■ کەمال چۆمانی   وەرگێڕانی لە ئینگلیزییەوە: رابەر دەرگەڵەیی      نزیكەی ١٠٠ هەزار شەهیدی تۆماركراو هەن لە هەرێمی كوردستان كە كەس و كاریان موچەی مانگانە وەرئەگرن لە وەزارەتی شەهیدان و ئەنفالكراوان. ئەو ١٠٠ هەزارە پێك دێن لەو پێشمەرگانەی كە دژی ڕژێمی پێشوو جەنگاون لە ١٩٦٠ەوە، قوربانیانی جینۆساید كە لە كۆتایی ٧٠-كان دەستی پێكرد، قوربانیانی جەنگ، ئەو زیندانیانەی لە سێدارە دران یان لەژێر ئەشكەنجە شەهید كران، قوربانیانی كۆڕەوە مەزنەكەی ١٩٩١ و ئەوانەشی كە لە شەڕی دژی داعش شەهید بوون. هەموو ئەوانە بونە قوربانی دروشمەكانی شۆرش كە خۆی لە ئازادی، دادگەری كۆمەڵایەتی و ئابووری و دیموكراسی ئەبینیەوە بۆ هاوڵاتیانی كورد، تا كورد بەڕێوەبەرایەتی خۆسەری پارێزگاكانی باكوری عێراق بكەن. پرسیارەكە ئەوەیە، ئایا ئازادی شایەنی خۆ بەخت كردنە؟ بە دڵنیاییەوە بەڵێ، بەڵام، ئایا ئەو ئازادییەی خەڵكی كورد خۆی لەپێناو بەخت كرد، بەدەستهاتووە؟ ئەوەیان زۆر پرسیار هەڵدەگرێ. زۆرێك لە دەزگا میدیاییە جیهانیی و ئەكادیمیاكان، دەسەڵاتی هەرێمی كوردستانیان دوور لە واقیع باس كردووە، تەنها یەك دیوی چیرۆكەكە دەگێڕنەوە. ئەوەش بۆ كۆمەڵێك هۆكاری جیاواز دەگەڕێتەوە. كاتێك عێراق بە قۆناغێكی زۆر سەخت تێئەپەڕی لەدوای ٢٠٠٣، هەرێمی كوردستان ناوچەیەكی سەقامگیر بوو و لە بوژانەوەدا بوو لە ڕووی ئابورییەوە. میدیا ئەمریكی و ئەوروپییەكان سەرقاڵ بوون بە شەرعیەتدان بە داگیركردنی عێراق لەڕێی باسکردنی سەقامگیری هەرێم و بوژانەوەی ئابووری لە هەرێمی کوردستان. لەهەمان كاتدا حكومەتی هەرێم ملیۆنان دۆلاری سەرف كرد بە مەبەستی لۆبی كردن لەسەر ئاستی نێودەولەتی. پارەیەكی زۆریش خرایە بەردەم لێكۆڵەرە بیانیەكان لە لایەن حكومەتی هەرێم، تا چیرۆكی سەركەوتنەكانی ئەو هەرێمە باس بكەن. هەموو ئەوە لە كاتێكدا بوو كە میدیای سەربەخۆی كوردی پلاتفۆرمێكی ئینگلیزی نەبوو بۆ ئەوەی دیوەکەی تری چیرۆكەكە باس بكات، كە لایەنی واقعی چیرۆكەكەیە. لەم نوسینە من هەوڵ ئەدەم باسی لایەنەكەی تری چیرۆكەكە بكەم. سەرەڕای بە فانتازی كردنی هەرێمی كوردستان لە ناو هەرێمێكی تا ڕادەیەك ئاڵۆز و پڕ كێشە، ڕاستیەكەی ئەوەی كە خڵكی هەرێم لەنێوان دوو بژاردە دان، كە ئەوانیش خراپ و خراپترن، یان دەبێ ڕازی بن بە گەندەڵی، خزم خزمێنە و سەركوتكاری یانیش شەڕی ناوخۆ. ئەو بژاردانەش خراپن نەك تەنها لەبەر خەڵك، بەڵكو لەبەر سەقامگیری ناوچەكە بەگشتی لە ڕووی سیاسیەوە چونكە ئەوە جۆرێك لە دابەشكردنی دەسەڵات بەرهەم دێنێ، كە دەبنە دوو دەسەڵاتی خێڵەكی بێهێز و هێزە ئیقلیمیەكانی ئەو ناوچەیە زۆر بە ئاسانی دەتوانن دەست تێوەردان بكەن. هەر كاتێك خەڵك هاتبێتە سەر شەقام و داوای ئازادی و دادگەری ئابووری و كۆمەڵایەتیان كردبێت، ئەو دوو پارتە دەسەڵاتدارە سڵیان لە كوشتن نەكردۆتەوە. وەك زۆرێك لە شۆرشەكانی دوونیا، یەكەم شت كە هێزە شۆرشگێڕەكان كردیان لە دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١، خیانەت كردن بوو لە پڕەنسیپ و بناغەكانی شۆرش. ڕێك دوای ڕاپەڕین و لەكاتی گەیشتنی یەكێتی و پارتی بە شارەكان، یەكسەر دەستیان بە تاڵانكردنی دامو دەزگاكانی حكومەتی پێشوو كرد. یەكێك لە گەورەترین بەنداوەكانی عێراق كە ئەوكات حكومەتی عێراق دەستی بە بنیات نانی كردبوو و لە %٣٠ كارەكانی تەواو بو بو، تاڵان كرا لە لایەن یەكێتی و پارتیەوە. دوای دابەش كردنی دەسەڵاتیش، ئەو دوو حزبە داهات و سەروەت و سامانیان دابەش كرد لە نێوان خۆیان. بەڵام كاتێك ڕێكەوتنەكەیان نەچووە سەر، شەرێكی خوێناویان لە ساڵی ١٩٩٤ دەست پێ كرد، ئەنجامی ئەوەش لە ساڵی ١٩٩٦ هەرێمیان بەسەر دوو حكومەت دابەش كرد، حكومەتی سلێمانی بە ڕابەرایەتی یەكێتی، حكومەتی هەولێر بە ڕابەرایەتی پارتی. سەرەڕای هەوڵەكانی حكومەتی ئەوكاتی ئەمریكا بە سەرۆكایەتی كلینتۆن لە ساڵی ١٩٩٨، بۆ ڕێكەوتنی ئەو دو لایەنە، كە دواتریش ڕێكەوتنی واشنتۆنی لێ كەوتەوە، بەڵام ئەو ڕێكەوتنە بە تەواوی نەچووە بواری جێبەجێ كردن. لە دوای ساڵی ٢٠٠٣ و داگیركردنی عێراق لە لایەن ئەمریكاوە، پارتی و یەكێتی ڕێكەوتن تا حكومەتی یەكگرتووی هەرێم دروست بكەن، بەڵام داهات و سامانەكەیان نیوە بە نیوە دابەش كرد. لە ئیستادا لە ڕووی تیۆریەوە حكومەتی یەكگرتوو بوونی هەیە، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو حكومەتە تا ئێستاش دابەشە لە نێوان یەكێتی و پارتی. ئەو دوو پارتە تا ئێستاش بە مەبەست كۆتاییان بە جیاوازیەكانیان نەهێناوە، ئەوەش بەشێكی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە ئەو دو لایەنە ناتوانن زاڵ بن بەسەر ئەو ڕق لێبوونەوە لە یەكتری و خوێن ڕشتنەی كەوتە نێوانیان. بەشێكی زۆریشی بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە مەبەستیانە بەردەوامی بدەن بەو جیاوازیانە، چونكە لەو ڕێگەیەوە دەتوانن بەردەوامی بدەن بە دەسەڵاتی خۆیان و ئەمری واقیع بەردەوامیی پێ بدەن، ئەوەش ڕوونە كە كۆتایی هێنان بە جیاوازیەكانیان دەیانخاتە مەوقیفێكەوە كە دەبێت دەست بە ڕیفۆرم و دەستاو دەستكردنی دەسەڵات بكەن; خەڵك بەناچاری ئەمری واقیعەكەی قبوڵە بۆ ئەوەی ئەو دوو لایەنە جیاوازیەكانیان نەبێتە هۆی سەرهەڵدانەوەی شەڕی خوێناوی ناوخۆ. شێركۆ بێكەسی شاعیر، كە بە یەكێك لە بەناوبانگترین و ڕەخنەگرەكانی مێژووی نوێی كوردستان هەژمار دەكرێ و بەشداریش بووە لە شۆرش و پێش ١٩٩١ شعری بۆ شۆڕش نوسیوە، یەكێك لە جوانترین تێكستەكانی لە میانی خۆپیشاندانەكانی شوباتی ٢٠١١ نوسی، كە لە دژی حكومەتی تەمەن ١٩ ساڵەی ئەوكات رێكخرابوو. ئەوەشمان بیر نەچێت كە شێركۆ بێكەس ڕێگەی پێ نە ئەدرا ئەو كارانەی بە ئاشكرا بەگەیەنێتە خەڵك، ئەو ناچار بوو كە ژێر زەمینەكان بەكار بێنێت، كە هاوشێوەی سەردەمی بەعس بوو. هیچ شاعیرێكی تر هاوشێوەی بێكەش شعرەكانی تەرخان نەكردووە بۆ شۆرش، لە هەمان كاتیشدا، `ئێستا كچێك نیشتمانمە` ی دەكرێ وەك گەورەترین شاكاری ڕەخنەگری لە دەسەڵاتدارانی هەرێم ئەژمار بكرێ. لە بەشێكی نوسینەكەی ئەڵێ رو لە نیشتیمان دەکات و دەڵێت: “تۆ ئێستا منداڵەکان لێت ئەترسن. ژنەکان کە ئەتبینن دەرگای ماڵەکانیان دائەخەن. ئەگەر وا بڕوا تۆ رۆژێک بە تەنیا ئەمریت و لەگەڵ دارە مەیەتەکەتدا هەر ئەو قاچاخچی و دزانە ئەڕۆن کە خۆت کردنت بە میر و سەردار.” خەونی كورد بۆ ئازادی لە دوای ٢٠٠٣ەوە چی تر لە لایەن ڕژێمە سەركوتكارەكانی عێراق لەبار نابرێت، بەڵكو ئەوە ئەو دوو حزبەن كە خەونی دیموكراسی، ئازادی، دادپەروەری كۆمەڵایەتی و ئابووریان كوشتووە، ئەوەش بە تەواوی ڕوون بۆوە كاتێك یەكێتی و پارتی تەقەیان لە خۆپیشاندەرانی ١٧ی شوبات كرد، كە خۆپیشاندانێكی دژی گەندەڵی بوو، دوای ئەو ڕووداوانەش، ساڵ دوای ساڵ خەونەكانی خەڵك بێ ئەنجام بوون. لە مانگی ٩ی ٢٠١٧ سەرۆكی پارتی (مەسعود بارزانی) ڕابەرایەتی ڕیفراندۆمی كرد، بۆ سەربەخۆیی هەرێم، بەوەش دوا بزمار لە تابوتی دیموكراسی درا لە هەرێمی كوردستان، هەرچەندە ڕیفراندۆم شكستی هێنا، بەڵام خەونی بارزانی بۆ گۆرینی حكومەت بە بزنسێکی بنەماڵەیی هەر مایەوە. لەگەڵ هەوڵەكانی بارزانی بۆ گۆڕینی هەرێم بە بزنسێکی خێزانیی و بنەماڵەیی، دوو بنەماڵەی تریش لەناو یەكێتی هەمان كار دەكەن، ئەوانیش بنەماڵەی تاڵەبانی و كۆسرەت ڕەسوڵ-ی جێگری سكرتێری گشتی یەكێتی-ن. تا ڕادەیەكیش، كوڕانی دامەزرێنەری بزووتنەوەی گۆڕان چیاو نما نەوشیروان مستەفا بە هەمان ڕێچكە دا دەڕۆن و دەسەڵاتی خۆیان فراوان كردووە تا ڕادەی بڕیاردان لە جیاتی بزووتنەوەكە. لە سەرەتای مانگی ١٢ی ئەوساڵ، سەرۆكی پێشووتری هەرێم و سەرۆكی ئێستای پارتی، مەسعود بارزانی، كوڕە گەورەی خۆی، مەسرور بارزانی كاندید كرد بۆ سەرۆكایەتی كابینەی نوێی حكومەت، كە لە ئێستادا سەرۆكی دەزگای پاراستنە. لە هەمان كاتیشدا نێچیرڤان بارزانی، كە ئێستا سەرۆكی حكومەتە، كاندید كرا بۆ سەرۆكایەتی هەرێمی كوردستان. هەروەك میدیاكانیش ئاماژە بەوە دەكەن كە وەیسی بارزانی، برا بچوكی مەسڕوڕ بارزانی، كە لە ئێستادا سەرۆكی دەزگای دژە تیرۆری پارتیە، كاندیدە بۆ سەرۆكی دەزگای پاراستن. لە كۆتاییدا، ٣ بارزانی لە هەمان بنەماڵە جێگای ٣ بارزانی تر دەگرنەوە. بە هەمان شێوە، یەكێتیش تاڵەبانیەكانی ئامادەكردووە تا پۆستە باڵاكانی حكومەت و پەرلەمان وەرگرن. كوڕە كچكەی تاڵەبانی لە ئێستادا ئامادەکراوە بۆ جێگری سەرۆكی حكومەتی هەرێم و، بێگەرد تاڵەبانیش بۆ سەرۆکایەتیی پەرلەمانی كوردستان. كوڕە گەورەی تاڵەبانیش كە لە ئێستادا هیچ پۆستێكی حكومی و حزبی نیە، بەڵام بە ڕۆڵی سكرتێری گشتی یەكێتی هەڵدەستێت، ئەوەش وا دەكات كە كارەكتەرێكی بەهێز بێت لە ڕێكەوتنەكان لەگەڵ بەغداو ئێران و پارتی. ئەگەر پشتیوانی ئەویش نەبوایە، زۆر ئەستەم بوو بەرهەم سالح ببێتە سەرۆك كۆماری عێراق.  بەهەمان شێوە، كورەكانی كۆسرەت ڕەسوڵ-یش ئامادە كراون تا پۆست لە ناو یەكێتی و لە حكومەت وەرگرن. شاڵاوی كوڕە گەورەی كۆسرەت ڕەسوڵ، ئەندامی سەركردایەتی یەكێتی-ەو كاروبارەكانی ئەو حزبە لە سنووری پارێزگای هەولێر بەڕێوە دەبات، كوڕی بچوكیشی، وەزیری ئاوەدانكردنەوەیە، كە هەموو ئاماژەكان بۆ ئەوەن كە پۆستێكی باڵای دەبێت لە حكومەتی داهاتوو. هەرچەندە ڕوون نیە كە گۆڕان بەشداری حكومەت دەكا یان نا، بەڵام هەموو ئاماژەكان بۆ ئەوەن كە دەچنە ناو حكومەتەوە، ئەگەر ئەوەش ڕوویدا، ئەو كەسانە پۆست لە كابینەی نوێ وەرئەگرن كە لە لایەن كوڕەكانی نەوشیروان مستەفاوە كۆنتڕۆڵ كراون. ڕەنگە زۆرێك بپرسن، ئەگەر خەڵك پشتگیری لەو بنەماڵانە ناكا، ئەی بۆچی هەڵبژاردنەكان دەبەنەوە؟ بۆ نمونە قوباد تاڵەبانی لە هەڵبژاردنی ٣٠/٩ زۆرترین دەنگی لەناو كاندیدەكان بە دەست هێنا لەسەر ئاستی هەرێم. ئەوانەی ئەو پرسیارە ئەكەن، لە كۆمەڵێك شت ئاگادار نین: یەكەم، زۆرینەی خەڵكی هەرێم بڕیاریان دا دەنگ نەدەن. دوو، ڕێژەی دەنگدەران لە خوارووی %٤٠ەوە بوو، بەڵام یەكێتی و پارتی تەزویرێكی گەورەیان كرد تا ئەنجامەكان بگۆڕن.