درەو: ? بەپێی زانیارییە فەرمییەکانی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق (32) دەروازەی نێودەوڵەتی لە هەرێمی کوردستان هەیە، دابەشی (3) جۆر دەروازەی سنوری دەبن، ئەوانیش؛ ? دەروازە فەرمییەکانی دانپێدانراو لەلایەن هەردوو حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقەوە، کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%). ? دەروازە نێودەوڵەتییە نیمچە فەرمییەکان (دانپێدانراو لەلایەن حکومەتی هەرێم و دانپێدانەنراوەکان لەلایەن حکومەتی عێراق)ەوە، کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%). ? رێگاكانی بە قاچاغبردن و دەروازە نافەرمی و دانەپێدانەنراوەكان، لەلایەن حكومەتی هەرێم و عێراقەوە، کە ژمارەیان (20) دەروازەیە بە ڕێژەی (62%). دەروازە نێودەوڵەتییە فەرمی و نافەرمییەکانی هەرێمی کوردستان بەپێی زانیارییە فەرمییەکانی دەستەی دەروازە سنورییەکانی عێراق (32) دەروازەی نێودەوڵەتی لە هەرێمی کوردستان هەیە، دابەشی (3) جۆر دەروازەی سنوری دەبن، ئەوانیش؛ یەکەم؛ دەروازە فەرمییەکانی دانپێدانراو لەلایەن هەردوو حکومەتی هەرێم و حکومەتی عێراقەوە کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی نێودەوڵەتی ئیبراهیم خەلیل، لە پارێزگای دهۆک، لەگەڵ تورکیا. 2.    دەروازەی نێودەوڵەتی حاجی ئۆمەران، لە پارێزگای هەولێر، لەگەڵ ئێران. 3.    دەروازەی نێودەوڵەتی باشماخ (پێنجوێن)، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 4.    دەروازەی نێودەوڵەتی پەروێزخان، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 5.    فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی سلێمانی. 6.    فڕۆکەخانەی نێودەوڵەتی هەولێر.   دووەم؛ دەروازە نێودەوڵەتییە نیمچە فەرمییەکان (دانپێدانراوەکان لەلایەن حکومەتی هەرێم و دانپێدانەنراوەکان لەلایەن حکومەتی عێراقەوە) کە ژمارەیان (6) دەروازەیە بە ڕێژەی (19%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی کێلێ، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 2.    دەروازەی سەیرانبەن، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 3.    دەروازەی شوشمێ (تەوێڵە)، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 4.    دەروازەی پشتە، لە پارێزگای سلێمانی، لەگەڵ ئێران. 5.    دەروازەی سەرزیری، لە پارێزگای دهۆک. 6.    دەروازەی سیمالکە، لە پارێزگای دهۆک، لەگەڵ سوریا. سێیەم؛ رێگاكانی بە قاچاغبردن و دەروازە نافەرمی و دانەپێدانەنراوەكان، لەلایەن حكومەتی هەرێمی كوردستان و حكومەتی فیدراڵی عێراق. کە ژمارەیان (20) دەروازەیە بە ڕێژەی (62%)، ئەوانیش؛ 1.    دەروازەی گمۆ  2.    دەروازەی پەروین 3.    دەروازەی بیمارۆك  4.    دەروازەی بیارە 5.    دەروازەی هاوار. 6.    دەروازەی دەرەی مەڕ. 7.    دەروازەی وشیاری. 8.    دەروازەی بادلان. 9.    دەروازەی داروخان. 10.    دەروازەی كونە میرو. 11.    دەروازەی ئەحمەد ئاوا. 12.    دەروازەی كۆڵ وشك. 13.    دەروازەی میشیاو. 14.    دەروازەی سیرین. 15.    دەروازەی بارێ. 16.    دەروازەی شایدین. 17.    دەروازەی چۆمان. 18.    دەروازەی موسك. 19.    دەروازەی قندۆل. 20.    دەروازەی زەڵێ.‌  

درەو: حكومەتی هەرێمی كوردستان مانگانە بە نەوت و داهاتی ناوخۆەوە (753) ملیار دینار دەداتە بەغداد، بەغداش مانگانە (941) ملیار بۆ هەرێم دەنێرێت، بەپێی لێكدانەوەی راگەیەندراوی وەزارەتی نەوتی عێراق بۆ مانگی 11ی 2025، كە فرۆشی نەوتی هەرێم لە رێگای سۆمۆوە بۆ مانگی (11) بڕی (7 ملیۆن و 583 هەزارو 733) بەرمیل بووە، واتا رۆژانە دەكاتە (252 هەزارو 791) بەرمیل و بە نرخی سۆمۆ فرۆشتوویەتی كە بەرمیلی (61.874) دۆلاربووە بەو پێشە:   لە مانگی 11/2025 - داهاتی نەوتی فرۆشراوی هەرێم:  633،471،718،000 دینار - داهاتی نانەوتی رادەستی بەغداد: 120،000،000،000 دینار - كۆی گشتی پارەی هەرێم بۆ بەغداد: 753،471،718،000 دینار  - پارەی بەغداد بۆ هەرێم: 941،874،000،000 دینار - جیاوازیەكە: 188،402،282،000 دینار بەڵام بەغداد بۆ هەر بەرمیلێك (16) دۆلار دەداتە كۆمپانیاكان، كە دەكاتە (121 ملیۆن و 339هەزار) دۆلار و دەكاتە (163 ملیارو 807 ملیۆن) دینار.

