهی سیستهمهكه نیمچه كراوهیه ، خودی یاسایی ههڵبژاردنیش ههلی ئهوهی بۆ پارتی ڕهخساندووه كه دهستێوهردان له ههڵبژاردنی كاندیدی پێكهاتهكان بكات، بهڵام كێشهی سهرهكی ئهوهیه كه پێكهاتهكان ئهوهیه كه تۆماری تایبهتی دهنگدانیان بهخۆیان نییه و ناوچهیهكی دیاریكراویان بۆ دهنگدان نییه . پهرلهمانی كوردستان به پێی بڕیاری ژماره یهكی ساڵی ۲۰۰٥ بهرزترین دهزگای شهرعی و یاساییه له كوردستان ،بارهگای بهرزانی هیچ سیفهتیكی یاسایی نییه دامهزراوهیهكی نیشتیمانی نییه چونكه له دهرهوهی پهرلهمان به بڕیارێكی حیزبی دروستكراوهو ناتوانێت نوێنهرایهتی سهرجهم شارو شارۆچكهكان بكات دهسهڵاتهكهی ههتا دێگهڵهیه و ناچێته خانهی نیشتیمانیهوه پیناسهی نیشتیمانی ههڵناگرێت، ئهم بارهگایه بووهته مۆڵگهیهك بۆ ئهوانهی له حیزبهكانی ترهوه دهخزێنه ناو پارتی ولهسهر كهوڵی خهڵكی دڵسۆزی پارتی پلهو پۆستی باڵاو ئیمتیازاتیان پێدهبهخشرێت، بارهگای بهرزانی زیاتر له دیوهخانێكی كۆمهڵایهتی دهچێت بۆ دهركردنی پرسهنامه و پهیوهندییهكانی مهسعود بهرزانی دهبهستێتهوه به حیزب و بنهماڵهكهیهوه ، بۆبه یاسایكردن و شهرعیهتدان بهم دیوهخانه حیزبیه پێویستی به كۆدهنگی نیشتیمانی و بهبهرداكردنی بهرگێكی یاسایی و دهستوری ههیه كه ئیجماعی پهرلهمانی لهسهر بێت. پارتی پلانی بۆ چوار ساڵی داهاتوو جیاوازهو نایهوێت جارێكی تر ئهو ئهزمونه تاڵهی خولی چوارهمی پهرلهمان دوباره بكاتهوه ، پارتی جێگرێكی پهرلهمانی بۆخۆی بردووهو جێگرێكیشی داوه به توركمانهكان ، ئیدی سهرۆكی پهرلهمان یهكێتی بێت یانیش گۆران ناتوانێت هیچ پرۆژهیهك بخاته بهرنامهی كارو هیچ كۆبوونەوەیەكی پەرلەمان ساز بكات بەبێ ڕەزامەندیی پارتی هیچ یاساو بڕیارێك لهپهرلهمانی كوردستان دهرناچێندرێت ، ئهوهی توركمانهكان لهپهرلهمان دهیكهن بهشداری سیاسی نییه ، بهڵكو كۆیلایهتی سیاسییه بۆ لایهنێكی سیاسی كه رێز له خواستهكانیان ناگرێت . خولی پێنجهمی پهرلهمان پارتی كۆنترۆڵی سهرۆكایهتی پهرلهمانی كردووهو ههژموونی خۆی بهسهر دامهزراوهی یاساداناندا دهسهپێنێت ، جگه لهوهی پهرلهمانی داماڵیووه له چاودێركردنی حكومهت و مهرجیشی بۆ پهرلهمانتارانی لایهنهكانی بهشدار بوو له حكومهت داناوه كه ئهم خولهی پهرلهمان و حكومهت قڕو قهپی لێبكهن !
هونەر تۆفیق هەڵەیە پێمان وابێت بارەگای بارزانی پێگەیەكی سیاسی داتاشراوی نوێ و نامۆیە بە دەستەڵاتی سیاسی لەهەرێمی كوردستاندا . بارەگای بارزانی پۆستێكی شەرعیەت پێدراوە لەلایەن پارلەمانی كوردستانەوە و پێكهاتووە لە ئەنجومەنێكی سیاسی باڵا لەلایەن مەسعود بارزانیەوە سەرۆكایەتی دەكرێت . ڕۆژی ٧ ی حوزەیرانی ٢٠١٧ لە سەڵاحەدین نوێنەری پارتە سیاسیەكانی هەرێمی كوردستان لەبارەگای بارزانی كۆبوونەوە . چەند بڕیارێكیان دەركرد : یەكێك لە بڕیارەكان ئەوەبوو ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم دروست بكەن و مەسعود بارزانی ببێت بەسەرۆكی ئەنجومەنەكە . هەر لەو كۆبوونەوەیەدا بڕیاردرا لەپاش دوو ساڵ لە داخستنی پارلەمان ، لەپێناو شەرعیەت وەرگرتن بۆ ئەنجومەنەكە ، پارلەمان كارابكرێتەوە . لە ١٤ ی ئەیلولدا پارلەمان كۆبوونەوە و شەرعیەتیاندا بە ئەنجومەنەكەی بارەگای بارزانی و رۆژی ٢٥ ی ئەیلولیشیان وەك رۆژی ڕیفراندۆم پەسەند كرد . لەپاش فەشەلی ڕیفراندۆمەكە ، ئەنجومەنی باڵای ڕیفراندۆم لە بارەگای بارزانی كۆبوونەوە و بڕیاریاندا ناوی ئەنجومەنەكە بە ئیزافە و پێوەلكاندنی عێراقەوە بگۆڕن بۆ سەركردایەتی سیاسی كوردستان - عێراق . هەفتەیەك لەپاش ئەو ناوگۆڕینە . ئەنجومەنەكە لەبارەگای بارزانی لە ١١ی ئۆكتۆبەری ٢٠١٧ دا كۆبوونەوە ، بڕیاریاندا جارێكی تر ناوی ئەنجومەنەكە بگۆڕن بۆ ئەنجومەنی باڵای سیاسی كوردستان و تا ئێستا بەهەمان ناوەوە ماوەتەوە . مەسعود بارزانی كە لەیەك كاتدا دوو بەرپرسیارێتی هەبوو ، سەرۆكی ئەنجومەنی باڵای سیاسی كوردستان ( بارەگای بارزانی ) و سەرۆكی هەرێمی كوردستانیش بوو . لە ١ی نۆڤەمبەری ٢٠١٧ ، وازی لە پۆستی سەرۆكایەتی هەرێم هێنا لەبەر ئەوەی ماوەی چەند ساڵێك بوو ویلایەتەكەی بەسەرچوو بوو . بەڵام لە پۆستەكەی تریان ( ئەنجومەنی باڵای سیاسی كوردستان ) لەبارەگاكەی خۆی مایەوە و تائێستاكەش بەردەوامە لە ڕاپەراندنی ئیشوكارە سیاسیەكانی ئەنجومەنەكەدا .
(1).jpg)
.png)
.png)