سێ، یەكێتی و پارتی سیستەمی ڕەعیەتیان بەرهەم هێنا، كە پشتگیری ماددی ئەوانە دەكەن كە پارێزگاری لە سیاسەتی پارتەكانیان دەكەن، ئەو دوو حزبە كۆنتڕۆڵی تەواویان بەسەر هێزە چەكدارەكانی وەكو، پێشمەرگەو ئاسایش هەیە. چوار، بەشینەوەی پارەی حكومەت بۆ كڕینی دەنگ. پێنج، هەردوو پارت خاوەنی دەزگای زەبەلاحی ڕاگەیاندنن، كە پشتگیری ماددیان لە بودجەی گشتەوەیە، كار لەسەر ناشیرینكردنی نەیارە سیاسیەكان دەكەن و ڕای گشتی بەلاڕێدا دەبەن. دواهەمینیشیان، هەڕەشەی پەنابردنە بۆ توندوتیژی، ئەگەر لە هەڵبژاردنەكان سەرنەكەون. لە ئێستادا هەرێمی كوردستان بە قۆناغێكی یەكجار هەستیار گوزەر دەكات، قۆناغێك كە ململانێی شاراوەی شازادەكان دەبێتە هۆكاری لەباربردنی خەونی دیموكراسی و ئازادی. لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە، كە هەرێمی كوردستان و پارتەكانی زیاتر دەكەونە ژێر كاریگەری وڵاتانی ئیقلیمی وەكو توركیاو ئێران، چونكە شازادەكان پێویستیان بە پشگیری ئەو هێزە ئیقلیمیانە هەیە بۆ پاراستنی تەختی پاشاییان. توركیاو ئێرانیش لاریان لەو كارە نادیموكراتیانە نیە، چونكە ئەوە وا دەكات هەژموونی خۆیان فراوانتر بكەن و كۆنتڕۆڵی ئەو لایەنانە بكەن. ڕوسیاش بە هەمان شێوە هەژمونی خۆی فراوانتر كردووە لە هەرێم، ئەویش بە ڕزگاركردنی هەرێم و سود بینین لە خاڵە بێهێزەكانی هەرێم لەكاتی ڕووبەڕووبونەوەی هەرێم بەغدا لە دوای ڕیفراندۆم. هەر ئەوەش وا لە میلیشیا عێراقیەكان دەكات كە ڕێك بكەون لەگەڵ ئەو شازادانەو بەردەوامی بەو دیفاكتۆیە بدەن. لەبەر ئەوە، یەكێتی ئەوروپاو ئەمریكا، كە سەردەمانێك هاوكاری حكومەتی هەرێم لە بوژانەوە، نابێت ئەو دەنگانە بە تەنیا جێ بێڵن كە داوای دیموكراسی دەكەن. چونكە ئەگەر شەڕ كردن بۆ دیموكراسی بوەستێ، هەژموونی ئێران و توركیاو ڕوسیا، هەژموونی ئەمریكاو ئەوروپا لە ناوچەكە كەم دەكاتەوە. ململانێی دەسەڵات لە نێوان یەكێتی و پارتی بە درێژایی مێژوو، بە تایبەت لە ٩٠ەكانی سەدەی ڕابردوو، بۆشاییەكی وای پەیدا كردووە كە ئێران و توركیا، ڕەسمی سیاسەتی كوردی بكەن بە شێوەیەك كە لەگەڵ ستراتیجیەیی سیاسەتەكانی ئەوان بگونجێ. ئەو ململانێیانەو كێبڕكێی ئەو لایەنانە بۆ كۆنتڕۆڵ كردنی سامان و وەرگرتنی پۆست لە هەرێم و بەغدا، وای كردووە كە ئێرانیەكان و توركەكان كاریگەریان لەهەموو كات زیاتر بێی لەسەر سیاسەتەكانی حكومەتی هەرێم. شازادەكانیش داوای پشتگیری لە ئێران و توركیا ئەكەن بۆ داكوتانی ڕەگ لەناو كایەكانی حكومەتی هەرێم، چونكە ئەو دوو وڵاتە، وەك بڕیاردەر وانە لەو هەرێمە. ئەو نیشتمانەی ئێستا، ئەوە نیە كە ئێمە ئەمان ناسی. ئێمە هەر لە قۆناخی سەرەتاییەوە فێر كراوین كە كوردستان دین و ئاینمانە، بەڵام ئەو نیشتمانە ئێستا لە ئێمە دزراوە. ئەو كوردستانەی شەهیدەكانمان گیانیان بۆ بەخت كرد، ئەو كوردستانە نیە كە یەكێتی و پارتی خەریكە بیكەنە سیستەمی پاشایی و هاوڵاتیان وەكو هاوڵاتی پلە سێ مامەڵەیان لەگەڵ ئەكرێ. ئەو نیشتمانە ئەوە نیە كە شێركۆ بێكەس خەونی پێوە ئەبینی، بەڵكو نیشتیمانێكە كە شازادەی جێنشینەكان شێوەی پێدەدەن.   سەرچاوە: I001IraqThoushts

■شاناز ئیبراھیم ئەحمەد     ماوەیەک لەمەوبەر ڕەخنەم گرت لە مەسەلەی کردنەوەی کونسوڵخانەی ئەمەریکا لەھەولێر کە بەگەورەترین کونسوڵخانەی جیھان ناوزەندکرا ، دواتر ووتارێکم لەژێر ناونیشانی ( لەقەیسەرەوە تا پۆتین ) نووسی ، ڕەنگە بڕوانەکەن چەند نامە و تەلەفۆنم بۆ ھات تاکو ئەو بابەتانە لابەرم ..!! کاتێکیش ھۆکارەکەیم پرسی ووتیان ( ئاخر ئەمەریکا و ڕوسیا دۆستی کوردن با عاجزیان نەکەین ) سەرەتا ووتم ئەوانە کەسیان دۆستی کوردنین و ھەرگیزیش نابنە دۆستی کورد ، شەرمە گاڵتە بەخۆمان بکەین ، دەفەرموو ئەوەش دۆستایەتی ..!! زۆر سەیرە ئەگەر بەردێک لەئاسمان بکەوێتە خوارەوە بەرسەری کورد ئەکەوێ !! ئاخر بڵێ کاکە ترامپ لەم سەری ساڵەدا ئەو نەگبەتییە چی بوو تووشت کردین ؟! برام خۆ کریسمس جەژنی لێبووردەیی و بەخشندەیی و میھرەبانی و خۆشەویستیە ، ئەرێ پێمناڵێیت بۆ لەکریسمسدا کوردت وەک بەرخەکانی جەژنی قوربانی خۆمان کردە قوربانی ..؟! بەڕاستی نازانم ساویلکەیی و نەزانی و خۆش باوەڕی خۆمانە کە ( بەبستێک ئاو دەکەوینە مەلەکردن ) یانیش بەدبەختی ھەر لەچارەمان نوسراوە و قەدەر و چارەنووسی ئێمە بەوجۆرەیە ؟! کورد ئەڵێ ( ئەگەر جارێک فێڵت لێکردم خوا بتگرێ ، ئەگەر دووجار فێڵت لێکردم خوا خۆم بگرێ ) وابزانم ئەوەندەجار فێڵمان لێکراوە دەبێت بڵێین خوا ھەردوو لامان بگرێ ..!! جا بۆ نەگبەتی سەرەڕای پلانگێڕی دژ بە کورد و ئەو ھەموو چرا سەوزەی لەلایەن زلھێز و مێشک بچووکەکانەوە بۆ سوڵتان ئەردۆغان ھەڵکراوە کێشەیەکی تریش بەرۆکی گرتووین ئەویش (حەشدە چەکدارەکەی بارزانییە) کە بێ چاوێنی بێت بەتەمان ببنە فریادڕەس ..!! ئاخر ڕۆڵە ئێوە ھێزە تایبەت و ئۆرجیناڵەکەتان بەرگەی پێنج دەقە شەڕی داعشی نەگرت لەشەنگال ئیتر چ باس لە ھێزی علوج ئەکەیت ؟! کورد ووتەنی ( کەچەڵ تیمارکەر بوایە ، تیماری سەری خۆی ئەکرد ) ..!!  

■ د.محمد کیانی     هەواڵێك بڵاوبوەتەوە سەبارەت بە بڵاوەپێکردنی هێزی سەربازی حوکمەتی سوریا و روسیا لە هەندی ناوچەی مەبنەج و لای دێرەزوو. ئەگەر ئەم هەواڵانەی چوونی هێزی حوکمەتی سوریا بە رێککەوتن لەگەڵ PYD و بە سەرپەرشتی روسیا راست بێت، باشترین بژاردەیە لەم کاتەدا بۆ رۆژاڤا. بە رێککەوتنێکی لەم جۆرە رێگری دەکردرێت لە داگیرکردن و کاولکردنی رۆژاڤا لەلایەن ئەڕتەشی تورک و چەتەی گروپە هەمەجە تیرۆریستە ئیسلامیەکانی سەر بە ئەردۆغان لە ئەنجامی شەڕی نابەرابەر بە هۆی تاکنەلۆجیای سەربازی پێشکەوتووی تورکیاوە. بە رێککەوتنی PYD لەگەڵ حوکمەتی سوریا بە سەرپەرشتی روسیا، ئەو بۆشایەی بە کشانەوەی هێزەکانی ئەمریکا دورست دەبێت، وەك لایەنە نەیارەکانی کورد ناویان ناوە و دەیکەنە بەهانەی هێرش بۆ سەر رۆژاڤا، بە تەواجودی فەڕمی هێزی سوریا و پارێزگاری روسیا پڕ دەبێتەوە و کەلێنێك بۆ تورکیا نامێنێ بۆ هەڵخەڵەتاندن و پیلانگێریەکانی دژی رۆژاڤا و باشوری کوردستان جێبەجێ بکات و شەڕێکی خوێناوی وێراناری بەرپا بکات. هەرچی زووتر PYD بگاتە رێککەوتنێك لەگەڵ حوکمەتی سوریا بە سەرپەرشتی روسیا گەلی رۆژاوا دەپارێزی لە وێرانکاری، دەستی تورکیا دەبڕێ لە شەڕانگێزی دزی گەلی کورد، مافێکێ دیاریکراو بەدەست دێنێت بۆ گەلی کورد وەك بنەمایەك کاری لەسەر بکرێت و شتی تری لەسەر بنیات بندرێت، بە مەرجێك سەرکردەکانی وەك سەرکردەکانی باشور گەندەڵ دەرنەچن، پرنسیپ و پرسە سەرەکیەکانیان لەبیر نەچێتەوە، خودبەرژەوەندخوازی تایبەت تووشی لادانیان نەکات وەك سەرانی باشور. ئەم کەمەی ئەمڕۆ بەدەستی دێنن بە کۆشش و کاری هاوبەش و دورستکردنی متمانە لەنێوان پێکهاتەکان و هەروها لە نێوان رۆژاڤا و دیمەشق و بوونی بەرپرسانی نموونەیی لە پراکتیزدا دەتواندڕێ پەرەی پێبدرێت و دەستکەوتی زۆر گرنگتری بەدوابێت. هەروها ئەم هەنگاوە، دەستی تورکیا و پاشکۆ عێراقیەکانیشی دەبڕێ و خەونی تەماحی تەوەسوعکردنی تورکیا بۆ خواراو بە نیازی داگیرکردنی ویلایەتی موسڵیش (ولایەتی موسڵ تا دیاڵەش دەگرێتەوە) لە قەبر دەندرێت. بەمەش عێراق رزگار دەبێت لە خەتەری بەردەوامی دەستتێوەردانی تورکیا و دڵەڕاوکێی داگیرکردنی لەلایەن تورکیاوە. بۆیە دەبێ عیراق هاندەر و پاڵپشت و ناوبژیوانی نزیکبوونەوە و رێککەوتنی نێوان PYD و حوکمەتی سوریا بێت. رێگریکردن لە داگیرکردنی رۆژاڤا بە دەستی تورکیا و چەتەکانی، گەلی رۆژاڤا دەپارێزدرێ لە ئاوارەبوون و پاکتاوی رەگەزی و جینوساید و وێرانبوونی شار و لادێ و سوکنایان، چەند مافێک بۆ گەلی کورد و پێهاتەکانی تری باکوری سوریا بەدەست دەهێندرێ. رێککەوتنێك لەم جۆرە رێگر دەبێت لە شەڕی ناوخۆی کوردانی رۆژاڤا. بە دەستەبەرکردنی پێکهاتنێک بە سەپەرشتی روسیا، لە توانای پارتی نامێنێ چەکدارەکانی بەناو پێشمەرکەی رۆژاڤا بنێرێت بۆ رۆژاڤا بە هەماهەنگی و پیلانی تورکیا. ئەم رێککەوتنە سوریا دەپارێزی لە غەزوی وەحشیانەی تورك و نەدۆڕاندنی بەشێك لە خاكەکەی وەك دۆڕاندنی لیوای ئەسکەندەرۆنە لە پاش داگیرکردنی لەلایەن تورکیا لە ساڵی ١٩٣٠. عێراق و باشوری کوردستانیش لە هەڕەشەی داگیرکاری تورکیا دەپارێزدرێن. سەبارەت بە دەستکەوتی روسیا لە ئەنجامی کشانەوەی هێزی ئەمریکا لە باکوری سوریا و رۆژاڤا و پێشگیریکردن لە داگیرکردنی رۆژاوا لەلایەن تورکیاوە بۆ چەند دەستکەوتی گرنگ دەبن: گرنگترینیان شکست پێهێنانی رکابەرە سەرەکیەکەیەتی، ئەمریکایە. بە نەمانی کاریگەری ئەمریکا لەم ناوچەیە، هەژمون و کاریگەری روسیا دەچەسپێ لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەرژەوەندیە ئابووریەکانی بەرەوپێش دەچێت. دەستی واڵاتر دەبێت بۆ تەحجیمکردنی تورکیا و خەونەکانی بوونی بە سوپەرپاوەر. تورکیا بەو رێککەوتنەی لەگەڵ ترامپ بێمتمانە تر بووە لەلایەن روسیا. رێککەتنەکانی لەگەڵ روسیا لەسەرموشکی S400 و دامەزراندنی کارگەی وزەی هەستەیی بە یارمەتی روسیا کەوتوونەتە خەتەر. هەروها تورکیا هاوسێیێکی نەوخوازراو و هاوبەشێکی بێمتمانە و رەزا قورسی یەکێتی ئەوروپا و دەولەتانی ناوچەکەشە. هەر جۆرە رێککەوتنێك پێگەی رۆژاڤا چەسپاوتر دەکات. ئەمانە دەستکەوتێکن شایستەی ئەوەن قوربانیان بۆ بدرێ، بە خۆشخەیاڵی و حەماسەتی کاڵفامی شؤڕشگێرانە لەدەست نەدرێن، گرنگترین پرس باتایبەت ئەوەیە ڕیگە نەدرێت گەلی کورد تووشی پاکتاوی رەگەزی و ماڵوێرانی و جینوساید بێت بە دەستی تورکیا و چەتە ترۆریستە ئیسلامیەکان. گەل لەسەر خاکی خۆی بمێنێ شایستەی مافە رەواکانی لە ئازادی و دیموکڕاسی و دادوەری و خۆسەری و چارەی خۆنوسین هەر دەمێنێ گەر بەدەستهێنانیشیان دوابکەوێت، بەڵام ئەگەر گەڵ لەسەر خاکەکەی هەڵقەندرا و خاکەکەی لەدەست دا زۆر زەحمەت دەبێ میلی سعات بۆ دواوە بگەڕێندرێتەوە. گومان لەوەدا نییە سەرکردایەتی رژاڤا زۆر لەوە زیرەکترن درك بە ختورەتی دۆخەکە نەکەن و ئەزموونی عەفرین و ناوچە دابڕاوەکانی باشووریش نمونەی زیندوو و لەبەرچاوانن. هیوای سەلامەتی و سەرکەوتن بۆ رۆژاڤا.  

■ خالید هەرکی       روداوەکانی ئەم ناوچەیە بەتایبەت ئێراق و دەوروبەری بۆمان دەسەلمێنن کە هەندێک رژێم و لایەن بۆ ناچار کردنی ناحەزانیان هەڵەیەکی مەزن دەکەن، (خۆمانە دەیلێین لە رقی دراوسێ مندالەکانی خۆی دارکاری دەکا). شکست هێنان لە سیاسەتی ناوەخۆ بە پەنا بردن بۆ سەرقال کردنی هاولاتیانت بە روداوی دەرەکی کێشەکە ئالۆزتر دەکا، پێیان وایە بە ئەنجام دانی هەلەیەک دۆخەکە لەبیر دەکرێتەوە لەوە بێ خەبەرن هەلە هەلەیتر بەدوای خۆیدا دێنی، کاتێکیش ئەم هەلەو شکستانەیان لێ دەبێتە مۆتەکە ناچارن بە هەلەیەکی مەزنتر بیر لە چارەسەریبکەنەوە، بەم پەلکێشیە ئەو رژێمە یا لایەنە بەرەو داروخان هەنگاو دەنێ.   ئێراق و رژێمە کۆنەکەی وەکو نمونە،  ئەگەر بۆ چارەسەری پرسی کورد پەنای بۆ سەرکوت کردن و هێرش بردن نەبردبایە ناچار نەدەبو سەر بۆ داواکاریەکانی ئێران بنێ و رێککەوتنە شومەکەی ٦ی ئاداری ١٩٧٥ واژۆ بکا، کە دەستبەرداری هەندێک لە خاکی ئێراق دەبێ لە بەرانبەر دەست هەلگرتنی ئێران لە بزوتنەوەی کوردی. کاتێکیش لەژێر فشارەکان خۆی بە دۆراو دەبینێ بۆ پر کردنەوی ئەو شکستە بیانو بە خومێنی و رژێمەکەی دەکا شەری هەشت سالەی لەگەل دەکا کە زیانی لە ئەژمار نایە، ناچاردەبێ بە سازشێکیتر کۆتایی بە شەر بێنی، بەلام ئەوکات ئێراق دەکەویتە ژێر قەرزو فشارێکی زۆر بۆیە ناچربیانو بە کوێت دەکاو پەلاماری دەدا، هەرکە ئەمەی بۆ نەچوە سەر رکە لەبن ئەمریکا و هاوپەیمانان دەنێ لێێ ناچیتە دەر تا سەری خۆی و خانەوادەو رژێمەکەی لەسەر دادەنی.  برادەرانی خۆشمان بە هەر هۆو پاساوێک بێ ئەگەر پێشتر ئەو هەمو سازشیە بێ بنەمایەیان نەکردبایە، پەنایان بۆ ١٦ی ئۆکتۆبەر نەدەبرد. کاتێک ویستیان ئەو هەلە پینە بکەن لەگەل پارتی رکەیان لەبن یەکتر نا لەسەر پرسی سەرۆکی کۆمار ، کە پێم وایە هەلەیەکی تریان کرد بەوەی لە پێناو سەرۆکی کۆمار نەک پۆستەکەی ئەم گرژی و ململانێیە نوێیەیان دروست کرد، هێنانەوەی بەرهەم سالح لە قازانجی یەکێتی دابو بەلام تا دوا قۆناغ نا. دەبوایە لە کۆتا قۆناغەکە وانەیەک بەوانە بدرابا کە پۆست لای ئەوان لە گفت و بیروباوەر گرنگترە و رێگەش لە لاسایی کردنەوەی ئەو جۆرە هەلوێستە خۆپەرستیانە بگرن، لە پێناو کەسێکدا شیرازەیەک تێک نەدەن، ئەوانەی ریزەکانی یەکێتینا جێهێشت چ گۆرانێک بەدی هاتبو تا بێنەوە؟ جگە لە پۆستی تاقە کەسێک؟ گوێ نەگرتن لە بۆچونی شەقام و لایەنگرانی گەلێک هێز و سەرکردەی لە لوتکە هێناوەتە خوار.    یەکخستنی ناوماڵی بچوک، شەفافیەت لە داهات و خەرجی، گوێگرتن لە بەرانبەر، دادپەروەری لە پلەو پۆست، هەلگرتنی نازی خانەوادەی قوربانیان. مەرجی بنەرەتی پەرەسەندن و بەردەوامی هەر رێکخراویکە.