شیكاری: درەو  ? پاڵپشت بە داتاکانی وەزارەتی نەوتی عێراق لە مانگی تشرینی دووەمی 2025دا؛ ? بە تێکڕای ڕۆژانە (252 هەزار و 791) بەرمیل نەوتی هەرێم لە ڕێگەی کۆمپانیای بەبازاڕکردنی نەوتی عێراق"سۆمۆ"ەوە هەناردەی بەندەری جەیهان کراوە. ? لە تەواوی مانگەکەدا (7 ملیۆن و 583 هەزار و 733) بەرمیل نەوتی هەرێم هەناردە کراوە، ئەو بڕەش (7%)ی کۆی هەناردەی نەوتی عێراقی پێکهێناوە. ? کۆمپانیای سۆمۆ بە تێکڕا بەرمیلک نەوتی بە (61.874) دۆلار فرۆشتووە، لە کاتێکدا لە ماوەی ناوبراودا تێکڕای نرخی بەرمیلێک نەوتی برێنت لە بازاڕەکانی جیهاندا (63.8) دۆلار بووە. ? نەوتی هەناردەکراوی هەرێم، تێکڕای داهاتەکەی ڕۆژانە (15 ملیۆن و 641 هەزار و 277) دۆلار و لە تەواوی مانگەکەدا (469 ملیۆن و 238 هەزار و 310) دۆلار بووە. ? ئەگەر هەر دۆلارێک بەرامبەر بە (هەزار و 350) دینار هەژمار بکەین، ئەوا کۆی داهاتی نەوتی هەرێم لە مانگی 11ی 2025دا بریتی دەبێت لە؛ (633 ملیار و 471 ملیۆن و 718 هەزار) دینار و لەگەڵ ڕادەستکردنی (120 ملیار) دیناری داهاتی نانەوتی، دەگاتە (753 ملیار و 471 ملیۆن و 718 هەزار) دینار، ئەم بڕەش تەنها (188 ملیار و 528 ملیۆن و 281 هەزار) دیناری کەمترە لەو بڕەی بۆ موچەی مانگێکی موچەخۆرانی هەرێم پێویستە. ? بەپێی زانیارییەکان، لە بەرامبەردا هەموو ئەمانەدا، نەحکومەتی هەرێم و نەحکومەتی بەغدا، ناچنە ژێر بەرپرسیارێتی خەرجکردنی موچە و هاوڵاتیانی هەرێمی کوردستان بۆ مانگی 11ی 2025 هیچ موچەیەک وەرناگرن! خشتە و گرافیک

   کاوە حەسەن _ سه‌نته‌ری ستیمسۆن  ئاستەنگێکی سەرەکی پرۆسه‌ ئاشتی لە نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە)، ئایندەی هێزەکانی سوریای دیموکراتە، کە هێزەکانی کورد لە سوریا سەرکردایەتی دەکەن، کە چارەنوسیان بە نزیکییەوە پەیوەستە بە دانوستانەکانی تورکیا و پەکەکە. سەرکردە کوردەکان باس لەوە دەکەن کە ئاشتی لە تورکیا بەبێ یەکلاکردنەوەی دیموکراسی لە سوریا کە ماف و ئاسایشی کورد دەستەبەر بکات، سەرکەوتوو نابێت. سەنتەری ستیمسۆن لە راپۆرتێكی شیكاریدا كە كاوە حەسەن ئامادەی كردووە دەڵێت: چاودێران دەڵێن سەقامگیری ناوچەیی پەیوەستە بە حوکمڕانی گشتگیر و لامەرکەزی و بەشداریکردنی بەردەوامی نێودەوڵەتی. دەستپێشخەری ئاشتی لە نێوان تورکیا و پارتی کرێکارانی کوردستان (پەکەکە) هەنگاوی ڕەمزی بەڵام بەرچاوی بەرهەم هێناوە، لە هەمان کاتدا پرسیاری ئاڵۆزی ناوچەیی بە تایبەتی لە سوریا وروژاندووە. دوای زیاتر لە ٤٠ ساڵ لە ململانێ، عەبدوڵا ئۆجەلان، ڕێبەری زیندانیکراوی پەکەکە داوای کۆتایی هێنان بە خەباتی چەکداری کرد، ئەمەش وایکرد ئەو گروپە هەڵوەشاندنەوەی خۆیان ڕابگەیەنن و ڕێوڕەسمێکی ڕەمزی چەک سووتاندن لە کوردستانی عێراق بەڕێوەببەن. کاربەدەستانی تورکیا ئەم هەنگاوە وەک ده‌رفه‌تێك بۆ کۆتایی هێنان بە توندوتیژی دەیان ساڵە دەزانن، هەرچەندە دژایەتییه‌كی به‌هێزی ئه‌و هه‌نگاوانه‌ ده‌كرێت و هێشتا هیچ چاکسازییەکی دەستووری بۆ گەرەنتیکردنی مافە سیاسی و کولتوورییەکانی کورد نەخراوەتە بواری جێبەجێکردنەوە. شرۆڤەکاران هۆشداری دەدەن کە پرۆسەکە بەو شیوه‌ لاواز و ناجێگیره‌ بمێنێته‌وه‌.

   درەو: ماڵپه‌ڕی شەفافیەت بۆ چاودێری و رێكخستنی داهاتە نانەوتییەكانی پارێزگای( سلێمانی و هەڵەبجە) و ئیدارەکانی (راپەڕین و گەرمیان) بڵاویكردەوە:  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 20/12 – 26/12/2025: ( 18  ملیار و 734  ملیۆن )دینار بووە، بەجۆرێك كە 84%ـی داهاتەكە بەشێوەی نەختینەیە و 16%ـی داهاتەكە بەشێوەی چەك بووە.  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 13/12 – 19/12/2025: ( 18 ملیار و 885ملیۆن )دینار بووە   داهاتی هەفتەی رابردووتر سنوری سلێمانی 6/12 – 13/12/2025:: ( 13 ملیار و 294 ملیۆن )دینار بووە، واتا (ملیارێك و 764 ملیۆن) دینار زیادی كردووە بەڕێژەی (13%) -    داهاتی مانگی تشرینی دووەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 62 ملیۆن) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی یەكەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 69 ملیار و 7 ملیۆن) دینار    -    داهاتی مانگی ئەیلول سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 66 ملیار و 681 ملیۆن) دینار   -   داهاتی مانگی ئابی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 924 ملیۆن) دینار ، كه‌ 85%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 15%ی به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌. -   داهاتی مانگی تەمووزی سنوری سلێمانی بریت بووە له‌ ( 118 ملیار و 926 ملیۆن) دینار ، كه‌ 28%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 67%ی مەقاسە بووەو 5% به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌.  - داهاتی مانگی حوزەیرانی سنوری سلێمانی ( 139 ملیار و 173 ملیۆن دینار) بووە، كه‌ (76) ملیار دینار بەڕێژەی 54% كەمیكردووە.  

(درەو): هەناردەی نەوتی هەرێمی كوردستان بۆ بەندەری جەیهانی توركیا لە مانگی رابردوودا گەیشتوەتە  زیاتر لە (7 ملیۆن و 583 هەزار) بەرمیل. وەزارەتی نەوتی عێراق داتای كۆتایی هەناردەو داهاتی نەوتی لە مانگی تشرینی دووەمی رابردوو بڵاوكردەوە. بەگوێرەی داتاكە كە كۆمپانیای بە بازاڕكردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) ئامادەی كردووە، لە مانگی (11)ی ئەمساڵدا عێراق بە تێكڕا بڕی (106 ملیۆن و 593 هەزارو 325) بەرمیل نەوتی هەناردەی دەرەوە كردووە؛ تێكڕای داهاتی نەوتی هەناردەكراوی عێراق لەو مانگەدا بریتی بووە لە، زیاتر لە (6 ملیارو 595 ملیۆن و 391 هەزار) دۆلار. هەناردەی نەوتی عێراق بۆ مانگی (11) بەمشێوەیە بەسەر كێڵگە نەوتییەكاندا دابەشبووە:  -    هەناردەی نەوت لە كێڵگە نەوتییەكانی ناوەڕاست و باشوری عێراق: (98 ملیۆن و 709 هەزارو 795) بەرمیل -    نەوتی هەناردەكراوی هەرێمی كوردستان لەرێگەی بەندەری جەیهانی توركیاوە: (7 ملیۆن و 583 هەزارو 733) بەرمیل -    بڕی نەوتی هەناردەكراو بۆ ئوردن: (299 هەزارو 824) بەرمیل  

(درەو): رێككەوتنی نەوتی نێوان هەولێرو بەغداد بۆ ساڵی ئایندە درێژكرایەوە، ئەمەش بەو واتایە دێت دەبێت حكومەتی فیدراڵ بەردەوام بێت لەسەر ناردنی موچەی موچەخۆرانی ئایندە. ئەمڕۆ ئەنجومەنی وەزیرانی عێراق كۆبوونەوەی ئاسایی خۆی هەبوو، بەقسەی سەرچاوەكان لەم كۆبوونەوەیەدا بڕیاردراوە لەسەر درێژكردنەوەی رێككەوتنی نەوت و موچە لەنێوان هەولێرو بەغداد بۆ ساڵی ئایندە.  رێككەوتنی نەوتیی نێوان هەرێم و بەغداد لەچوارچێوەی یاسای بودجەی سێ ساڵەی عێراقدا كرا، یاسایەك كە كۆتایی ئەمساڵ كارپێكردنی كۆتایی دێت و لە چوارچێوەی ئەم رێككەوتنەدا لە (ئەیلول)ی ئەمساڵەوە هەناردەی نەوتی هەرێم (كە لە 25ی ئازاری 2023وە راوەستابوو) بەرەو بەندەری جەیهانی توركیا دەستیپێكردەوەو، لەبەرامبەردا حكومەتی عێراق رەزامەندی دا بە خەرجكردنی شایستە داراییەكانی كوردستان لە بودجەی گشتیی فیدراڵدا.  بەپێی ئەو رێككەوتنە، حكومەتی هەرێم نەوتی بەرهەمهێنراوی خۆی بەشێوەیەكی رۆژانە رادەستی كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) دەكات و داهاتی فرۆشی نەوتەكەش بەشێوەیەكی راستەوخۆ دەگەڕێتەوە بۆ خەزێنەی حكومەتی فیدراڵ. لەدوای رێككەوتنە نەوتییەكەوە، حكومەتی فیدراڵ تەنیا دوو موچەی بە هەرێمی كوردستان داوەو بڕیارە وەكو دوا موچە لەم رۆژانەدا موچەی مانگی 10ی ئەمساڵ رەوانە بكات، لەم نێوەندەدا چارەنوسی دوو موچەی ئەمساڵ (مانگەكانی 11و 12) بە نادیاری دەمێنێتەوە.  بەردەوامیدان بە رێككەوتنی نەوتیی لەگەڵ هەرێمی كوردستان لەكاتێكدایە، لەم رۆژانەدا محەمەد شیاع سودانی سەرۆك وەزیرانی عێراق لە كۆبوونەوەیەكی ئەنجومەنی باڵای وزاری ئابوریدا، لەچوارچێوەی كەمكردنەوەی خەرجییە گشتییەكان و زیادكردنی داهاتەكاندا فەرمانیدا بەوەی پێداچوونەوە بە داهاتە نانەوتییەكانی هەرێمی كوردستاندا بكرێت، ئەمەش گومانی لەسەر تێكچوونی رێككەوتنی نەوت و موچە لەنێوان هەردوو حكومەت دروستكردووە، بەوپێیەی بڕی ئەو 120 ملیار دینارەی كە وەكو داهاتی مانگانەی نانەوتیی هەرێم دیاریكراوە، خۆی لە بنەڕەتەوە كێشەی لەسەر بووەو لە هەر ساتێكدا ئەگەری تێكچوونی هەیە. 