■ ئەنوەر کەریم       نەوت یەکێکە لە بزوێنەرەگەورەکانی ئابوری جیهان بۆیە رەهەندێکی گەورەی ئابوری و سیاسسی هەیە  بەڵام .  ئەوەی شایانی باسە  سێ کەس لە جیهاندا نرخی نەوت دیاری دەکات  ئە و کەسانە دۆناڵد ترامپی  سەرۆکی ئەمریکا  و  ڤڵادیمیر پۆتینی سەرۆکی ڕووسیا  و   جێگری شانشێنی  سعودیە محمد بن سەلمان  ئەم  سێ کەسە کەی بیانەوێت دەتوانن گۆ ڕانکاری بکەن  لە  بەرهەمی نەوت و نرخی نەوت لە بازاڕەکانی جیهاندا  بە هۆی خواست و خستنە ڕوو  کە  ئەم هۆیە گرنگترین کاریگەری دەیێت لەسەر بازاڕی نەوت  و نرخی نەوت .  ئەو  هۆیانە  چی بوون بازاڕی نەوتی وا پڕکرد ونرخی نەوتی شکاند و کاریگەرترین کەس  لەم کارەدا دۆناڵد ترامپی ئەمریکا بوو  کەوایکرد  نرخی نەوت بەتەواوی دابەزێت . یەکەم ؛ ئەمریکا بە هۆی بڕیاری سزاکانی   کە لەسەر نەوت و  گازی  ئێران دابووی کە  بڕیار بوو لە ٥-11-2018 بچیتە بواری جیبەجێکردنەوە کە  کە  هیچ ووڵاتێک بۆی نیە نەوتی ئێران بکڕێت  بەس ئەو  بڕیارە بەتەواوی  نە چوە بواری جێبەچیکردنەوە  ئەمریکا دەرفەتی  دا بە 8 ووڵات کەڕۆژانە   بۆیان هەیە نزیكی1.200000   یەک ملێۆنو دوو سەد هەزار  بەرمیل نەوتی ئیران بكڕن  لەگەڵ ئەوەشدا چەند مانگێک پێش ئەوە ئەمریکا داوای لەسعودیەو ڕووسیا  عیراق  دەکرد بەرهەم  زیاد بکەن  ئەوە بوو   ئەو ووڵاتەنە  بەرهەمیان زیاد کردو . بووە هۆی  ئەوەی بازاڕ پڕبێت  لە نەوت و ببێتە هۆی دابەزینی نرخی نەوت.  بەلام سەرچاوەکان  ئاماژە بەوە دەکەن کە تەنکەرە  ئێرانیەکان  بەردەوام ڕۆژانە نزیکی  2 ملێۆن بەرمیل نەوت دەگوێزنەوە  بە نهینی هەرچەندە ( Transponders (   واتە  جیهازی  سەری کەشتیەکانیان  کوژاونەتەوە  بەڵام  مانگە دەستکردەکان دەیانبینن  دووهەم ؛ ئەمریکا   ماوەیەکی زۆرە  داوا لە  عەرەبسانی سعەدیە ی دەکرد   کە وەک نەیارێکی سەسەختی ئێران  توانی بەرهەمی نەوت زیاد بکا ت  رۆژانە . بۆیە  11.2 سعودیە بەرهەمی گەیاندە 11.2ملێۆن بەرمیل  کەئەمەش  بەرزترین ئاستی نەوتی سعودیەی تۆمارکرد لەمانگی نۆڤەمبەردا وە کۆمپانیا  ڕوووسەکان لە ناو ڕووسیا  دەمێکە دەیانەوێت  بەرهەمی نەوت زیاد  بکەن  بەمەش ڕوووسیا  بەرهەمی نەوتی زیاد کرد  بازاڕ پڕ بوو لەنەوت . سێهەم ؛  شەڕی بازرگانی نێوان  ئەمریکا و چین  کە ئەمریکا گومرکی لە سەرکاڵای چینی بڕێ تا 250 ملیار دۆلار بازرگانی نێوانیان دانا  وە هاوتا چینیەکەی  گومرکی تا برێ  60 ملیار دۆلاری داناوە  ئەمەش  بوە  هۆی کەمکردنەوەی بازرگانی نێوان دوو گەورەترین ئابوری جیهان  وە  بووە هۆی دا بەزینی    گەشەی ئابوری  لە جیهاندا سندوقی دراوی نێودەوڵەتی لەڕاپۆرتێکدا بڵاویکردۆتەوە گەشیی ئابوری چیهان بۆ ساڵی 2018 بریتی بوە لە 2.9  بەڵام ئەم ڕێژەیە بۆساڵی 2019 دادەبەزێت بۆ 2.5  بەڵام ئەم ژمارانە زۆر جار بەهۆی ڕووداوەکانەوە دەگۆڕێت  بەمەش دەبێتە هۆی کەمکردنەوەی بەکار بردنی نەوت و  یارمەتی دابەزینی نرخی نەوتی دا . چوارهەم  . بڕێکستی بەریتانی کە   ئەمەش نا دڵنیایەکی تری خستۆتە بازاڕەوە  بە  گشتی  چارەنووسی بەریتانیە کان دیار نیە  کە   ‌ ڕێکدەکەون لە گەڵ یەکێتی ئەوروپا  یان دێنەدەرەوە   بەمەش بازەڕەکانی  جیهان زیاتر دەکەونە  نا دڵنیاییە  و ە بۆرسە ش لە حاڵەتی ناسەقامگیریدا   دادەبەزێت. پێنچهەم ؛ هاڕەکردنی  بازاڕی بۆرسەی جیهانی   کە سەرەتاوە لە بازاڕی ‌ چینەوە  دەستی پێکرد و  تالەم 2مانگادا بۆرسەکانی ئەمریکای گرتەوە    دیارە کەبازاڕ دێتە خوارەوە  ئەوە کاتە هەموو پشکەکانی هەموو  سێکتەرەکان دێنە خوارەوە  وە بەمەش کۆمپانیاکانی نەوت و نەوتیش  کە یەکێکە  لە بزوێنەرە گەورەکانی ئابوری جیهان و  بۆرسەوە  کاریگەری لەسەر نرخی نەوت دەیێت و دێتە  خوارەوە. لە ئێستادا بۆرسەی جیهانی بەهاکەی  کەمیکردەوە  بە بڕی 4.5 تریلێۆن دۆلار دابەزیوە.   شەشەم ؛ لە وکاتەی کە بۆرسەکانی جیهان لە هاڕەکردندا بوون )جۆرم پاوڵی ( سەرۆکی بانکی  فیدیڕاڵی ئەمریکا  هات بەڕێژەی 0.25% سوودی بانکی بەرزکردەوە  لەبەرئەوەی بەهای دۆلار بەرزبۆتەوە  ئەمەش  پەیوەندیەکی نێگێتڤی توندی هەیە لە گەڵ نرخی نەوت دا  هەر لەوڕۆژادا نرخی نەوتی تێکساس و برێنت بە نزیکەی 5% تر دا بەزی هەرچەندە  ترامپ زۆر توڕە بوو لەم کارە ی جۆرم پاوڵ  بەڵام  ئەم بەرزبوونەوەیە بوو بەفشارێکی  تر بۆ سەر با زاڕی چیهان  . حەوتهەم ؛  بەهۆی  زیادکردنی بەرهەمی نەوتی شێڵی ئەمریکیەوە کە لەئێستادا رۆژانە  بەرزبۆتەوە بۆ زیاتر لە 11 ملێۆن بەرمێل نەوت   لە یەک  لەڕۆژدا ئەمەش بوە هۆی  ئەوەی بازاڕەکانی  جیهان  پڕ بێت  لە نەوت و یارمەتی دابەزینی نرخی نەوتی دا.   هەشتەم ؛کۆتا کاریگەر  ئەوە بوو کە بەشێک لە دەزگاکانی حکومەتی ئەمریکا  داخرا  کە نزیکەی 800 هەزار  فەرمانبەری حکومەت  مانەوە بەبێ ئەوەی  مووچەکانیان  وەرگرن  لەم کاتی پشوووی  کرێسمس و سە ری ساڵدا  کێشەکانی ترامپ لە گەڵ دیموکراتەکاندا  قووڵتر بۆتەوە ئەمەش دەبێتە هۆی ناجێگیری لە هەموو  شتێکدا .  تا  ئێستا  بەهۆی سیساتە کانی  ترامپەوە  نرخی  نەوت ئەو دابەزینە گەورەیەی بەخۆوە بینیوە .   ئێستا کاتی ئەوەیە  کە  پۆتینی سەرۆکی ڕوسی و محمد  کوڕی شا سەلمانی سەعودی  بەر بەم  دابەزینە بگرن . بۆیە  ڕێکخراوی   ئۆپێک و دەروەی  ئۆپێک  کۆبوونەوە  بڕیاریان دا  کە لەسەری سالی 2019 ڕۆژانە بڕی 1.2 ملێۆن بەرمـێل  کەمتر بخەنە بازاڕەکانی جیهانەوە   ئەمەش کارێگەری  دەبێت  لەسەر نرخی نەوت  .  کە لە ساڵی 2016  دا هەمان   پلانیان جیبەجێکرد  و بوە هۆی بەرزبوونەوەی  نرخی نەوت لەسەرخۆ .  سوهەێل مەزروعی وەزیری نەوتی ئیماراتی    لەکوەیت ووتی بەردەوام دەبین لەسەرکەمکردنەوەی بەرهەمی نەوت  وەزیرانی نەوتی عێراق و کوەیت و نایجیریا پشتێوانی خۆیان بۆ  سعودیە دووپاتکردەوە   و  ئامادەی  خۆیان دەربڕی تا زیاتر بەرهەم کەمبکەینەوە  لەوەی کە بڕیارما نداوە  تابازاڕی نەوت جێگیر دەبێت .  وەهەروەها کاتێک  کەنرخی نەوت دابەزێت  نەوتی شیڵی   ئەمریکی لەبەرئەوەی کەتێچوەکەی   زۆرە  ناتوانن بەردەوامبن لەسەر دەر‌هێنانی نەوت ئەمەش دەیێتە هۆی   کەمبوونەوەی بەرهەمی نەوتی شێڵی ئەمریکی   چونکە تێچوی نەوتی ئەمریکا زۆرە   لە نێوان  35-  50  دۆلاری بۆ یەک بەرمیل  تێدەچیت بەمەش  دابەزینی  نەوت دەیێتە  هۆی کەمکردنەوەی بەرهەمی نەوتی ئەمریکی  و  وبەرزبوونەوەی نرخی نەوت .   هەروەک  چۆن نەوتی  لمی ئەلەبامای  کەندەی ڕۆژانە بڕی  350  هەزار بەرمێل  نەوتی کەمکردۆتەوە  بۆ بازاڕەکانی جیهان    لەبەرئەوەی نرخی دەرهینانی زیاتر تێدەچیت  وەک لەم نرخەی نەوت لەئیستادا هەیە بۆیە بازارگانانی نەوت ئەم نرخە بەدەرفەتێک باش دەزانن کە جارێکی تر  لەسەرخۆ نرخی نەوت بەرز بکەنەوە کاتێک کە بڕیارەکانی  ئۆپێک  و دەرەوەی ئۆپێک   جیبەجیبکرێت بەتەواوی   و دابەزینی بەرهەمی نەوتی نایجیریاو   کەمکردنەوەی بەرهەمی نەوتی فەنزوێلاو لیبیا  یارمەتی دەردەبن بۆ  بەرز بوونەوەی نرخی نەوت  . بۆیە ڕوووسیا و سعودیە  ووڵاتانی بەرهەمهێنەری نەوت بودجەی ووڵاکانیان بەتەواوی کورت دەهێنێت ئەگەر بەرهەم کەمنەکەنەوە. ئەمەش یارمەتی بەرزبوونەوەی نرخی نەوت دەدەن.  

■ د. محەمەد عەلی        یەکەم: سەرۆک کۆماری عێراق کەکوردە، سەردانی زۆربەی شارە گەورەکانی عێراق و پایتەختەکانی ناوچەکەو جیھانی کرد، بەڵام نەیتوانی سەردانی ھەولێر بکات؟! (بەشێک لەکوردایەتی پارتی و بارزانی).  دوەم: عارف تەیفور ئەندامی مەكتەبی سیاسی پارتی دیموكراتی كوردستان، وەك ئاماژەیەك بۆ لایەنەكانی ئۆپۆزسیۆن رایگەیاندبوو كە لەبەرامبەر بەشداریكردنیان لە حكومەتدا دەبێت بەڵێن بدەن كە لە داهاتوودا نەكشێنەوە و ناشبێت پەرلەمانتارەكانیشیان پەرلەمان بكەنە مەیدانی ئۆپۆزسیۆن لە دژی حكومەت.(لەسیستیمی پەرلەمانیدا، پەرلەمان و حکومەت دو دامەزراوەی سەربەخۆن، ھاوکات پەرلەمان و ئەندام پەرلەمانان، چاودێری جدی دەبن بەسەرحکومەتەوە، نەوەک گوێڕاێەڵی حیزب و پێکھێنەرەکانی حکومەت). سێیەم : حاجی کاروان: لیژنەی فەتوا پێیان وتم وەرگرتنی ٤٩ ملیۆن دینارەکە حەڵاڵە. (بێئاگا لەوەی دادپەروەری یەکێکە لەدروشمە سەرەکیەکانی حیزبەکەی، ھاوکات یاسای خراپی موچەو خانەنشینی پلەتایبەتەکان و لیژنەی فەتوا کوجا مەرحەبا. ئایا دەمانەوێت حکومڕانی مەدەنیمان ھەبێت، یان دەوڵەتی ئاینی؟!). چوارەم: شۆڕش حاجی: پارتی پێی خۆشە گۆڕان بەشداری حکومەت بکات. (ئایا دامەزراوەکان موڵکی حیزبێکە؟ کەواتە پارتی پێی خۆشبێ دەچنە حکومەتەوە؟ بێگومان گۆڕان بەم سەرکردانەی ئێستایەوە، ھیچ زیانێکی نیەو نابێت بۆ بەرژەوەندیەکانی پارتی).  پێنجەم: بارزانی، جارێکی تریش دەڵێین: ئێمە خۆناچەمێنین؟! (خۆناچەمێنن بۆ کێ؟ میللەتەکەت و دڵسۆزانی یان ناحەزان؟ پێموایە ئێوە زۆر لەمێژە بۆ ناحەزان خۆتان دەچەمێنن. خۆناچەمین جەستەیی نیە، بەڵکو چەمینەوەی مەعنەوی و بەھاو پرنسیپەکانە).  شەشەم: قادر عەزیز: یەکێتی لەگەڵ ئەوەدایە سەرۆکی ھەرێم لەناوخەڵک ھەڵبژێرێت. (لەڕابردوا یەکێتی دو پرۆژەیاسای ھەبوە ناکۆک بەم لێدوانە ، ئەڵبەتە ئەم سیاسەتە نوێیە جگە لەسەرلێشیواوی سیاسی، بەشێکە لە نانەوەی ئاژاوەو ناسەقامگیری و پەکخستنی پرۆسەی پێکھێنانی حکومەت و مامەڵەی وەرگرتنی پۆستی زیاتر).  حەوتەم : دۆناڵد ترامپ: برێت مەکگۆڕک ناناسم؟! (دەبەنگی و تاکڕەوی، کلتورو وجوگرافیا ناناسێت).  ھەشتەم: سەعدی پیرە: پێکەوە ئیشکردنی پارتی و یەکێتی وەکو زەواجی کاسۆلیکیەو تەڵاقی تێدانیە؟! (پارتی و یەکێتی پێکەوە ئیش ناکەن، بەڵکو پێکەوە بەرژەوەندیان ھەیە. بەڵگەش: دو ھێزی پێشمەرگە، دو ئابوری جیاواز، دو ئیدارەو ناوچەی نفوز، دوئەجێندای جیاواز لەبەغداد....ھتد).  نۆیەم:بارزانی بۆ دانیشتوانی بەسرە: ھاوسۆزو پشتیوانتانین.(بەڵام دژبە خۆپیشاندەران و دەنگە ناڕازیەکانی ھەرێمە و بەڵتەچیەکانی حیزب شەق لەمامۆستا ھەڵدەدەن).  دەیەم: مەسعود حەیدەر: بارزانی مەرجەعی کوردە. (مەرجەع چەمکێکی ئاینی و کۆمەڵایەتیە، لەکلتوری سیاسی و دامەزراوەی پێشکەوتودا، بونی نیە. بارزانی نەک مەرجەع ، بەڵکو لەماوەی دوانزە ساڵی تەمەنی لەسەرۆکایەتی ھەرێمدا، نەیتوانی بە عەمەلی ببێتە سەرۆکی ھەرێمیش).  یازدەیەم: د.شیرین فواد مەعسوم: دەبێت هەموو حزبەكان بارزانی بكەنە رابەر. (لەسەدەی بیستویەکدا، کورد پێویستی بەدامەزراوەی بەھێزو سەروەری یاسا ھەیە، نەک دیکتاتۆری بەھێز).

  ■ هونەر تۆفیق      زۆربەی حکومەتەکانی پێشوو لە هەرێمی کوردستاندا حکومەتی ڕاستڕەوبوون ۰ جیاوازی ئەم حکومەتە چاوەڕوانکراوەی داهاتوو لەگەڵ ئەوانی تردا ئەوەیە کە ڕاستی توندڕەو سەرۆکایەتی دەکات ۰  ڕاست و ڕاستی توندڕەو لەوێدا لەیەکتر جودا دەکرێنەوە کە ڕاست جگە لەوەی کۆنزەرڤاتیڤە و دڵخوازی نەریت و ئاداب و فەرهەنگەدێرینەکەی کۆمەڵگەکەیەتی بەڵام لەگەڵ ژیاری نوێدا خۆی دەگونجێنێت و لە هەندێک کایەدا هەوڵی مۆدێرین بوون ئەدات بەتایبەتی لە بازاڕدا ۰ پێچەوانەی راست ٫ ڕاستی توندڕەو سازش لەسەر فەرهەنگە کۆنەکان ناکات ٫ دەیکاتە شانازی و هەوڵی بوژانەوە و چەسپاندنی دەدات ۰ ڕاستی توند ڕەو بڕوای تەواوی بە تاک سەرۆکی هەیە ٫ لەدیدی سیاسی خۆیەوە پێ ی وایە دەبێت خەڵک و حکومەت و دەزگا حکومی و ناحکومیەکان لەخزمەت بڕیار و فەرمانەکانی ڕابەرەکەیاندابن ۰  لە ئێستادا شەپۆڵێکی جیهانی لە هەڵکشانی ڕاستی توندڕەودا دروست بووە کە ڕێژەکەی ٪۳٥ نزیکە لەو ڕێژەیەی لە سی یەکانی سەدەی ڕابردوودا ٪٤٥ بوو ۰ هۆکاری سەرەکی هەڵگیرسانی جەنگی جیهانی دووەم بوون ۰ چونکە ڕاستی توندڕەو بڕوای بە کرانەوەی بازاڕ و کاری هاوبەشی نێوان گەلان نیە ۰ لە سەرەتاوە چەند هاوپەیمانیەکی لاواز لەگەڵ لێکچووەکانی خۆیاندا دروست دەکەن بەڵام دواتر دەبنە نەیاری هاوپەیمانەکانی خۆیان ۰ دۆخ و کەشی سیاسی هەرێمیش لەباربوو بۆ سەرکەوتنی ڕاستی توندڕەو لەهەڵبژاردنی پارلەمانی هەرێمدا ۰ موفاجەئە لە ئەنجامی هەڵبژاردنەکەدا نەبوو ٫ بەڵام موفاجەئەکە لەوەدایە حیزبە چەپ مەیلەکانی هەرێم کە بزوتنەوەی گۆڕان و یەکێتی نیشتمانی نوێنەرایەتی دەکەن ٫ ئامادەن ببنە پشتیوانی ئەو حکومەتە ڕاست توندڕەوە ۰ بۆیە لە ئێستاوە هەر کارەساتێکی نەتەوەیی و نیشتمانی چاوەڕوانکراو لە ئەنجامی دیدی سیاسی ئەو حکومەتە توندرەوە بکەوێتەوە پشکی شێری بەر یەکێتی و گۆڕان دەکەوێت ۰

■ د. یاسین سەردەشتی     (مێجه‌ر هه‌ی) كه‌ كارمه‌ندێكی به‌ریتانییه‌كان بووه‌ له‌ عێراق ، به‌ ئاشكرا ‌و ره‌پ‌وراست، سه‌رۆك ‌و سه‌ردارانی كوردی به‌سه‌ر دوو به‌ره‌ی ( ئاغای باش ‌و ئاغای به‌د ) دا دابه‌شكردووه‌. ناوبراو كه‌ سه‌ده‌یه‌ك پێش ئێستا هاتۆته‌ كوردستان ‌و دووساڵی تێیدا ماوه‌ته‌وه‌ ، ئه‌و سه‌رنجه‌ی له‌ بیره‌وه‌رییه‌كانی خۆیدا تۆماركردووه‌ كه‌ به‌ ناونیشانی " دوو ساڵ له‌ كوردستاندا " وه‌ك كتێبێك له‌ ساڵی 1921دا بڵاویكردۆته‌وه‌ . (هه‌ی) باسی له‌وه‌ كردووه‌ كه‌ سه‌رۆكی باش بۆ خه‌ڵكه‌كه‌ی وه‌ك باوكێكی دڵسۆزی راسته‌قینه‌ وایه‌ ‌و هه‌موو به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئه‌وانی له‌به‌ر چاوه‌ ، له‌كاتێكدا ئه‌وه‌ی دووه‌میان واته‌ سه‌رۆكی به‌د، كه‌سێكی دڵڕه‌قی خۆپه‌رسته‌ ‌و خه‌ریكی ره‌پاندن ‌و بێگارپێكردنی خه‌ڵكه‌كه‌ی به‌رده‌ستێتی ‌و هه‌ر ناڕه‌زایه‌تیی ‌و ملنه‌دانێكیش به‌خواسته‌كانی، به‌ ده‌ستێكی ئاسنیین سه‌ركوت ده‌كات ‌و له‌ هیچ خراپه‌یه‌ك سڵناكاته‌وه‌ . شایه‌نی باسه‌ ، (مێجه‌ر هه‌ی) ئه‌م دابه‌شكردنه‌ی سه‌رۆكه‌كانی كوردی به‌ته‌نیا له‌سه‌ر بنه‌مای ستراكچه‌ری مۆراڵی وێنا نه‌كردووه‌ ، به‌ڵكو هه‌وڵی ئه‌وه‌ی داوه‌ هۆكاری شوێن ‌و پێكهاته‌ی كۆمه‌ڵایه‌تیش له‌و بواره‌دا له‌به‌رچاوبگرێت . ئه‌و ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ ئه‌و سه‌رۆكانه‌ی له‌ناوچه‌ چۆڵ ‌و دوورده‌سته‌ سنورییه‌ چیاییه‌كاندان ‌و په‌یوه‌ندیی خوێن به‌ ده‌ستوپێوه‌نده‌كانیانه‌وه‌ ده‌یانبه‌ستێته‌وه‌ ده‌چنه‌ قاڵبی سه‌ره‌ۆكه‌ باشه‌كانه‌وه‌ ‌و به‌ته‌نگ خه‌ڵكه‌كه‌ی خۆیانه‌وه‌ دێن ‌و بۆیان باشن ، به‌ڵام ئه‌و سه‌رۆكانه‌ی كه‌وتونه‌ته‌ ناوچه‌ ده‌شته‌كییه‌كانه‌وه‌ ‌و پشتیان به‌ حكومه‌ته‌وه‌یه‌ ‌و فه‌رمانڕه‌وایی به‌سه‌ر چینی جووتكاره‌ هه‌ژاره‌كاندا ده‌كه‌ن ، ئه‌وانه‌ نموونه‌ی سه‌رۆكێكی به‌د ‌و خراپن . هه‌روه‌ها به‌ر له‌ (هه‌ی) به‌ نزیكه‌ی سه‌د ساڵێك ، (كلۆدیۆس جێمس ریچ) كه‌ به‌ڕێوه‌به‌ری كۆمپانیای هیندیی رۆژهه‌ڵاتیی بووه‌ له‌ به‌غدا ، سه‌ردانی كوردستانی كردووه‌ ‌و دواتر له‌ساڵی 1836دا بیره‌وه‌ریی گه‌شته‌كه‌ی خۆی وه‌ك كتێب به‌چاپ گه‌یاندووه‌ ‌و بڵاویكردۆته‌وه‌ . ناوبراو له‌و بیره‌وه‌رییانه‌یدا كۆمه‌ڵی كوردیی بۆ دوو چین (خێڵه‌كیی) ‌و (ناخێڵه‌كیی) دابه‌شكردووه‌ . (ریچ) پێی وایه‌ ‌و له‌وه‌ش دڵنیایه‌ كه‌ له‌ كوردستاندا ده‌سته‌ی یه‌كه‌م وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی جه‌نگاوه‌ر ‌و تفه‌نگدار ‌و خۆسه‌پێن ‌و كه‌مینه‌ ، جڵه‌وی ده‌سه‌ڵاتیان به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ ‌و لنگیان به‌سه‌ر ملی زۆرینه‌ی به‌رهه‌مهێنه‌ری بێدیفاعدا كه‌ جوتكاره‌ هه‌ژاره‌كانن ، شۆڕكردۆته‌وه‌ ‌و وه‌ك كۆیله‌ مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵ ده‌كه‌ن ‌و له‌ هه‌موو مافێكی مرۆڤانه‌یان بێبه‌شكردوون ، به‌وه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی سته‌مكارانه‌ ‌و نایه‌كسان له‌ نێوان ئه‌م دوو چینه‌ له‌ كوردستاندا وه‌ك ئاغا ‌و ره‌عییه‌ت ، شوان ‌و مێگه‌ل ، فه‌رماندار ‌و خزمه‌تكار به‌ڕێوه‌چووه‌. (ریچ) سه‌باره‌ت به‌ نه‌بوونی هیچ به‌رپرسیاریه‌تێكی ئه‌خلاقیی ‌و ویژدانیی له‌لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردستانه‌وه‌ له‌هه‌مبه‌ر ئه‌م جۆره‌ په‌یوه‌ندییه‌ سته‌مكارانه‌دا ده‌ڵێت " هه‌رگیز رۆژێك نه‌مدی ئه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌ مه‌زنانه‌ی كورد سه‌باره‌ت به‌و دڵڕه‌قییه‌ی ده‌رحه‌ق به‌ ره‌عییه‌ته‌كه‌یانی ده‌كه‌ن ، شه‌رم بیانگرێت ." هه‌روه‌ها (ریچ) باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ جارێكیان یه‌كێك له‌ كه‌سایه‌تییه‌كانی سه‌ر به‌ده‌سته‌ی یه‌كه‌م، واته‌ تفه‌نگ له‌شانی ده‌سه‌ڵاتدار، چۆته‌ی لای ‌و لای ئه‌و دانی به‌وه‌داناوه‌ كه‌ ئه‌وان بڕوایان وا كه‌ خوا چینی دووه‌می ته‌نیا بۆ خزمه‌تكاریی ئه‌وان دروستكردووه‌ ‌و هیچی تر . ئه‌وه‌ش مانای ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مامه‌ڵه‌ی ئه‌م ده‌سته‌یه‌ش له‌هه‌مبه‌ر خه‌ڵكانی كوردی ده‌ره‌وه‌ی خیڵه‌كانیان نائه‌خلاقییه‌‌و له‌سه‌ر بنه‌مای چه‌وساندنه‌وه‌‌و زاڵبوون‌و ملپێكه‌چكردنێكی زۆره‌ملێ‌و توندوتیژه‌. حوكمدارانی كوردستانی ئه‌مڕۆ له‌جۆره‌ خراپ و به‌دكاره‌كانن و هیچ تاوانیك نه‌ماوه‌ ده‌رحه‌ق به‌خه‌ڵكی كوردستان نه‌یانكردبێت.

 ■ لاوك سەڵاح         خۆزگە قەیرانەکانی ساڵانی رابردوومان هەمیشە لە یاد دەبوو. بەراستی بۆ هەموو لایەک زۆر سەخت بوو، قەیرانەکان جۆراوجۆر بوون و فشار لەسەر هەموو لایەک بە رادەی جیاواز بوو. خۆزگە لە ساڵی نوێدا، چەمکی " سەروەری یاسا" پیادە دەکرا و هەرێم لە بۆشایی سیاسی دەپارێزراو سەرلەنوێ هەوڵی توندوتۆڵ کردنی هەرێم دەدرا بە دارشتنی سیاسەتێکی پراکماتیکی واقیعبینانەی هێور کە پارسەنگی بەرژوەندییە سیاسییەکان لە نێوان گروپەکانی کۆمەڵگەدا رابگرێت، سیاسەتێک پەنا نەباتە بەر فێڵکردن و سرینەوەی یەکتر، سیاسەتێک رەنگدانەوەی ستراتیژیەتێکی ئاسایشی قووڵ و بەرپرسیار و تێگەیشتوو بێت لە ململانێ و هەرەشە ناوخۆی و دەرەکییەکان. خۆزگە بەرژەوەندی گشتی سەروو هەموو بەرژەوەندییەکی حیزبی و تاکە کەسی و گروپ گروپێنە دەبوو، خۆزگە، بۆ یەکەم جار، دەستورێک بە هاوبەشی هەموو لایەک دەهاتە ئاراوە بە یارمەتی کەسانی پسپۆری ناوخۆ و دەرەکی بۆ ئەوەی ببێتە مەرجەع بۆ نەوەکانی ئاییندە و ببێتە بنەمایەک هەموو پابەندیبن. خۆزگە نیشتمان لە یاسادا و یاسا لە نیشتماندا بەرجەستە دەکرا نەوەک لە کەسەکاندا. خۆزگە گەرانەوەی شەرعیەتی سیاسی راستەقینە بۆ پرۆسەی سیاسی لە هەرێمدا روویدەدا. چالاکی و ژیانی سیاسی دەستەبەر دەکرا و دەپارێزرا لە هەر ریسک و سەرکێشییەکی سیاسی، خۆزگە بە یاسا ئەم شەرعیەتە لە هەر دەستدرێژییەک و دەستێوەردانێک رێک دەخرا و ئەگەر هەر لایەنێک پابەندی ئەم شەرعیەتە نەبوو ئەوا رێکاری یاسایی ئاشکراو راشکاو هەبێت بۆ سزادان و باجدان، بەڵام سزادان نەبێتە پاساو بۆ مۆنۆپۆلکردنی دەستەڵات و بەکارهێنانی خراپی دەستەڵات. خۆزگە کارکردن بۆ بە دەستهێنانی دادوەریی یاسای و کۆمەڵایەتی راستگۆیانە دەبوو بەوەی دادگاکان پیشەییبن و دووربن لە دەست تێوەردانی حیزبی و ئەو کەسانەی کە نفوز و دەستەڵاتیان هەیە. دادگا کۆڵەکە و ئامرازی کۆمەڵگەیە بۆ پارستنی خۆی لە هەرەشە ناوخۆییەکان و یەکلاکردنەوەی کێشەکان و بەرجەستەکردنی دادپەروەری، هەر لەبەرئەوە دەبێت سەربەخۆ بێت و تەنها لە ژێر چاودێری یاسایی دەوڵەتدا بێت. خۆزگە پلان و بودجەی تەواو بۆ پاراستنی ژینگە و دارشتنی سیاسەتێکی گونجاو بۆ پاراستنی ژینگە ئامادە دەکرا. خۆزگە پرۆژەیەکی ستراتیژی فراوان دەهاتە کایەوە بۆ کەمکردنەوەی پیسبوونی ژینگە کە لە ئێستادا هۆکاری دونیایەک گرفتی تەندروستییە، تانجەرۆ وەک نموونە. خۆزگە پێداچوونەوەیەکی راستەقینانە و راستگۆیانە بە مەنهەجەکان و پێوەرەکانی پەروردە و خوێندنی باڵا دەکرا، ئەو پرۆگرامانەی کە ئێستا دەخوێندرێن زۆربەیان نیو سەدە بەسەریاندا تێپەریووە. خۆزگە سەرژمێرییەکی گشتی ستانەدەر دەکرا تاوەکو ببێتە بناغەی پلاندانان و داواکردنی ماف و پێشبینیکردنی ریسک و هەرەشەکان و پتەوکردنی سەکتەرەکانی خزمەتگوزاری. ئەمە یەکێکە لە کۆڵەکەکانی شەرعیەتی هەرێم. خۆزگە پێداچوونەوەیەکی ریشەیی بە کەرتی تەندروستیدا دەکرا تاوەکو مافی کارمەند و نەخۆش دادپەروەرانە دەستنیشان دەکرا. ئەو پەیوەندییەی نێوان دکتۆر و نەخۆش کاتێک "موقەدەسە" کە یاسا ئەرک و مافی هەردوو لا بپارێزێت، نە دکتۆر پێنچ پێنچ خەڵک ببینێت و نە نەخۆش دەستدرێژی بکاتە سەر ژیانی دکتۆر! خۆزگە حکومەتێکی نیشتمانی پتەو دەهاتە کایەوە کە لەسەر بنەمای یەکسان کاری هاوبەش لەگەڵ رێکخراو و دەزگا و حکومەتەکانی دونیا دەکرد دوور لە زەردەخەنەی بێ تام! خۆزگە ناوەندەکانی راهێنانی پێشمەرگە یەکدەخرا بەر لە یەکگرتنەوەی هێزەکان، لانی کەم پێشمەرگەکان دەبوونە هاوڕێی یەکتر! خۆزگە چیمەنتۆ لە دەرەوەی هەرێم نەدەهێنرا، لەبەرئەوەی لە هەرێمدا چەندان کارگەی چیمەنتۆی دامەزراو هەیە کە کواڵیتیەکەی سەدان جار لەوەی دەرەوە باشترە و بێ مەترسییە. خۆزگە کەرتی وزە رەنگدانەوەی ستراتیژیەتێکی نیشتمانی دەبوو لە سەر هەموو ئاستەکان و لە هەموو ناوچەکان و پارێزگاکان. خۆزگەکان زۆرن.... بە هیوای ئەوەی ساڵی نوێتان ئارام بێت، پڕ شکۆ و متمانە و بەها و راستگۆیی بێت، ساڵێک پڕ خەرمان و پڕ لە سەرگوزشتەی جوان و جۆش و خرۆش بێت. یەزدانی مەزن ئاگادارتان بێت.