  درەو: بە ئەژماركردنی ماوەی (تەوقیف)ەكانی رۆژی 29ی ئەم مانگە وادەی زیندانیكردنی شاسوار عەبدولواحید سەرۆكی جوڵانەوەی نەوەی نوێ تەواو دەبێت و ئەگەری ئازادكردنی هەیە. شاسوار عەبدولواحید لە رۆژی 2/9/2025 لە دادگای سلێمانی لەسەر سكاڵای (شادی نەوزاد) بۆ ماوەی (5) مانگ زیندانی كردنی بەسەردا سەپێندراو لەوكاتەوە لە زیندانی چاكسازی گەورانی سلێمانیە. بە پێی بڕیارەكەی دادوەر پێویستە هەموو راگرتنەکانی شاسوار عەبدولواحید ئەژمار بکريت لە کاتی لێکۆڵینەوە و لەکاتی دادگاییدا، بۆیە پێش بڕیارەكەی دادگا بە زیندانی كردنی (35) رۆژی تر دەستبەسەربووەو (تەوقیف) بووە.  -    لە رۆژ 15/5 بۆ 29/5/2019 بۆ ماوەی (14) رۆژ تەوقیف بووە لە دادگای لێكۆڵینەوەی ئاساییشی سلێمانی. -    لە رۆژی 12/8/2025 تا بڕیاری دادگا واتا 2/9/2025 بۆ ماوەی (21) رۆژ تەوقیف بووە. -     بەهەردوو وادەكە كە تەوقیف بووە دەكاتە (35) رۆژ، واتا لە (2/9/2025)ەوە بۆ ماوەی پێنج مانگ و (35) رۆژی لێدەربكرێت دەكاتە رۆژی 29/12/2025. -    خۆ ئەگەر تەنیا (تەوقیف)ەكەی ئەمساڵی بۆ ئەژمار بكرێت كە (21) رۆژە ئەوا رۆژ 13/1/2026 وادەی ئازادكردنیەتی.  بە پێی بەدواداچوونەكانی (درەو) ئەگەری ئەوە هەیە كە شاسوار عەبدولواحید سكاڵای دیكەی لەسەر نەجوڵێندرێت و دادگا بڕیاری تر نەدات، چونكە رۆژی 16ی ئەم مانگە وادەی دادگاییكردنی شاسوار عەبدولواحید بوو بەڵام دادگاییەكە دواخرا، بۆیە چاوەڕوان دەكرێت شاسوار عەبدولواحید ئازادبكرێت بەڵام بە شێوازێك كە جموجوڵەكانی كۆت بەند یاخود لەژێر چاودێری و هێشتنەوەی زۆرەملێدا بێت.   جوڵانەوەی نەوەی نوێ لە ئێستادا (15) ئەندانی پەرلەمانی هەیە لە پەرلەمانی كوردستان و (3) كاندیدی سەركەوت بۆ پەرلەمانی عێراق.   

 سەرتیپ جەوهەر لەگەڵ هەر سەردانێكی لێپرسراوانی توركیا بۆ دیمەشق، پێكدادانی سەربازیی یان گرژی لەنێوان هێزەكانی سوریای دیموكرات و دەسەڵاتدارانی دیمەشق دروستدەبێت. دوێنێ لەگەڵ هاتنی هاكان فیدان و وەزیرو بەرپرسانی دیكەی توركیا بۆ دیمەشق، دوای چەند كاتژمێرێك راستەوخۆ هێزەكانی نزیك ئەحمەد شەرع لەبازگە هاوبەشەكانی گەڕەكە كوردنشینەكانی حەلەب كشانەوەو شەڕو پێكدادان دروستبوو. بەپێی هەموو لێكدانەوەكان ئەو گرژیەی لەحەلەب دروستبوو، لەژێر كاریگەری توركیاو بۆ دروستكردنی فشاربووە لەسەر هێزەكانی سوریای دیموكرات. چونكە چەند رۆژێك ماوە بۆ سەری ساڵ و رێككەوتنی 10ی ئادار لەنێوان مەزلوم عەبدێ و ئەحمەد شەرع جێبەجێنەكراوە. ماوەیەكیشە نزیكبوونەوەو گفتوگۆ دوور لەچاوی كامێرا لەنێوان دیمەشق و كورد هەبووە، تاوەكو بەر لەكۆتایی ئەمساڵ كەچەند رۆژێكمان كاوە، بتوانن رێككەوتنەكەی ئادار جێبەجێبكەن، بەڵام توركیا ناڕازیە لەو گفتوگۆیەو فشاردەكات شكستی پێ بینێت. كاتێكیش پەلاماری گەڕەكە كوردنشینەكانی حەلەب دەدەن، بۆ دروستكردنی فشارە لەسەر هەسەدە، چونكە ئەو دوو گەڕەكە دەكەونە دەرەوەی قەڵەمڕەوی هێزەكانی سوریای دیموكرات و ئاسانە پەلاماردانیان، چ لەلایەن گروپە چەكدارەكانی نزیك توركیا، یاخود ئەو گروپە چەكدارانەی ئیدلب كە گوێڕایەڵی ئەحمەد شەرع نین. دوێنێش لەژێر فشاری ئەمریكا پەلاماردانی گەڕەكە كوردنشینەكان لەلایەن چەكدارەكان راگیرا. ئەم پشێوی و ئاژاوەیەی لەحەلەب یان ناوچەی دیكە دروستدەكرێت، دژی هەوڵی ئەمریكایە بۆ نزیككردنەوەی هەسەدەو دیمەشق. ئەمریكا لەم قۆناغە نایەوێ هێزەكانی هەسەدە تێكەڵ بە هێز یان دامەزراوەی سەربازیی سوریا ببێتەوە، یان لایەنیكەم لەگەڵ ئەوشێوە تێكەڵبونەوەیە نییە، بۆیە دەیەوێت دۆخی نەشەڕ نەئاشتی بەردەوام بێت تا ئەوكاتەی دڵنیادەبێت لەچەسپینی بەرژەوەندی و خواستەكانی خۆی.  پێشبینی دەكرێت ماوە ماوە ئەو پشێوەیە دروست ببێت، چونكە توركیا ترسی زۆری لەپێشكەوتنەكانی سوریا هەیە بۆیە هەوڵی نانەوەی پشێوی دەدات. بێگومان ئەم دۆخە نوێیەی سوریا راستەوخۆ كاریگەری لەسەر پرسی ئاشتی باكوری كوردستانیش هەیە چونكە لەبنەڕەتدا توركیا دەیەوێت پرسی ئاشتی باكور بۆ دروستكردنی كاریگەریی لەسەر رۆژئاوای كوردستان بەكاربهێنێت. هەردوو گەڕەكی كوردنشین (ئەشرەفیەو شێخ مەقسود) لەحەلەب نزیكەی 5 مانگە ئابلوقەیەكی توندیان لەلایەن دەسەڵاتدارانی سوریا خراوەتەسەر! نرخی كاڵاو پێداویستیە سەرەكییەكان بەتایبەتیش خواردن و سوتەمەنی زۆر گرانترە لەناوچەكانی دیكە. هەردوو گەڕەك دەكەونە باكوری حەلەب لەرۆژئاوای فورات و لەژێر قەڵەمڕەوی حكومەتی سوریادان، نزیكترین خاڵی سەربازیی هێزەكانی هەسەدە لە(دێر حافر)ەوەیە كە نزیكەی 45 كیلۆمەترێك دوورە لێیانەوە. ژمارەی دانیشتوانی هەردوو گەڕەك دوای ئاوارەبوونی دانیشتوانی شەهبا، ئێستا لە 200 هەزار كەس زیاترە. جاران كۆریدۆر یان رێگەیەكی هاتووچۆ لەنێوان هێزەكانی سوریای دیموكرات لەنزیك منبەج بەرەو باكوری حەلەب هەبوو، بەڵام دوای رووخانی ئەسەد ئەو كۆریدۆرە، یان رێگای پەیوەندیە نەما. بەپێی دوایین زانیاریی، بۆ جۆشدانەوە بەگفتوگۆی نێوان هەسەدەو دەسەڵاتدارانی دیمەشق، بڕیارە لەماوەی چەند رۆژی داهاتوو، واتە بەر لەسەری ساڵ بەنێوانگری ئەمریكا جارێكی دیكە لەسەر ئاستێكی باڵا هێزەكانی سوریای دیموكرات و دەسەڵاتدارانی دیمەشق گەڕێكی دیكەی دانوستان دەستپێبكەنەوە، بەڵام توركیا دەیەوێت ئەم دانوستانە تێكبدات. ناكۆكی و جیاوازییەكانی نێوان كوردو دیمەشق زیاترن لەجاران. ئێستا كورد داوای هەمواركردنەوەی دەستورو روونتر چەسپاندنی مافە دەستورییەكانی كوردو فیدرالیەتی ئیداریی سیاسی دەكات. هاوكات ئامادە نییە هێزەكەی (هەسەدە) تێكەڵ بەسوپای سوریای بكات كە ئێستا بوونی نییە. بۆ هەر هەنگاوێكیش سەبارەت بەپرسی هەسەدە، كورد داوای گرەنتی نێودەوڵەتی دەكات لەئەمریكاو وڵاتانی ئەوروپا بەتایبەتیش فرەنسا. یەكێك لەگرفتەكانی ئەحمەد شەرع و دەسەڵاتدارانی نوێی سوریا نەبوونی متمانەیە بەئەمریكا، هەروەكچۆن ئەمریكاش متمانە بەشەرع ناكات. لەبەرامبەردا توركیا هەژموونێكی گەورەی لەسوریا دروستكردووە بەتایبەتیش لەناوچەكانی ژێر قەڵەمڕەوی ئەحمەد شەرع. لەلایەك ناوچەیەكی بەرفراوانی لەباكوری حەلەبی داگیركردووەو لەڕێی ژمارەیەك گروپی چەكدار، هاوكات چەند گروپێكی دیكەی ئیسلامیی لەناوچەی ئیدلب لەژێر كاریگەری توركیادان. هەروەك باس لەوەدەكرێت كە لە سەرۆكایەتی و بەشێك لە وەزارەتەكانی دەسەڵاتی نوێی دیمەشق، راوێژكاری تورك داندراون و لەنزیكەوە چاودێری بەڕێوەچوونی بارودخ دەكەن.  .