■  زەبەنگ بەهادین     هه‌ر ساتێك پێگه‌یه‌كی میدیایی ده‌كه‌یته‌وه‌ یان بینه‌ری هه‌واڵێك ده‌بیت له‌ شاشه‌كانه‌وه‌ به‌ ته‌نها به‌خشینه‌وه‌ی خه‌مۆكی و دڵته‌نگی به‌ دی ده‌كه‌یت له‌ ناو كۆمه‌ڵگاكه‌دا , رۆژانه‌ كاره‌ساتی دڵته‌زێن و ناخۆش ئه‌بیستین , به‌ به‌رده‌وامی چاوه‌رێ ی رۆژێكی تری ناخۆشترین , ئه‌مانه‌ له‌ پای چی ؟ ئایا بونیه‌تی كۆمه‌ڵگای كوردی خۆی به‌م شێوه‌یه‌ دروست بووه‌ یان ئه‌وه‌ داینه‌مۆیه‌كه‌ به‌ به‌رده‌وامی كار له‌سه‌ر وێرانكردنی كۆمه‌ڵگا  و روخاندنی به‌ ها جوانه‌كانیده‌كات ؟ مرۆڤ بۆ فێربوون و بۆ تێگه‌یشتن له‌ پێگه‌ی ماڵ ده‌ست پێده‌كات ئه‌و ماڵه‌ی له‌ پێشووتر تاكه‌كانی وا به‌سته‌ی یه‌ك بوون , به‌ به‌رده‌وامی به‌ریه‌ك كه‌وتن و ئاڵو گۆری دیدبینی و كاری رۆژانه‌ی تێدا به‌دی ئه‌كرا , ماڵ له‌ پێشتر سه‌رتای پێكه‌وه‌ نانی ووشه‌كانی ژیان بوو سه‌رتای هه‌نگاوه‌كانی خۆ ئاماده‌كردن بوو بۆ رۆشتنه‌ ده‌ره‌روه‌و به‌ره‌نگا ربوونه‌وه‌ی ژیان , ئاخۆ ئێستا ماڵ به‌و شێوه‌یه‌ ماوه‌ ؟ پێشه‌كه‌وتنی ته‌كنه‌ڵۆژی سه‌ركی ترین ویرانكه‌ری ماڵ بوو , راسته‌ ته‌كنه‌ڵۆژیا بۆ خزمه‌تكردنی مرۆڤایه‌تی یه‌ به‌ڵام ده‌بێت هه‌موو بابه‌تێك به‌رنامه‌و پلانی تایبه‌تی هه‌بێت , ده‌بێت هه‌موو بابه‌تێكی ژیان یاسای تایبه‌تی هه‌بێت , ئه‌م یاسایه‌ یان له‌ لایه‌ن ماڵ ریكده‌خرێت یان له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ , هه‌رچی ماڵه‌ گۆرانكاری زۆری به‌ خۆوه‌ بینیوه‌ له‌ سروشتی په‌روه‌رده‌و گه‌وره‌كردنی تاك و گوزه‌ری رۆژنه‌دا له‌ په‌یوه‌ندی نێوان تاكه‌كانی ماڵ پیكه‌وه‌ له‌ به‌رنامه‌كانی به‌رده‌وام بوونی ژیان و له‌ یاساو رینمای یه‌كانی په‌روه‌رده‌ی خێزان  . نه‌بوونی رۆشنبیری خێزانی و هه‌وڵدان بۆ گه‌یشتن به‌ هه‌موو روكه‌شی یه‌كانی ژیان وای كردوه‌ په‌روه‌رده‌ی خێزانی رۆژ به‌ دوای رۆژ به‌ره‌و دوا بروات , له‌م بابه‌ته‌ ئه‌وه‌ی هانده‌ر بووه‌ بۆ تیكَشكانی خێزان ده‌سه‌ڵاته‌ , ده‌سه‌ڵات ده‌بێته‌ چاودێر بێت بۆ ریكخستنه‌وه‌ی خێزان و كۆمه‌ڵگا كاتێك ده‌سه‌ڵات له‌ پێناوی بره‌و دان به‌ به‌ره‌ژه‌وه‌ندی یه‌كانی خۆی و له‌ پێناو به‌ به‌لارێدا بردنی تاكه‌كا ن ئاماده‌ بێت هه‌موو هۆكارێك به‌ كار بهێنیت ئه‌مه‌ وێرانه‌ی لێده‌بێته‌وه‌ له‌ داهاتوودا , ده‌سه‌ڵات ده‌بێـت سنوور دابنێـت بۆ هه‌موو بابه‌تێك سنورێك ره‌وشی كۆمه‌لایه‌تی پێ رێكبخرێته‌وه‌ ,ده‌بێـت ده‌سه‌ڵات ئه‌و یاسایانه‌ی جێ به‌ جێ بكات بۆ بره‌و دان به‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی ته‌ندروستی پێشكه‌وتوو بێت , به‌ڵام نه‌ك وه‌ك ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ی هه‌رێمی كوردوستان كه‌ سنورێكی نی یه‌ بۆ هیچ بابه‌تێك به‌ مه‌رجی ئه‌وه‌ی باسی نه‌وت و داهات نه‌كرێت , هه‌ر سوچێكی په‌روه‌رده‌ ئه‌گریت له‌م ووڵاته‌ وێرانه‌یه‌ , خوێندنگا كان رۆژ به‌ دوای رۆژ به‌ره‌و دوا پاشه‌كشه‌ ده‌كه‌ن له‌ پێناو هاندانی خه‌ڵك بۆ چونه‌ نێو خویندنگه‌ی تایبه‌ته‌وه‌ , له‌ نێو هیچ دامه‌زراوه‌یه‌كمان دا  په‌روه‌ردی كۆمه‌ڵایه‌تی راسته‌قینه‌و په‌روه‌رده‌ی مرۆڤ بوون نه‌ماوه‌ , ده‌سه‌ڵات رێگه‌ی داوه‌ هه‌موو جۆره‌كانی په‌یره‌و كردنی دینداری سه‌ربه‌ست بێت كه‌ بۆته‌ هۆی سه‌ر لێشێوانی تاك ,رێگه‌ی به‌ هه‌مووئازادی یه‌ك داوه‌ بێ لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ گونجاندنی بۆ پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگا یان روخاندنی ,  میدیاكان له‌ بری پێگه‌یاندن و فێركردن بونه‌ته‌ شوێنی بڵاو كردنه‌وه‌ بیرو هزره‌ هه‌ڵه‌‌كان  به‌ تایبه‌ت میدیا بینراوه‌كان بونه‌ته‌ ویرانكه‌ری خێزان و له‌ ناوبردنی به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تی یه‌كان . هیچ سانسۆرێك نابنرێت كه‌ رێگه‌ له‌ بڵاو بوونه‌وه‌ی دوا كه‌وتووی فكری بگرێت له‌لایه‌ن ئه‌م ده‌سه‌لاته‌ په‌یره‌و كرا بێت . ئه‌وه‌ كاری ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ دوادا چوون بكات بۆ په‌ره‌وه‌رده‌ی مناڵاكان له‌ رووی خویندن و له‌ رووی میدیا و له‌ رووه‌كانی تری كۆمه‌لایه‌تی , ئه‌وه‌ی ئێستا كۆمه‌ڵگا كوردی تێی كه‌وتوه‌ه‌ سه‌ره‌تاكانی به‌رو وێرانبوونی كۆمه‌ڵایه‌تی یه‌ تاك هیوای به‌ داهاتوو نه‌ماوه‌ , سیاسه‌ت بووه‌ به‌ درۆیه‌كی رووت و متمانه‌ی له‌ نێوان تاكه‌كان نه‌هێشتووه‌ , ئه‌و بێ متمانه‌یه‌ی له‌ نیوان ده‌سه‌لاتداره‌كان هه‌یه‌ كشینراوه‌ته‌ خوراه‌وه‌ بۆ تاك تاكی كۆمه‌ڵگا ,بیرێكیان له‌ مێشكی تاك دا چاندووه‌ بۆته‌ هۆی سرینه‌وه‌ی به‌هاكانی مرۆڤایه‌تی و كۆمه‌لایه‌تی و نیشتیمانی , تاك ئیستا له‌ كاڵبونه‌وه‌ی ئینتما یه‌ بۆ خاك و خێزان و كۆمه‌ڵگا ئه‌ژی , هه‌موو ئه‌مانه‌ به‌ هۆی سیاسه‌ت و كاری هه‌ڵه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ یه‌ كه‌ رۆژانه‌ هه‌وڵی ناخۆش و بروا پێنه‌كراو ئه‌بیستسن . كێشه‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر سیستمی سیاسی و بیری ده‌سه‌ڵاتداری به‌مشێوه‌یه‌ به‌رده‌وام بێت له‌ هه‌رێمی كوردوستان ئه‌وه‌ندی پێناچێت هه‌موو به‌ها كۆمه‌لایه‌تی و نیشتیمانی یه‌كه‌ به‌ ته‌واوی وێران ده‌بێـت هه‌موو ئه‌مانه‌ش له‌ پێناو دوو به‌رمیل نه‌وتی زیاتر و كورسی یه‌كی زیاتری ده‌سه‌ڵات ,بۆیه‌ له‌مرۆدا تاك ده‌بێت خۆی هه‌وڵی هێشتنه‌وی خۆی له‌سه‌ر هێڵی ته‌ندروست بدات و هه‌وڵ بدات چوار ده‌وره‌كه‌ی له‌ سنورێك ته‌ندروستدا بنیات بنێت هه‌رچه‌نده‌ ئه‌مه‌ كارێكی زۆر زه‌حمه‌ته‌ كاتێك ده‌سه‌‌ڵات به‌وشیوه‌یه‌ ئازادی یه‌كی بێ بنه‌ما و بێ مانای داوه‌ته‌ میدیا بیستراو بینراوه‌كان وه‌ به‌ دوادا چوونی نی یه‌ بۆ سیسته‌می په‌روه‌رده‌ له‌ هه‌رێمدا  هیچ هه‌ولێكی نی یه‌ بۆ ریكخستنه‌وه‌ی كۆمه‌لگا و بنیات نانه‌وه‌ی تاكه‌كانی ئه‌م خاكه‌ .

■   سەركۆ یونس     بۆچی نرخەكان بەم شێوەیە (0.99 $ & 1.99 $ & 999$ ) دادەنرێن ؟؟!! هەركەسێكمان كاتێك بەناو بازاڕ یان ناوەندەكانی فرۆشتندا وەك مۆڵ و سۆپەرماركێتەكان گوزەر دەكەین و بەدوای پێداویستی یەكانمدا دەگەڕێن تێبینی ئەوە دەكەین و دەبینین نرخی هەندێ‌ لە شمەكەكان بەم شێوەیە(49.99$ یان 1.99 $ یان 1.99$) دیاریكراون، ڕەنگە ئەم شێوازە لە نرخ سەرنجی زۆربەمانی كێش كردبێت، لەڕاستیدا ئەمە جۆرێكە لە سەرنجڕاكێشانی كڕیار بەلای كاڵاكاندا. پرسیارەكە ئەوەیە ئایا بۆچی بازرگان و فرۆشیارەكان پەنا بۆ ئەم شێوازەی نرخدانان دەبەن و ڕاستەوخۆ نرخەكان دانانێن وەك (1$ یان 20 $ یان 200$ )  نرخ دانانی دەروونی یان دەتوانین بڵێن نرخدانانی سحری (فێڵ) بریتی یە لەستراتیژییەك بازرگان و فرۆشیارەكان لەسیستەمی بازاڕگەریدا پەیڕەوی دەكەن، زۆربەی بازرگانەكان ئاشنان بەم شێوازە.  ئەم بیردۆزە كار لەسەر باری دەرونی كڕیاردەكات، كڕیار وا هەست دەكات گەر بەم نرخانە پێداویستییەكانی بكڕێت، ئەوا بەو داهاتە دیاریكراوەی ڕەنگە بتوانێت پێداویستی زیاتر پڕبكاتەوە، بەڵام ئەمە وەهمێكە كە فرۆشیار بۆ كڕیاری دروستكردوە،  بۆ نمونە ئەگەر شمەكێك یان كاڵایەك بە نرخی (1.99$) بكرێت بەبەراورد بە (2$) لێرەدا هۆكاری دەروونی كار دەكاتە سەر بەكاربەران وا دادەنێت كە لەچوارچێوەی (1$ ) دۆلاردا كاڵاكەی بەدەستهێناوە كەواتە لێرەدا هەستەكە تەنها دەروونی یە،  لە لایەكی دیكەوە ڕەنگە مەبەست لە دانانی نرخ بەم شپَوەیە كاركردنبێت بە یەكەكانی دراو (وەك سەنت و یەك دۆلار و پێنج دۆلاری) . بەم سیاسەتەی نرخدانان دەوترێت سیاسەتی نرخدان بەژمارەی نامۆ (غەریب ) كە تێدا ژمارەكە بەكەمتر دەردەكەوێت وەك ئەوەی لەواقعدا هەبێ‌ ئەمەش ئارەزووی كڕیار بۆ كڕینی شمەكەكە راِدەكێشێت. چەند لێكۆڵینەوەك ئاماژە بەوەدەكات نرخدانان بەم سیاسەتە بەشداری دەكات لەزیادكردنی داهاتی فرۆشراوەكان ئەمەش بەو مانایەدێت  نرخدانان بە ($1.99) وا لە كڕیاران دەكات ڕاستەوخۆ سەیری ژمارەی لای چەپی نرخەكە بكەن بەمەش كاریگەری دەبێت لەسەر دەروونی كڕیار وەها دەكات بەخێرای بڕیاری كڕین بدات، پاشان نرخەكە بە ژمارەكی كەم دێتە پێش چاوی، هەست دەكات كە نرخەكە نزمە، كەواتە لێرەدا تەنها چاو بەراورد دەكات و بەشێوەیەكی بێ‌ ئاگایی لەنێوان ژمارە (1 و 2) دا كڕیارەكە ژمارە بچوكەكە هەڵدەبژێرێت ئەمە دورخستنەوەی كرٍیارە لەوەی كە بڕیارێكی عاقلانە بدات، سەرەڕای ئەوەی كە هەردوو ژمارەكە لەنرخدا وەك یەكن تەنها بەڕێژەیەكی بچوك نەبێت (1.99 بەبەراورد بە 2 )جیاوازییەكی ئەوتۆی نی یە. ئەم فێڵ و هەڵخەڵەتاندنە لەنرخداناندا تازەیە، زۆربەی كات سەركەوتنی تێدایە، لەبەر ئەوە زۆربەی كۆمپانیا بازرگانیە گەورەكان ئەو سیاسەتە پەیڕەو دەكەن.  بەسەرنجدان لەمۆڵ و سەنتەرو سۆپەرماركێتەكانی هەرێمی كوردستان تێبینی دەكەین ئەم شێوازە لە نرخدانان پەیڕەو دەكرێت بەڵام بەداخەوە زۆربەی كڕیاران هۆشیاری بازاڕكردنیان نی یە و بەچاو بڕیار دەدەن و دەبینین هەندێ‌ كات دەكەونە تەڵەكەوە بەتایبەتی ئەگەر كڕین و فرۆشتن بەشێوازی ڕاستەوخۆ بێت. دەتوانین بڵێن ئەم شێوازی نرخدانانە جۆرێكە لە یاریكردن بە هەست و دەروونی كڕیاران و بەشێوەیەك لە شێوەكان فێڵێكی ڕێگەپێدراو و زانستی یە لەبواری بازاڕكاریدا، ئامانجەكەش بۆ ئەوەیە كاریگەری بكرێتە سەر دەروونی كڕیاران و بەكاربەران چونكە یەكێك لە ڕەگەزەكانی خواستی بەكاربەر حەزو ئارەزووە لەم ڕێگەیەوە دەتوانرێت ئامانجەكە بەدەست بهێنرێت، لەتەنیشت ئارەزوی كڕیار بۆ كاڵاكەوە یاریكردن بە نرخەكانەوە دەبێتە فاكتەرێكی دیكە بۆ ئەوەی كڕیار بڕیاری كڕینی كاڵاكە بدات.   یەكێكی تر لە مەبەستەكانی ئەم سیاسەتە ئەوەیە زۆربەی نرخی شمەك و كاڵاكان بەنرخێك دادەنرێن كە كریار وا لێ‌ بكات دوو پارچە یان زیاتر بكرێت وەك نرخی تەنها یەك قوتو دۆشاوی تەماتە تەنها بە (1.900) دینار بێت ئەمە وا دەكات كریارەكە دوو قوتو بكرێت و فرۆشیارەكە بڕی زیاتر بفرۆشێت . یەكێكی تر لە مەبەستەكانی ئەم سیاسەتە زیاتر بۆ چینی گەنجان و منداڵان و ژنانە، چونكە ئەم توێژانە بڕیارەكانیان لە بارەی كڕینەوە زۆرجار بڕیارێكی هەستەكییە، واتا فاكتەری هەست ڕۆڵی كڕین دەگێڕێت، لێرەدا فاكتەری مێنتاڵی زۆر لاوازە لە كڕیندا. بێگومان ئەم سیاسەتە لەو بازاڕانەدا زیاتر بڵاوە كە كێبڕكێ‌ ی فرۆشتنی تێدایە چونكە بازرگان و فرۆشیاران دەیانەوێ‌ بڕی زیاتر بفرۆشن زۆربەی هەست و ئارەزوی كڕیاران بۆ لای خۆیان ڕابكێشن تا بتوانن ئامانجە سەرەكیەكە بەدەست بهێنن. فرۆشیار و كۆمپانیاكان دەكرێت بە توێژینەوەیەكی زانستی گەشتبن بەو دەرئەنجامەی كە چۆن بتوانن لە ڕێگەی كەمكردنەوەیەكی ڕمزی نرخەكانەوە قازانجێكی تر بەدەستبهێنن،  لێرەدا بەشێوەیەكی سایكۆلۆژی دەیانەوێت كڕیار بخەنە ناو ئەو فێلەوە كە بڕیارە ئەنجامی بدەن. پاشان ئەم فاكتەرە لەسەر ئاستی جیهانی زۆر بڵاوە، لە هەرێمدا هەمان سیاسەت پەیڕەودەكرێت بەڵام كوالێتی كاڵاكان لە ئاستی ئەو نرخانەدانین،  بەواتایەكی دیكە كوالێتی كاڵاكان زۆر خراپە، لەگەڵا ئەوەشدا ئەم سیاسەتە بەكاردەهێنن بۆ كڕیار دەكەوێتە دۆخێكی نا جێگیرەوە، گەر كاڵاكان بكڕێت بەنرخێكی گران و كوالێتیشی خراپ بێت ئەوا كڕیار فێڵی لێكراوە. گەر بە نرخێكی كەمتربێـت (ئەگەر ڕمزیش بێت) كڕیار بیر لەو نرخە دەكاتەوە كە كەمترە، بۆیە ئەو شێوازە لە كەمكردنەوەی نرخ بە ئاڕاستەی زیاتری فرۆشتندا كاردەكات. *ئابوریناس

  ■   بورهان حاجی سلێمان      . كۆنگرە لە ژیانی حیزبی و رێكخراوەییدا بەواتای لێپرسینەوە لە كارو چالاكی و ئەستۆپاكی دارایی و هەڵسەنگاندنی كارەكانی رابردوو و نوێبوونەوەو خوێنی نوێ و داڕشتنی پەیڕەوی نوێی گونجاو تادەگاتە گۆڕینی ئەو دروشم و ئامانجانە دێت كە وەكو زەرورەتێك قۆناغە نوێیەكە پێویستی پێی دەبێت. یەكێتی پتر لە هەموو حیزبێك لە ئێستادا پێویستی بە بەستنی كۆنگرەیە، لەسەر ئاستی ناوخۆ لە دوای كۆنگرەی سێیەمەوە لە ساڵی 2010 باڵێكی لێ جیابۆتەوە، چەند ئەندامێكی مەكتەبی سیاسی چوونەتە ناو حیزبی دیكەوە، سكرتَێرەكەی كۆچی دوایی كردووەو جێگری یەكەمی باری تەندروستی رێگرە لەبەردەم جێبەجێكردنی ئەركەكانی، جێگری دووەمیشی پۆلێك هەڤاڵی بردە دەرەوەو قەوارەیەكی لێ دروستكرد، ئێستاش دوای ئەوەی لەسەر پشكی یەكێتی بۆتە سەرۆك كۆماری عێراق نە هەڤاڵانی هاتوونەتەوە ناو ریزەكانی یەكێتی و نە تا ئێستاش روونە.. خۆی چییە؟ وجاخی سەركردەو دەستەی دامەزرێنەرەكانیشی تەشی بۆ حیزبی دیكە دەڕێسن! رێكخستنەكانی مۆرانە لێیداون، بێسەروبەری گەیشتۆتە بەرزترین ئاست و دەستەگەریش شۆڕبۆتەوە بۆ نزمترین ئۆرگان. لەسەر ئاستی هەرێم و عێراقیش گۆڕانكاری گەورە روویداوە، ئێستا هەرێم نیوەی خاكی لەدەستداوە كە یەكێتی تیایدا پشكی شێری جەماوەرەكەی بەردەكەوێت، هاوكات ئەگەر قۆناغی پێشوو قۆناغی بەرەو دەوڵەتبوون بووبێت، ئەوە ئێستا قۆناغەكە ئەو پلان و بەرنامەو دروشمەی ئەوەی دەوێت چۆن دەست بەوەوە بگرین كە هێشتا لەدەستمان نەداوە؟ فشارەكان لەخوارەوە زۆرن بۆ بەستنی كۆنگرە، بۆیە پێیدەچێت دواجار دەستڕۆكان ئەوانەی تەنها ئەوان ئێستای یەكێتییان پێباشە، ملكەچی داواكارییەكان ببن بیر لە بەستنی كۆنگرە بكەنەوە، بەڵام چ كۆنگرەیەك؟ ئەوان سەرقاڵی پلانی Bن تا كۆنگرەیەك بەخواستی خۆیان و درێژەدەر بەو یەكێتیەی ئێستا بێتەوە بەرهەم، لە ئێستاوە دوو بەشی ئەندامانی كۆنگرەیان لەسەر بنەمای كوتلە لەنێوان خۆیان دابەشكردووە، لیستی خۆیان ئامادەكردووە، ئەوەشی دەمێنێتەوە لە رێگەی مەڵبەندەكانەوە بۆ شەرعیەتدان بە كۆنگرەكە هەڵدەبژێردرێن كە هیچ كاریگەرییەكیان لەسەر ئەنجامەكانی نابێت، بەواتای هەموو ناشرینییە كۆنەكانی پێش كۆنگرە، لە چوارچێوەیەكی نوێندا بەڕووی خەڵكەوە هەڵدەواسنەوە ئەگەر ئەمەش رووبدات دوا مێخ دەبێت بە نەعشی ئەو هیوایەی چەندین ساڵە دڵسۆزانی ئەو حیزبە چاوەڕێی دەكەن، یەكێتیش بە هەموو نەخۆش و نەخوشییەكانیەوە چەند ساڵێكی دیكە لە بێسەروبەری بەڕێدەخات. ئەگەر ئەو كودەتایە سەری گرت و پیلانەكە چووە بواری جێبەجێكردنەوە، ئەوە پێویستە ئازادیخوازانی یەكێتی بێدەنگی بشكێنن، خەمخۆرەكانی لە مەكتەب سیاسی و سەركردایەتی و سەركردە ئەمنییە دڵسۆزەكانی و كادرە بوێرەكانی كودەتا بكەنە سەر كودەتاچییەكان، چونكە كودەتا هەر بە كودەتا چارەسەردەكرێت.. كودەتاش بەسەر لادەراندا زیندووكردنەوەی ئەو حاڵەتە شۆڕشگێڕیە تەندروستەیە كە دەمێكە یەكێتی لەدەستی داوەو ئەو لەدەستدانەش سەرەتای شێواندنی هەموو جوانییەكان بوو لەسەرووی هەموویانەوە شانازی وتنەوەی"من یەكێتی نیشتمانیم"، دەشبێت چاوەڕێی دەیان شیرینی دیكە بین تەشی بۆ خەڵكی دیكە بڕێسن.

■  نەبەز گۆران     نە ئەو توندوتیژییەی زمان بەرهەمیدەهێنێت و پاشان دەبێتە كردە، لەرێگەی جێندەرەوە چارەسەر دەبێت، نە ئەو دیدگا نەریتییەی دژی هەموو فۆرمێك و جەوهەرێكە جوڵە و ئازادی تێدابێت بۆ ژن، لەرێگەی جێندەرەوە چارەسەر دەكرێت. بۆئەوەی بنەوانی هەردوو بیركردنەوەكە بناسین، پێش ئەوەی قسە لەسەر ئەو زمانە بكەین خەریكی بەرهەمهێنانی توندوتیژییە، قسە لەسەر خودی _جوانی_ ئەخلاق_ نەریت_ دەكەین و پاشان دێین لەو گۆشە نیگاییەوە بە شێوەیەكی خێرا سەیری ئێستای كۆمەڵگەكەمان دەكەین. پرۆسەی _شاجوان_ پرۆسەیەكە لەچوارچێوەی فۆڕمدا. ئەم پرۆسەیە لەنێوان چەند كەسێكی خۆهەڵبژێردا ئەنجامدەدرێت و، لەو پرۆسە شانۆییەدا یەكێك لە خۆهەڵبژێراوەكان بۆ كاتێكی دیاریكراو دەچێتە ئەو شوێنە_شاجوان_ (شاجوانی شوێنێكە وەك هەموو شوێنەكانی دیكەی ناو سیستەم، ئەرك و جوڵەكانی دیاریكراون.) گەربێین ئەم پرۆسەیە بەو واتاییە ببینین كە ئەمە: هەڵبژاردنی جوانترینە لەكۆی جوانانی ئەو وڵاتە، ئەوا نە پرۆسەكەمان ناسیوە، نە لەئەرك و شوێنەكە تێگەیشتووین. تەواوی ئەوانەی پرۆسەكەیان بەنەفرەتكرد، چ لە ژنان و كچان، چ لە پیاوان و واعیزەكان، كێشەیان لەگەڵ خودی پرۆسەكە نەبوو، هێندەی كێشەیان لەگەڵ ئەوەبوو ئەخلاقی كۆمەڵگەیەك كورتبكەنەوە بۆ جەستەی چەند كەسێكی خۆهەڵبژێدراو. كورتكردنەوەی ئەخلاق بۆ جەستە، ئەشێت تەنها ئیشی ئەو نەریتخوازانەبێت، ئەخلاق وەك خۆی ناناسن و لە دیدگایەكی نێرسالارییەوە ئەخلاقی گشتی دەبەستن بە جەستەی ئەویتری ژنەوە! هیچ كام لە دژەكانی _شاجوان_ و پرۆسەكە لە دەرەوەی سیستەمی سەرمایەداری نین. ئەو كەرەستانەی دژەكان بەكاری دەهێنن بۆ دیمەنێكی كاتی فۆرمئاسا، كەرەستەی سیستەمی سەرمایەدارین. سیستەمەكە لەگەڵ خۆیدا دونیایەك شت دەهێنێت، لەو دنیایەدا دیمەنی هەڵبژاردنی _شاجوانیش_ دەهێنێت. یان نابێت سیستەمەكە قبوڵبكەيت و بەكۆی كەرەستەو دونیاكەیەوە رەدی بكەیتەوە، یان كە سیستەمەكەت قبوڵكرد دەبێت ئەو فۆرمانەش قبوڵ بكەیت لەگەڵ خۆی دەهیهێنێت.(ئەم سیستەمە رێگەت نادا دوو فاقبیت لەگەڵی، یان دەتخاتە ناوخۆی یان دەتكاتە دەرەوەی خۆی.)  من لێرەدا كەمێك بە خێرایی لەسەر هەندێك رستەی كۆمیدی دژەكان دەوەستم. بە حساب هونەرمەندێك(ئەگەر هونەرمەندبێت) نووسیوویەتی: " پرۆسەكە زۆر لۆكاڵی بوو!" وەك بڵێیت بوونی كورد خۆی لە چوارپارێزگادا و لەچوارچێوەی هەرێمێكی بچوك زۆر جیهانیبێت. كورد وەك مەخلوقێك لەم جیهانەدا خۆی لۆكاڵییە، دەكرێت لەم لۆكاڵیبوونە داوای بە جیهانی بوونی پرۆسەیەكی لەو جۆرە بكەین؟ دەبێت ئەو هونەرمەندە چۆن لە لۆكاڵی بوون و بەجیهانی بوون تێگەیشتبێت؟!  یەكێك لەخانمەكانی ناو رێكخراوەكانی كۆڕوسیمینار نووسیوویەتی: " شاجوانی من گەریلایە." ئەم خۆشاردنەوەیە لەپشت جەنگاوەرێكەوە كە فكرێك و پەروەردەیەك بەرهەمیهێناوە، هیچ نییە جگە لە خاڵیكردنەوەی گرێكی ژنانە دژی ئەویتری ژن. هەر ئەو خانمەی ناو هۆڵ و سیمینارەكان، ئامادە نییە بۆ ساتێك بچێتە شوێنی ئەو گەریلایە و، ئامادەنییە بۆ ساتێك ئەو پەروەردەیە وەربگرێت گەریلایەك لەسەری پەروەردە بووە. (پەروەردەیەك دور لە غەریزە، دور لە خۆویستی، هەڵچنراو لە بەرگری و شۆرش.) هەرچۆن كچانی سەرشانۆی پرۆسەی _شاجوان_ كەمێك نمایشدەكەن بۆ ئەوەی دیوێكی خۆیان دەرخەن، ئەم خانمەی ناو هۆڵ و سیمینارەكانیش، بەم نمایشە فریودەرانەیە دیوێكی بیركردنەوەی خۆی بۆ دەرخستین، كە خاڵییە لە پشكنین و نمایشێكە وەك هەموو نمایشەكان.  واعیزێكی ناو دونیای شاشەكانیش كە خۆی پارێزەری دەسەڵاتەكەیە هاوار دەكات: " ئەوانە بێ‌ ئەخلاقن." ئەم واعیزە زمانە توندوتیژەكەی، زمانە ئاست نزمەكەی، زمانە پڕ لەجێنوەكەی، كۆڵەكەیەكە بۆ بەلارێدابردنی ئەخلاقی گشتی. ئەخلاقی گشتی كاتێك گورزی گەورەی بەردەكەوێت لە رێگەی زمانێكی لەم جۆرەوە تەفسیربكرێت. ئەم زمانە بەرهەمەكەی نزمكردنەوەی ئاستی گوێگرەكان و دنەدانی توندوتیژییەكە هیچ پەیوەندی بە ئەخلاقەوە نییە. ناشكرێت گومان لە غیابی عەقڵ بكەین بەم جۆرە سەیری ئەخلاق دەكات. ئەشێت ژن لای ئەم هاواركەرە بریتبێت لە كارەكتەرێكی داپۆشراو، رازی، خزمەتكار بە نێرسالاری، لە دەرەوەی ئەم سێ‌ روانینە دەركەوتنی شوێنێكی جەستەی ژن، جوڵەیەكی ناجۆری ژن، ئیدی ئەخلاقی كۆمەڵگە دەكەوێتە ژێر مەترسییەوە! لەكاتێكدا ئەخلاقی كۆمەڵگە لەو تایپەیە لە ئەخلاق پەیوەندی بە جەستەی داپۆشراو یان جەستەی نیوە دەركەوتەوە نییە. خودی واعیزەكە لە هەموو شوێنێكدا خزمەت بەو دەسەڵاتە دەكات، كە بوەتەهۆی شێواندنی ئەخلاقی كۆمەڵگە و دروستكردنی جیاوازی چینایەت و، وێرانكردنی ماف و ئازادییەكانی تاك و، بەرهەمهێنانی مرۆڤی سەركز و بێ‌ پرسیار و بێ بیركردنەوە و دورستكەری نمایش و تێكدەری جەوهەر، ئەما واعیز خۆی دەرگیری ئەم كێشە گەورانە ناكات و وەك پۆلیسێكی ئەخلاقی كۆمەڵگە خەریكی پەخشكردنی توندوتیژی و پەخشكردنی چاكە وخراپە، رەش و سپییە بەسەر تاكەداندا. وا وێنای خۆیدەكات شوناسی ئەخلاق لای ئەوە و هەرچی ئەو بیڵێت ئەخلاقە و هەرچی ئەو رەدی بكاتەوە بێ‌ ئەخلاقییە! بەڵام هەرگیز نایەت خۆی ماندوبكات و رەگوڕیشە قوڵەكانی ئەخلاقمان بۆ رونبكاتەوە، چونكە بیركردنەوە لە خودی ئەخلاق بە ئەركی خۆی نازانێت. (بەداخەوە ئێستا لە دوو شوێنەوە جنێو، ئەویتر ناشیرینكردن پەخشدەكرێت، یەكیان مینبەرەكان، ئەویتریان شاشەكان، هەردووكیان لە رێگای زمانی ئاست نزمەوە خەریكی وردوخاشكردنی ئەخلاقن بە واتا راستەقینەكەی، بەڵام ئەوان ئەو زمانە نزمەی خۆیان بە زمانی بەرهەمهێنانی نائەخلاقی نازانن و واوێنای ئەخلاق دەكەن پەیوەندی بە زمانەوە نییە و تەنها پەیوەندی بەو دونیابچوكە چەقبەستووەی ئەوانەوە هەیە!)  