رۆژنامەنوسێكی تورك: ?ئۆجەلان داوای پشكی نەوت و كارەبای بەنداوەكانی باكوری كوردستانی كردووە بۆ ئیدارە خۆجێیەكانی ناوچەكە  ?داوای پەیماننامەی ئەوروپای كردووە بۆ ئۆتۆنۆمی و بەهێزكردنی ئیدارە خۆجێیەكان ?داوایكردووە زمانی كوردی بكرێتە زمانی خوێندن و فێركردن و بە فەرمیكردنی لە ئایندەدا ?لەگەڵ هەڵوەشاندنەوەی هەسەدە نییەو پشتیوانی مانەوەی كردوون درەو: سایگی ئۆزتورك، رۆژنامەنوسی دیاری تورك لە وتارێكدا كۆمەڵێك نهێنی نەبیستراوی لە بارەی دیدارەكەی نێوان عەبدوڵا ئۆجەلان، رابەری زیندانیكراوی پاری كرێكارانی كوردستان و لیژنەكەی پەرلەمانی توركیا، كە لە سێ‌ ئەندامی پەرلەمانی توركیا پێكهاتبون (گوڵستان كیلچ-دەم پارتی)، (فەتی یەڵدز-مەهەپە)، (حسێن یەمان-ئاكەپە) لە رۆژنامەی (سۆزجۆ) بڵاوكردووەتەوە. سایگی دەڵێت: هەندێك لە داواكارییەكانی ئۆجەلان لەو دیدارەدا زیادەڕۆیی زۆر تیادا بووە، بەشێوەیەك قورسە بزوتنەوەی نەتەوەپەرست و پارتی دادو گەشەپێدان قبوڵی بكەن، بۆ نمونە، تیشك خراوەتە سەر پرسی ئیدارە خۆجێییەكان و داواكراوە مەسەلە نەتەوەیی و تائفیەكان بەهەند وەربگیرێت و زمانی كوردی بكرێتە زمانی خوێندن و فێركردن، ئۆجەلان داواشیكردووە لە ئایندەدا ئەم پرسە پێشبخرێت و زمانی كوردی بكرێتە زمانێكی فەرمی لە توركیا هاوشێوەی ئەو مۆدیلەی لە عێراق جێبەجێدەكرێت. كاتێك پرسیار لە ئۆجەلان كراوە لەبارەی هێزەكانی سوریای دیموكرات، بەهیچ شێوەیەك باسی هەڵوەشاندنەوەی نەكردوون، بەڵكو وتویەتی ببنە هێزی ئاسایش لەناوچەكانی خۆیان، ئەوەش بەو مانایەی پشتیوانی مانەوەی كردوون. بەوتەی ئەو رۆژنامەنوسە هۆكاری ئاشكرانەكردنی تەواوی كۆنوسەكەی ئۆجەلانیش بۆ ڕای گشتی پەیوەندی بە داواكارییەكانی ئۆجەلانەوە هەبووە، كە رەنگە كاردانەوەی نەرێنی هەبوایە لەسەر رای گشتی. ئۆجەلان داواشی كردووە مادەی (66) دەستوری توركیا هەموار بكرێتەوە،كە دەڵێت: هەركەس هەڵگری رەگەزنامەی توركی بێت ئەوە توركە. سایگی ئۆزتورك دەڵێت: داواكارییەكانی ئۆجەلان لێرەدا كۆتایی نایەت، بەڵكو داوای پەیماننامەی ئەوروپای كردووە بۆ ئۆتۆنۆمی، بۆ نمونە، بەهێزكردنی ئیدارە خۆجێییەكان، ئۆجەلان لەمبارەیەوە داوایكردووە، بەشێك لە داهاتی نەوتی دەرهێنراو لە كوردستان ئەو وشەیەی ئۆجەلان بەكاریهێناوە، بەشێك لە داهاتی نەوتی دەرهێنراو لە ناوچەی گابار بۆ ناوچەكەو ئیدارەی خۆجێی تەرخان بكرێت، داواشی كردووە، بەشێك لە پشكی ئەو كارەبایەی لە بەنداوەكانی ناوچە كوردییەكان بەرهەم دەهێنرێت هاوشێوەی نەوت بۆ ئەو ناوچانە خەرج بكرێت، هاوكات داواشیكردووە، لێخۆشبون بۆ گەریلاكانی پارتی كارێكاران دەربكرێت و دەرفەتی كاریان بۆ بڕەخسێنرێت و لەڕووی دەرونییەوە ئامادەبكرێنەوە بۆ تێكەڵبون لەناو كۆمەڵگاو هەموو ئەو بەرستانەش لاببرێت لەبەردەم ئەنجامدانی چالاكی سیاسیان. یوسف شەریف، رۆژنامەنوس و شارەزای بواری توركیا لەبارەی وتارەكەی سایگی ئۆزتورك دەڵێت: پێدەچێت هەنگاوەكانی دژایەتیكردنی پرۆسەی چارەسەری لە توركیا دەستیپێكردبێت بە ئامانجی دورستكردنی بەربەست بۆی تەنانەت هەڵوەشاندنەوەشی، بەڕای ئەو رۆژنامەنوسە دزەپێكردنی ئەو زانیارییانە كاریگەری بومەلەرزە ئاسای دەبێت لەسەر ناوخۆی توركیا، لەبارەی هۆكارو ئامانج و لایەنی سودمەندیش لە دزەپێكردنی ئەو زانیارییانە ئاماژە بەوەدەكات: پەرلەمانتارەكەی مەهەپە كە خۆیان خاوەنی دەستپێشخەرییەكەن دزە بەو زانیارییانە