رۆژنامەنووسێكی بێئاگا لە سیستەم و لە چەمكە نەرییتییەكان نووسیوویەتی: " ژن دەكەن بە كاڵا تا خزمەتی دەسەڵاتدارەكان بكات و، شاجوانیش ناشیرنیترین كەسی ئەم وڵاتەیە!" خودی رۆژنامەنووسەكە لەناو دەزگایەكی دەسەڵات ئیشدەكات و لە رێگەی دەزگاكەیەوە رۆژانە خەریكی جیاكردنەوەی كۆمەڵگەیە لەنێوان دوو ئایدۆلۆژیای حیزبیدا. كێشەی ئەو لەگەڵ بەكالابوونەكە نییە وەك خۆی باسیدەكات، چونكە خۆی كاڵایەكە و لەناو مەكینە گەورەكەدا وزەی خۆی بەكار دەهێنێت بۆ برەودان بەو بەكاڵابوونەی مرۆڤ بۆ پاراستنی ئایدۆلۆژیایەك. كێشەی ئەو لەگەڵ دەسەڵاتیشدا نییە وەك خۆی باسیدەكات، بەڵكو نێرسالاریییەكەی جوڵاوە و ناتوانێت دیمەنەكە وەك پرۆسەیەك ببینێت و، دەیەوێت لەپشت ئەم رستە فریودەرانەوە وێنەیەكی جوانی بەرگریكارانە بۆخۆی دروستبكات و، ئەویتری ناو پرۆسەكە بە نەفرەتبكرێت. بەهەمان شێوە یەكێكی دیكە نووسیوویەتی: " لەپێشچاوی عالەم خۆیان بادەدەن و سەما دەكەن!" پێش هەموو شت، سەما و هەڵپەڕكێ‌ هیچ جیاوازییەكی جەوهەریان نییە، هەردووكیان جوڵەیەكن مرۆڤ لەكاتی خۆشیدا ئەنجامی دەدات و لەكتلووری هەموو میللەتێكیشدا هەیە. تەنها جیاوازییەك لەنێوان سەماو هەڵپەركێ‌ هەبێت، ئەوەیە: كورد بەهۆی گروپ گروپ بوونی، هەڵپەركێكەی دەستگرتنی تیایە و كەمتر لە ئازادی تیاییە تا زۆرتر نەجوڵێت، میللەتەكانی دیكە هەڵپەركێكانیان جیاوازە و زۆرتر _تاك_ تێیدا ئامادەیی هەیە و تێیدا جوڵە دەكات. ئەگەر بەپێی نەریتخوازەكان بێت_سەما_ دەرچوونبێت لەسنوورەكان، ئەشێت بەهەمان نەریتەوە_هەڵپەركێش_ دەرچوونبێت.بەشێك لە میللەتەكان پێكەوە هەڵدەپەڕن، بەشێكی تریان بە تاك. بۆ نمونە: فارسێك، یان عەرەبێك، یان توركێك_ زۆرجار بەتەنیا هەڵدەپەڕێت و ئێمە ناویدەنێن سەما. لەناو فیكری سۆفیگەریشدا_سەما_ هەیە. ئەو سەمایە بناغە دانەرەكەی _مەولانا_یە. لەبەرئەوەی _مەولانا_ فەرهەنگ و رۆشنبیرییەكەی فارسی و توركییە، هەمان _سەما_ دەهێنێت دووبارەی دەكاتەوە و كەمێك لە جوڵەكانی گۆڕانكاری بەسەردادەهێنێت هەر ئەو سەمایە كچێكی كورد بە جل و بەرگی كوردییەوە بیكات، بێگومان نەریتخواز ئەوە بە بێئەخلاقی دەزانێت، چونكە پێیوایە ئەوە دەرچوونە لە سنوور! بە هەمان شێوە لەناو فیكری سۆفیگەری كوردیدا بەتایبەت تەریقەتی _قادری_ هەمان سەما هەیە، بەس بەشێوازی هەڵپەركێی كوردی. كۆمەڵێك دەروێش بە شێوە بازنەیی كۆدەبنەوە جوڵەكان دەكەن. شێوازەكەی لە هەڵپەركێوە وەرگیراوە، هەرچۆن _مەولانا_ سەماكەی لە سەمای فارس و توركەكانەوە وەرگرت. ئەم دوو جۆر لە سەما و هەڵپەركێكە، چ لە دەرەوەی سۆفیگەری چ لە ناوەوەی سۆفیگری، بەشێكن لە جوڵەی مرۆڤ. یەكێكیان كاتێك دەكرێت مرۆڤەكە لە خۆشیدابێت، ئەویتریان كاتێك دەكرێت مرۆڤەكە لە زیكردابێت. بەڵام لە جەوهەردا هەر سەما و هەڵپەركێیە و لەناو كلتوورەوە وەرگیراوە و سۆفیگەری بەرگێكی ئایینی كردوەتە بەریان. ناكرێت بۆ یەكێكیان وێنەی ئەخلاق بنەخشێنرێت و بۆ ئەویتریان وێنەی نا ئەخلاقی. من لەوە تێدەگەم ئەوانەی بەم جۆرە لە زمان قسە لەسەر شتەكان دەكەن، ئەندامی هەمان ئەم كۆمەڵگەیەن پڕە لە توندوتیژی. هەمان ئەو عەقڵەشە بە هەموو هێزی خۆی خەریكی پاراستنی نەریتەكانە تا مانایەك بە نێرسالاری بدات و، پێیوایە كۆمەڵگە كاتێك ئەخلاقی پارێزراوە نێرسالاری باڵادەست بێت و جیاوازییەكانی ناو كۆمەڵگە ئەخلاق كۆتایی پێدەهێنن و، دەركەوتنی كچێك یان ژنێك، ئیدی نەمانی ئەخلاقە! تۆچۆن قبوڵتە لە شاییەكدا لە شوێنێكدا هەڵپەری، قبوڵی بكە ئەوتریش لە شوێنێكدا هەڵپەڕێت. ئەگەر تۆ هەموو ئازادییەكی دەرەوەی نەریت رەد دەكەیتەوە، ئەمەیان خوێندنەوەیەكی دیكەیە. ئەگەر پێشتوایە تۆ نێدراوی بۆ پاراستنی ئەخلاق و ئەوانیتر نێدراون بۆ تێكدانی ئەخلاق، باشتروایە كەمێك بە فریای دونیا وێرانەكەی ناو بیركردنەوەت بكەویت. (پێشنیار دەكەم لەبارەی ئەخلاق ناسییەوە ئەو پاسەوانانەی ئەخلاق ئەم بیركەرەوانە بخوێننەوە: نیچە، ، سپینۆزا، گوستاو لوبون، دیڤید هیوم، واینت بیرگ، داریوشی ئاشوری... هتد.)  پاش ئەم سەرنجانە دێین پرسیار لە جوانی دەكەین. جوانی چییە؟ رێژەییە یان موتڵەق؟ بۆ ئەوەی جوانی وەك خۆی ببینین دەبێت دەسكاری كوێ بكەین؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە هەنگاوێك دەگەرێمەوە دواوە و لەرێگەی نمونە سادەكانەوە رێگا خۆشدەكەم بۆ ئەوەی ئێستا وێنابكەم. " یەكەمین هۆكاری سەرهەڵدانی مرۆڤ، هەوڵێك بووە كە مرۆڤ بۆ جوان دەرخستنی خۆی ئەنجامیداوە. ویل دیورانت." بە بڕوای ئەم مێژوونووسەی شارستانییەتەكان و میللەتانی سەرزەوی، هونەر كاتێك دەستپێدەكات، مرۆڤ بیری لەخۆ جوانكردن كردبێتەوە. چونكە مرۆڤە سەرتاییەكان نە ئایدیایەكیان بۆ جوانی و خۆ جوانكردن هەبوو، نە جوانی بەشێك بوو لە ژیانیان. بەڵام كاتێك مرۆڤ بیری كردەوە خۆی جوانبكات، ئیدی لەو بیركردنەوەیەوە هونەر لە دایك دەبێت و هونەر گەر ئەركێكی ناساندنی حەقیقەتبێت، ئەركێكی دیكەی جوانكردنی ئەویتری دەرەوەی خۆیەتی. لەیەكێك لە سەرۆك خێڵەكانی هندییە سورەكان دەپرسن: كام ژنت لا جوانە؟ لە وەڵامدا دەڵێت: " هیچ بیرم لە شتێكی وا نەكردوەتەوە!" جوانی لەناو خێڵە كۆنەكان شوێنی بیركردنەوە نەبووە، چونكە بناغەی خێزان لەسەر ئابووریی و بەرهەمهێنانی منداڵ دروستبووە. ژنێك باشبوە بتوانێت كاربكات و منداڵی هەبێت، ژنێك بۆ خێڵە سەرەتاییەكان گرنگ نەبووە جوانە یان نا، ئەوەی گرنگ بووە چیدەكات بۆ خێزان و بۆ منداڵ. بەڵام لە شوێنێكی دیكە و سەردەمێكی دیكە جیاوازییەكە بۆ بینینی ژن و جوانی دەگۆڕێت. (ریچارد) دەڵێت: " لەناو خێڵە رەشەكاندا ئەو ژنانە جوانن لاوازن." كەچی (مانگۆ پارت) دەنووسێت: " لەناو بەشێك لە خێڵەكانی نەیجیریا جوانترین ژن ئەو ژنەیە قەڵەوترین بێت!." لە پاڵ ئەمەدا (سراندرو سیمس) باس لەوەدەكات، :" ژنانی هیتنتون جوانترینیان ئەوانەن وەرگێكی شۆڕیان هەبێت و ناشرینترین ژن ئەو ژنەیە ورگی شۆڕی نەبێت!" هەندێك لە ژنانی ینكا_ نزیكەی پەنجاكیلۆ ئاڵتون و كەلوپەلی خۆرازاندنەوەیان هەبوو. مەلیكەی خێڵی وابوینا ئەڵقەیەكی مس لە دەوری ملیی بوو كێشەكەی دەكیلۆبوو، ناچار زۆربەی ژیانی بە پاڵكەوتنەوە بەرێدەكرد. لەناو خێڵە كۆنەكانی ئوسترالیا خۆجوانكردن بۆ ژن نییە، بۆ پیاوە. ویل دیورانت." ئەم نمونانە بۆ بینینی جوانی لە خێلەكانەوە، دەمانبات بۆ ئەو شوێنەی بزانین جوانی وەك حەقیقەت رێژەییە. لەناو یەك كەس و لەناو یەك چوارچێوەدا كۆنابێتەوە. هەرچۆن حەقیقەت دابەشدەبێت، جوانیش دابەشدەبێت. ناكرێت لەناو پرۆسەیەكدا لەنێوان چەند كاندیدێكدا جوانێك هەڵبژێدرابێت ئیدی پێمانوابێت ئەمە جوانترینە لەناو هەموو جوانەكاندا. ئەمە جوانترینە لەناو پرۆسەكەدا. بەكارهێنانی جوانی بۆ نەفرەتكردن، بۆ بەرهەمهێنانی زمانێكی توندوتیژ، بۆ خۆی خزمەتكردنە بەو نەریتخوازییەی نایەوێت ژن ببێتە كائینێك خۆی بێت. ئەشێت ئەوەی لای من جوانبێت، لای تۆ جوانی نەبێت و ئەوەی لای تۆ جوانیبێت، لای من جوانی نەبێت. _نالی_شاعیر لە شیعرێكیدا بۆ بەرگریكردن لە جوانی _حەبیبە_ دژبوون بەو نەریتی یەكجۆر بینینە، باس لەوەدەكات خێل و خیچی لە _حەبیبەدا_ نییە، ئەوە ئێوەن خێل و خیچن و ئەو تیلە نازە نابینن لە چاوەكانی ئەودا هەیە. بەیتەكەی _نالی_ بەیتێكە جوانی بینین دەگۆڕێت. لەم بەیتەدا تەنها گومان ناخاتە سەر شێوازی بینینی گشتی بۆ جوانی، گوماندەخاتە سەر كۆی بینینی جەماعی بۆ شتەكان. بینینێك هەیە زۆرینە بەو بینینەوە سەیری ئەویتر دەكەن، ئەم زۆرینەیە بەشوێن شەپۆلەكەدا دەڕۆن و پرسیار لە بینینەكە ناكەن. شاعیر دێت سەرتاپای ئەو بینینە هەڵدەوەشێنێتەوە و بینینێكی دیكە دەخاتە شوێنی. ئەو بینینەی دەیخاتە شوێنی بینینە نەریتییەكە نییە، بینێكی گومانكەر و پرسیاركەرە. زۆرینە هەمیشە لەگەڵ نەریتێكدا دەڕۆن، _نالی_ ئەو نەریتەی زۆرینە دەبینێت بۆیە دێت لە رێگەی وێرانكردنی بینینی گشتییەوە بینینێكی دیكە دەخاتە شوێنی. ئەكرێت بۆ هەمان بینین، دێرە شیعرەكەی _سوهراب_ یارمەتیمانبدات بۆ جۆرێكی تر لە بینین. " باچاوەكانمان بشۆین، جۆرێكی تر بڕوانین." هەر یەك لە ئێمە پێویستی بە شۆردنی چاوەكانییەتی تا جۆرێكی تر بڕوانێت، روانینێك دونیابینی نوێ‌ لەگەڵ خۆی بهێنێت، نەك روانینێك خزمەت بەو دونیابینیە بكات هەموو جیاوازییەك تێدا دەكرێتە دەرەوە. چاوەكان بۆ ئەوە ناشۆدرێن دووبارە بینینی نەریتی بەرهەمبهێنێتەوە، بۆ ئەوە دەشۆدرێن تەجاوزی ئەو جۆرە لە بینین بكات.  نەقرەتكردن لە جوانی كچێك چونكە چوەتە ناو پرۆسەیەك ناوی _شاجوانە_ نەفرەتكردنە لە كۆی ئەو ئازادیانەی رێگە نادەیت ئەویتر وەك خۆی بژیت و وەك خۆی بیربكاتەوە. بەراوردكردنی دونیاكەی خۆت بە دونیاكەی ئەوان، دەتكاتە دژێكی بێ‌ پرسیار، دژێك لەگەڵ هەموو جوڵەیەكی ئەویتردا كە لەچوارچێوەی دونیاكەی تۆدا جێی نابێتەوە، بەر نەفرەتی بكەیت. لەو كاتەی دەبیتە نەریتخوازێك و نەفرەت لە هەموو جوڵەیەك دەكەیت دونیا چەقبەستووەكەت دەلەرزێنێت، لەوكاتەدا خەریكی گەورەكردنی فەزایەكی توندوتیژی لێدروست دەبێت، دەبیتە كارەكتەرێك بە كۆمەڵێك رستەی نەریتخوازانەتەوە دژی تەواوی ئەو ئارگۆمێنتانە دەوەستیتەوە روانینێكی ترت پێدەبەخشن. بەشێكی زۆری ئەوانەی پرۆسەی شاجوانیان بە نەفرەتكرد و بوونە پۆلیسی ئەخلاقی نەریتی و خۆیانكرد بە پاسەوانی پاراستنی ئەخلاق و جوانییەكان، دوای چەند شەوێك بوونە شیوەنگێری سوتاندنی خانمێك! ئەم شیوەنگێرانە نازانن شەوانی پێشو لەگەڵ واعیزەكان دژی ژن و جوڵەی ژن و ئازادییەكی فۆڕمییانەی ژن بوون، نازانن خۆیان لەناو ئەو زمانە توندوتیژەدا توندوتیژیان بەرهەمهێنا و بۆ شەوێكی دیكە خۆیان دەكەن بە شیوەنگێر. ئەم شیوەنگێڕانە لەگەڵ روداوەكاندا دەمامكەكانیان دەگۆڕن، ئامادەنین بۆ ساتێك بوەستن و پرسیار بكەن، پرسیار لە رووداوەكە بكەن، گرنگ ئەوەیە لە ساتێكدا دەبنە نەریتی و لە ساتێكی تردا دەبنە مەشخەڵی ئازادی ژن. لە ساتێكدا دژی هەر جوڵە و دەركەوتنێكی ژنن نەریتەكانیان بشێونێی، لەكاتێكی تردا لەگەڵ هەموو ئازادییەكدان بۆ ژن! ئەوەی بەلام ئەمانەوە گرنگ نەبێت، بیركردنەوەیە لە ساتەكان و بیركردنەوەیە لە رووداوەكان و لە دونیاكەی بەردەمیان. گەر گرنگی بیركردنەوە لای ئەم لەشكرە هەبوایە، شەوێك دژی جوڵەی ژن و ئازادییەكی ژن نەدەبوون و شەوێك مەشخەڵی ئازادی بۆ ژن و نەفرەتكردن لە پیاویان هەڵنەدەگرت.  یەكێك لەوژنە شاعیرانەی (كە دڵنیام نازانێت شیعر چییەو رووبەری شیعر كوێیە.) هەندێك رستەی شیوەن ئاسای نووسییبوو، ئەو شیوەنانەی رۆژانە بەناوی شیعرەوە بۆ ئەم و ئەو دەكرێن، لەناو شیوەنەكەیدا هەموو پیاوێك بە شەیتان وەسفدەكات و ژنەی سوتاویش بە فریشتە. من لێرەدا پرسیار لە ئەركی شیعر ناكەم. پرسیار لە بەكارهێنانی دوو چەمك دەكەم_فریشتە و شەیتان_ كارەكتەرێك گەر شاعیربێت، گەر بۆ یەكجاریش لێكۆڵینەوەی شیعری خوێندبێتەوە، دەزانێت چەمكی شەیتان و فریشتە، دوو چەمكن بە ئاگاییەوە بەكاریان نەهێنیت خزمەت بە نەریتێك دەكەیت، ئەو نەریتە خۆی دژی شیعرە!  