ناكات، پەرلەمانتارەكەی دەم پارتیش زانیاری لەوشێوەیە ئاشكراناكات، ئەوەی گومانی لەسەرە پارتی دادو گەشەپێدانە، كە نوێنەرێكی لەناو دانیشتنەكەدا بووەو لەڕێی رۆژنامەنوسێكی ئۆپۆزسیۆنیشەوە ئەو زانیارییانەی دزەپێكردووە تا بەوە تۆمەتبارنەكرێت كێشە بۆ پرۆسەكە دروست دەكات. بەوتەی یوسف شەریف، هۆكاری دروستكردنی بەربەست بۆ پرۆسەكە لەلایەن پارتی دادو گەشەپێدان بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە ئەرۆدغان دڵنیانییە لە پرۆسەكە،  زۆر بایەخی نییە بۆی، ئەوەی زیاتر فشاری لێدەكات دەوڵەت باخچەلی هاوپەیمانێتی، پێشیوایە، تاكە دەرفەتی ئەردۆغان بۆ دووبارە خۆكاندیدكردنەوە هەڵبژاردنی پێشوەختە، ئەگەر بشیەوێت ساڵی داهاتوو هەڵبژاردنی پێشوەخت بكات ئەوا لەم كاتەدا ئاستی جەماوەریی حزبەكی زۆر داكشاوە. لەبارەی لێكەوتەكانی ئەم پێشهاتانەش دەڵێت: كاریگەری لەسەر ناوخۆی توركیاو سوریاو رۆژئاوای كوردستانیش دەبێت، لەگەڵ ئەوەی توركیا ناتوانێت هێرشی فراوان ئەنجامبدات، رەنگەهێرشێكی سنوردار بكاتە سەر  هێزەكانی سوریای دیموكرات و بیكاتە بیانوو بۆ كۆتایهێنان بە پرۆسەی چارەسەری لە توركیا بە پاساوی ئەوەی هەسەدە ئامادە نییە چەك دابنێت.

(درەو): كۆمپانیای  (DNO)ی نەرویژی وتویەتی لە دەرەوەی رێككەوتنی نێوان حكومەتی هەرێمی كوردستان و عێراق نەوتی هەرێم دەفرۆشێت، كۆمپانیای (سۆمۆ) وەڵامی داوەتەوەو دەڵێ: وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێم لە زیاتر لە بۆنەیەكدا پابەندبوونی خۆی بە رێككەوتنەكەوە نیشانداوەو بەپێی ئەو رێككەوتنە دەبێت هەموو كۆمپانیا جیهانییەكانی هەرێمی كوردستان نەوت رادەستی ئێمە بكەن.  كۆمپانیای بەبازاڕكردنی نەوتی عێراق (سۆمۆ) لە رونكردنەوەیەكدا سەبارەت بە هەواڵێكی ئاژانسی (رۆیتەرز) لەبارەی كۆمپانیای (DNO) رایگەیاند، بەتەواوەتی پابەندە بە جێبەجێكردنی هەموو پابەندییەكانی سەرشانی لە چوارچێوەی تایبەتمەندییەكانیدا، بەگوێرەی ئەو رێككەوتنانەی لەگەڵ هەرێمی كوردستان كە ئیمزا كراون.  لە رونكردنەوەكەدا، كۆمپانیای سۆمۆ ئاماژەی بەوەكردووە" بەردەوام دەبێت لە خستەگەڕی هەوڵەكانی بۆ زامنكردنی بەردەوانی پرۆسەی باركردن و پاراستنی رۆیشتنی نەوتی خاوی رادەستكراوی هەرێم بەبێ راوەستان، بەوجۆرەی كە گەرەنتی پرۆسەكانی هەناردەكردن بكات، سەرباری  ئاڵنگارییە لۆجستییەكان و سنورداری توانای ئەمباركردنی ئێستا لە بەندەری جەیهانی توركیا".  ئاژانسی هەواڵی (رۆیتەرز) باسی لەوەكرد، یەكێك لە كۆمپانیا كاركەرەكان لە كڵێگەكانی هەرێمی كوردستان (كۆمپانیای DNO)ی نەرویژی وتویەتی هێشتا بەشێوەیەكی راستەوخۆ نەچووەتە ناو پرۆسەی هەناردەكردنی نەوت و، بەشێوەی سەربەخۆو لە دەرەوەی رێككەوتنی نێوان بەغدادو هەرێمی كوردستان و، لەرێگەی هێڵی بۆری عێراق- توركیاوە نەوت دەفرۆشیت. لەوەڵامی ئەم قسەیەدا، كۆمپانیای (سۆمۆ) دەڵێ: وەزارەتی سامانە سروشتییەكانی هەرێمی كوردستان لە زیاتر لە بۆنەیەكدا پابەندبوونی خۆی بە بڕگەكانی رێككەوتنەكەوە راگەیاندووە، بەگوێرەی ئەو رێككەوتنەش هەموو ئەو كۆمپانیا جیهانییانەی كە لەبواری دەرهێنان و بەرهەمهێنانی نەوت لە كێڵگەكانی هەرێم كاردەكەن، پابەندن بەوەی ئەو بڕە نەوتە رادەستی (سۆمۆ) بكەن كە بەرهەمی دەهێنن، جگە لەو بڕەی كە بۆ بەكاربردنی ناوخۆیی لە هەرێم تەرخانكراوە، ئەوەش بەگوێرەی حوكمەكانی ئەو رێككەوتنەی كە لەوبارەیەوە كراوە. 