كاتێك ئەدەبێك بەردەوام گەشە بەم چەمكە نەریتیانە بدات، كاتێك زمانی نووسین نەتوانێ‌ جیاكاری بكات لە نێوان چەمكەكاندا، بێگومان چاوەرێی ئەوە دەكرێت توندوتیژی لە زمانەوە ببێتە كردە. ژنێكی سوتاو، تا لەژیاندا بووە خزمەتكار، لەترسی زمانی كۆمەڵگەی نێرسالاری نەیتوانییوە جوڵەیەك بكات لە دەرەوەی نەریت بێت، لەسەر گومانێك بسوتێنرێت و دیسانەوە تۆ بە ئەدەبێكی نەریتییەوە بیكەیتەوە بەخزمەتكار و بێ‌ پرسیار و هەموو پیاوێكیش بكەیت بە دژی، ئەمە چ ئەدەبێكە؟ ئەم ئەدەبە چییە جگە لە خزمەتكردن بەو نەریتەی ژن دەسوتێنێت؟ تۆیەك هێشتا نەزانیت یاخی بوون و پرسیار و گومان و مەعریفە و كەشفكردن ئیشی ئەدەبە و، بێیت لە رێگەی دوو چەمكی كۆنی نەریتییەوە و شیوەنكردن بەناوی شیعرەوە وێنای ئێستای دیمەنێك بكەیت، ئەمە گەر دووبارە وزەخستنەوە نەبێت ناو دونیای نەریت بۆ وێرانكردنی هەمووئەو ئازادیانەی كە ژن دەیەوێت، دەبێت چی بێت؟ خۆ بە ئەدیب زانێك بەم جۆرە بیرنەكردنەوەیە ببێتە شێوەنگێرێكی وەك هەموو شیوەنگێرەكانی دیكە، حەتمەن كۆتایی چیرۆكەكان تراژیدیا دەبێت.  گەركمنییە لەم سەرنجە كورتكورتانەدا بچمە ناو ئەو توندوتیژیەی زمان لە رێگەی خێزان و پەروەردەوە دەیگوازێتەوە ناو كۆمەڵگە. گەر كاتم هەبێت بە پشتبەستن بە كۆمەڵێك سەرچاوە، لێكۆڵینەوەیەك لەسەر ئەو جۆرە لە توندوتیژی دەكەم لە خێزان و پەروەردەی ئێمەدا هەیە و لەناو كۆمەڵگەدا پیاوان و ژنان بە كردە پیشانی دەدەن. لەم كۆمەڵە سەرنجە كورتەدا ویستم بڵێم: زۆرێك بە ئاگاو بێئاگا، خزمەت بە نەریتێك دەكەن ئەو نەریتە نە شوێنێكی تێدایە بۆ بیركردنەوە، نە رێگەدەدات درزێك دروستبێت بۆ ئازادی مرۆڤەكان بە ژن و پیاوەوە تا مومارەسەی ئازادی خۆیان بكەن. ئەو توندوتیژیانەش كە رودەدەن، چ لە سوتاندنی خانمێك و منداڵەكانی، چ لە كوشتنی ژن، چ لە لێدان لە منداڵ، چ لە كوشتنی گیانلەبەرەكانی ئەم هەرێمە، كۆی ئەو توندوتیژیانە سەرەتا لە زمانەوە بەرهەم دێن و پاشان دەبنە كردە. كردەكان بە زمانی توندویژ كۆتاییان نایەت، بە چەمكی جێندەریش كۆتاییان نایەت. گوتاری رۆشنبیری و گوتاری هوشیاری تاك، پێویستی بە زیندوكردنەوە و خوێندنەوەی نوێیە. ئەو سیستەمی دەسەڵاتەی كە هەیە سیستەمێكە قاچێكی لەناو نەریتدایە و قاچێكی لەناو نمایشدا، ئەو سیستەمە بە وزە خستنەوە ناو یاسا و بە رهەمهێنانی گوتارێكی جیاواز دەتوانێت كەمێك لەو توندوتیژییە كاڵبكاتەوە. زۆربەمان دەركی دەكەین فاشیەتێك لە ئارادایە زۆرینەی كۆمەڵگەی بارگاوی كردووە. ئەشێت ئەم فاشییەتە بەشێوەی پچڕپچڕ لەشوێنان بیبین خۆی دەردەخات، ئەما گەر دەریچەیەك نەدۆزرێتەوە بۆ بەرگرتن لێی، لەشوێنێكی دیكە بەشێوەیەكی فراوانتر خۆی دەردەخات و كارەساتی گەورەتر لەگەڵ خۆی دەهێنێت. هەتا ئەدەب و نووسین، هەتا قسەكەر و واعیز ، هەتا میدیا و شاشەكان، خزمەت بە چەمكە نەریتییەكان بكەن، هەموو جوڵەیەكی ژن لە دەرەوەی ئەو سنوورە بەرنەفرەت دەكرێت و هەموو توندوتیژییەكیش دژی ژن شیوەنی بۆ دەگێڕدرێت. لە هەردوو دیوەكەدا، چ نەفرەتلێكەران و چ شیوەنگێڕان، نایانەوێت روانینێكی دیكە بخەنە شوێنی نەروانینەكانیان. دداننان بەوەی كۆمەڵگەی ئێمە بەردەوام بارگاوییە بە توندوتیژی و بەرهەمهێنانی مرۆڤی دوفاقی، دداننانە بەراستییەكدا هێشتا نەمانتوانییوە سەرلەنوێ‌ كلتوور و پەروەردە و ئایین بە باشی بخوێنینەوە.  

 ■ ھێمن کەریم          پیرۆزە چەند جوان رۆشتی سێوان گیان، دەزانی ھەموان دەسوتێین ، تۆ لەسەدا ٩٠ سوتای ئێمە رۆژانە لەسەداسەد دەسوتێین، تۆ مەراقت کۆتایی ھات ئێمە ھەر زیادی دەکەین، تۆ کۆڵە پشتەکەت ھەڵپێچا ئێمە ھەرتێی دەخنین ، پرسیارەکە ئەوەیە دەبێت چیرۆکی مەرگی ئێمەش چۆن بێت؟! ئێمە دەسوتێین سوتان بەچەشنێک بێ دەنگ ، دەزانم مەرگی ھەرکەسێک لەم نیشتیمانە تراژیدیاییە، مەرگی شۆفێرەکان کەبەھۆی خراپی شەقامەکانمان، مەرگی پێشمەرگەکان کەبەھۆی ھەڵەی ستراتیجی و حەزی ئەبەدی سوڵتانەکانمان، مەرگی ئەو ئازیزانەی کە بەھەڵەی پزیشکی لەنەخۆشخانەکانمان، مەرگی رۆژنامەنوسەکان کەبەھۆی ئاغایی و کوێخاکانمان، مەرگی ژن و کچ بەھۆیی پیاوسالاریمان، مەرگی رەخنەگرن و تێفکران بەھۆیی خۆ بەوێناکردنی جێنشینی خواکانمان، مەرگی تایفی و عەشیرەت و عەرزەو ئاو ، بەھۆی تەماعی سەرمایەدارانمان، جا بەجی مەرگمان نیە ئەزیزم، چیت بۆ بژمێرم ئەی شوێن پێ! تۆ بنوو ئەزیزم ئێمە ھەموان تراژیدیایی دەمرین ، ھەموان کۆڵەپشتەکەمان پرە لە شوێنی خەنجەری بەدبەختی، کێشەکە لەبونمانەوەیە کێشەکە لەئەزەلەوەیە، چارەنوسمان بەقەڵەمی کۆڵەوارانەوە نوسراوەتەوە، تەختیتی دڵمان بەجیھازی پارەی سەرمایەدارەکان دەکێشرێت. تۆ بنوو ئەزیزم ، مردن لەم جەنگەڵە دەرچوونە لەبەدبەختی، نەجات بوونی رۆحە لەم دوورووانە، دەستبەرداربوونە لەیەخەیی شەیتان ، تۆبنوو ئەزیزم جوانەکان و بەشکۆکان بەتراژیدیایی ماڵ ئاوایی دەکەن . بنوو ئەی جوانترین مەخلوقی خوا بنوو مەرگێک بەسێ پەپولەوە جێی ستایشە! نەک لەگەڵ جەلادێک ھەناسە ھەڵکێشی، نەک لەگەڵ بازرگانەکانی دەرماندا ژیان بکەیت ، چەشنی مەرگی تۆ شکۆیە ، ھەموانت سوتاند ھەموانت گریاند ، یارو نەیار ھەم حەسودیت پێدەبەن ھەم ئاخ ھەڵدەکێشن نازانن چۆن وێنەی حەقیقەت بکێشن! مەرگ، دوا جێ پێی و دوا شوێنە رێی یە ، تۆ شوێن پێت نەخشان ، ئیدی ئێمەش بەم رۆژگارە لەگێرانەوەی چیرۆکی رۆشتنی تۆ و پەپولەکانتین، لەکاتێکدا نازانین حەقیقەت چۆنە ھەر کەسەو بەحەزی خۆی بە عەتفی خۆیی حەقیقت دادەرێژێت، لەلایی من حەقیقەت ئەوەنیە کێ والێکردی ، لەلای من مەرگ جێی پرسیار نیە، وەلێ شێوازی مەرگ وھۆکاری مەرگ و دوا شوێنپێ، جێی تێرامان و جێی پرسیارە. لەلایی من حەقیقەت ئەوەیە تۆ بە شکۆوە رۆشتی و بێدەنگ نەبویت ، پرت کردین و تورەت کردین وێنەی مۆمێک گرت تێبەرداین و بەکزی دەسوتێین، ئەم نەوعە مەرگە شایەنی پیرۆزبایی لێکردنە.

■ مەریوان وریا قانع      فەسڵی یەکەمی کتێبی ”کۆمەڵگا و غەریبەکان“ی تەرخانە بۆ قسەکردن لەسەر سێ شێواز لە توندوتیژیی جێندەریی دژ بە ئافرەتان لە کوردستاندا کە بریتین لە ”کوشتن“ و ”خۆکوشتن“ و ”سوتاندن و خۆسوتاندن“ی ئافرەتان لە کوردستاندا. بۆچوونی سەرەکیی لەو بەشەی کتێبەکەدا ئەوەیە کە واز لە تەفسیر و لێکدانەوە ئاسان و حازربەدەستەکان بھێنین و بەدوای پێناس و ئاکاری ئەو ژینگە تازیەدا بگەڕێین کە ئەو تاوانانەی بەرامبەر بە ئافرەتان تیادا پیادەدەکرێت. لەو بەشەدا ھەر سێ شێوازەکەی توندوتیژیی ڕەگەزییە لەناو ئەو ژینگە و فەزا و سەرزەمینە کۆمەڵایەتیی و سیاسیی و ئابوریی و کولتورییە نوێیەدا جێگیردەکات کە لەدوای ڕاپەڕینەوە دروستکراوە. ئەو ژینگە و فەزایەش ژینگە و فەزایەکی تەواو نوێن و پەیوەندییەکی ئەوتۆیان بە دونیای بەر لە ڕاپەڕینەوە نییە، یان زۆر لاوازە. بەمەش یەکێک لە خاڵە سەرەکییەکانی ئەو لێکۆڵینەوەیە گومانکردنە لەو لێکدانەوە سونەتییە باڵادەست و حازربەدەستانە کە توندوتیژیی ڕەگەزیی دژ بەژنان لە کوردستاندا بە زمانێکی ئینشایی سادە بە “سروشت“ی ”نەگۆڕ“یی ”پیاوی کورد“، یان بە ”سروشت“ی پاتریارکیەت، یان بە ”سروشت“ی دین، یان بە فەرھەنگیی ”خێڵەکیی“ و ”تەقلیدیی“، یان بە ”عەقڵیەت“ و ”مێنتاڵییتی“ خۆرھەڵاتیی، یان بە ”سیستم“ی ئەخلاقیی نەگۆڕاوی ناو کۆمەڵگای کوردییەوە، دەبەستنەوە.  لەباتی ئەمانە ئەو لێکۆڵینەوەیە باس لە کێشەیەکی تەواو تازە لە دونیای دوای ڕاپەڕیندا دەکات کە بە کێشەی ”شڵەژانی پێوانەیی“ ناودەبات. ”شڵەژانی پێوانەیی” بە عەرەبی پێیدەڵێن ”الارتباک المعیاری“، و بە ئینگلیزیش Normative Disorientation. کۆمەڵگایە دوای ڕاپەڕین کۆمەڵگایەکە تیایدا سەرجەمی بەھا و نرخە پێوانییەکان لە دۆخی شڵەژانێکی پێوانەیی ھەمەلایەندان. ”شڵەژانی پێوانەیی“ مانای تێکچوونی تەواوی سیستمی بەھاکان، شڵەژانی سەرجەمی ئەو بەھا سەرەکییانەی کە ژیانی تاکەکەس و گروپەکان لە بوارە جیاوازەکانی ژیانی کۆمەڵایەتیدا ڕێکدەخەن، بە جۆرێک بەشێکی بەرچاوی تاکەکانی ئەو کۆمەڵگایە، بەتایبەتی نەوە نوێیەکان، نەتوانن باش لە خراپ و ئەشێ لەناشێ و ڕاست لە ھەڵە و درۆ لە ڕاستیی و جوان لە ناشیرینیی و دڵسۆزیی لە خیانەت و گەندەڵیی لە ناگەندەڵیی، جیابکەنەوە. شڵەژانی پێوانەیی مانای لەدەستدانی توانای ئەخلاقیی و ویژدانی لەوەدا مرۆڤ نەتوانێت بزانێت چی باشە بکرێت و چی خراپە نەکرێت، چی شیاو و پۆزەتیڤە و چیش نەشیاو و نەکردەیە. ”شڵەژانی پێوانەیی“ پەیوەندیی بە بەردەوامیی و نەگۆڕان و خۆدووبارەکردنەوە و سەرلەنوێ بەرھەمھێنانەوەی سیستمە ئەخلاقییەکانەوە نییە، چونکە گەر ئەو سیستمانە بیانتوانیە خۆیان دووبارەبکەنەوە و وەک نەگۆڕ و چەسپاوێک کاربکەن، ئەودەم شتێک بەناوی شڵەژانی پێوانەییەوە دروستنەدەبوو.  شڵەژانی پێوانەیی ھێمایە بۆ گۆڕانی خێرا و فرەلایەنی ھەمەجۆر و ڕیشەیی لە بونیادە کۆمەڵایەتیی و ئابورییەکاندا، لە سیستمی سیاسیی و سیستمی بەھاکاندا، لە سیستمی ئەخلاق و ھەڵسوکەوتی کۆمەڵایەتیدا. ئەمە جگە لە گۆڕانی پەیوەندیی مرۆڤەکان لەگەڵ یەکدا لە فۆرمەکانی ژنبوون و پیاوبووندا، لە ماناکانی ھەژاریی و دەوڵەمەندیی و تاکەکەسبوون و نەبووندا. ھەموو ئەم شتانە لە دونیای دوای ڕاپەڕیندا بە شێوەیەکی بەرفراوان و بە ئاراستەیەکی زۆر خراپدا گۆڕاون و بەسەریەکەوە شڵەژانێکی پێوانەیی گەورەیان لە ھەموو بوارەکاندا دروستکردوە. نە دین، نە سیاسەت، نە ئابوریی، نە ئەو دونیا رەمزییەی کە دروستکراوە ھیچیان بە فریای مرۆڤە لاوازەکانی ناو کۆمەڵگای ئێمە ناگەن. ئەوەی ڕووئەدات ھۆکارەکەی پەیوەندیی بە خێڵ و کولتوری خۆرھەڵاتیی و مانا تاقلدییەکانی دین و پیاوەتیی و پاتریارکیەتەوە نییە، وەک زۆرێک بێبیرکردنەوە لە کۆمەڵگای ئێمەدا باسیدەکەن، بەڵکو پەیوەندیی بەو گۆڕانە خێرا و ھەمەلایەنە وێرانکەرانەوە ھەیە کە لە دونیای دوای ڕاپەڕیندا دروستدەبن و سەرجەمی سیستمی بەھاکان و چاوەڕوانییەکان و وێناکردنەکانی ناو ئەو کۆمەڵگایە تووشی شڵەژانێکی پێوانەیی ھەمەلایەن دەکات. بۆ وردەکاریی و زانیاری زیاتر لەسەر ئەم بابەتە و لەسەر گۆڕانە گەورەکانی دونیای دوای ڕاپەڕین خوێنەران دەتوانن بۆ کتێبی ”کۆمەڵگا و غەریبەکانی“ من بگەڕێنەوە کە ئەم ساڵ چاپ و بڵاوکرایەوە. ئۆدێنسە ٢٥-١٢-٢٠١٨