مەریوان وریا قانع تایبەت بە (درەو) «داخرانی سیاسیی»، نەخۆشیەکی سیاسیی ترسناکە و کاریگەرییەکانی تەنها لەناو کایەی سیاسیدا سنووردارنابێت، بە تایبەتی لە کۆمەڵگایەکی وەک کۆمەڵگای ئێمەدا کە دەسەڵاتی سیاسیی سەرچاوەی قۆرخکردنی سەرجەمی دەسەڵاتەکانی تر و سەرچاوەی سەرجەمی جێگۆرکێ کۆمەڵایەتییەکان و تەنانەت کەڵەکەبوونی سەرمایەشە. داخرانی سیاسیی لێرەدا  تەنها ئامرازی وێرانکردنی کایەی سیاسییش نییە، بە بەتاڵکردنەوەی لە هەر ململانێکەی راستەقینە لەسەر دەسەڵات و هێنانەکایەی ئەگەری دەستگۆڕکێی دەسەڵاتەوە، بەڵکو سەرچاوەی دروستبوونی چەندان ململانێی کۆمەڵایەتیی ترسناک و ئامرازێکی بەهێزی هەڵوەشاندنەوە و پارچەپارچەبوونی کۆمەڵایەتیشە. بەڵام «داخرانی سیاسیی» بە چ مانایەک؟  داخرانی سیاسیی هێما بۆ ئەو دۆخە تایبەتە دەکات کە تیایدا سیستمە سیاسییەکە بە تەواوی بەڕووی بکەری سیاسیی تازە و، بەڕووی تێگەیشتنی نوێ و بەڕووی داواکاریی تازەدا، داخراوە. ئەم داخرانەش وادەکات خەڵک نەتوانن کاریگەریی لەسەر بڕیارە سیاسییەکان بەجێبهێڵن و سەرجەمی بکەرە کۆمەڵایەتیی و سیاسییەکان، کرابنە دەرەوەی لانی هەرە کەمی، بەشدارییەکی سیاسیی راستەقینەوە. لەم جۆرە دۆخانەدا نە رێکخراوەکانی کۆمەڵگای مەدەنیی، نە هاوڵاتیان، نە بزوتنەوە کۆمەڵایەتییەکان، نە رۆشنبیران و دیدگا ئەلتەرناتیڤەکان،، تەنانەت هێزە ئۆپۆزیسیۆنەکانیش کاریگەرییان لەسەر بڕیاردانی سیاسیی نییە و نامێنێت. تەنانەت ناڕەزایەتیی دەربڕینەکانیش، چ رێکخراوبن و یان نارێکخراو، وەک نەبوو مامەڵە دەکرێن و گەر پێویستیشی کرد بە هێزی سەربازیی وەڵام دەدرێنەوە. لە هەموو ئەم دۆخانەدا بڕیاری سیاسیی بڕیارێکی قۆرخکراوە و لە دەستی نوخبە سیاسییە حوکمڕانە داخراوەکەدایە، کە لە دونیای ئێمەدا نوخبەیەکی سوڵتانییە و هێزی ژمارەیەکی ناو سیستمە سوڵتانییەکە، چەند بنەماڵە و خێزانێکی سیاسین.  لە رووی سۆسیۆلۆژیەوە داخرانی سیاسیی مانای خۆسەپاندنی گروپێکی کۆمەڵایەتیی بەهێز بەسەر هەموواندا و سنووردارکردنی توانای گروپەکانی تری ناو کۆمەڵگاکە، بۆ بەدەستهێنانی بڕێک لە دەسەلاتی سیاسیی و لەوێشەوە بۆ بڕێک لە سەرچاوەکانی تری دەسەڵات کە لە کۆمەڵگادا هەن. ئەمەش دەرەنجامێکی تەواو ترسناکی لێدەکەوێتەوە: «داخرانی کۆمەڵایەتیی»، کە لە دونیای ئێمەدا مانای سڕینەوەی توانا و ئەگەرەکانی جێگۆرکێی کۆمەڵایەتیی دەگەیەنێت کە دەشێت کۆمەڵگاکە لە رووی کۆمەڵایەتییەوە ئیفلییج بکات و لە هەر دینامیکیەتێکی کۆمەڵایەتیی دایببرێت.  هاوکات «داخرانی سیاسیی» درێژە بە سەروەرکردن و سەرلەنوێ بەرهەمهێنانەوەی بونیادە سونەتیی و تەقلیدییەکانی ناو کۆمەڵگاکە، ئەدات، کە هیچ مەترسییەک بۆ سەر نوخبە سیاسییە حوکمڕانەکە دروستناکەن. ئەمەش بە مەبەستی رێگرتن لە دروستبوونی هەر ئەگەرێکی تازەبوونەوە، کە نەکرێت کۆنترۆل بکرێت، لەوانەش، بۆ نموونە، ئەگەری دروستبوونی چینێکی ناوەڕاست کە هەڵگری خەونی گۆرانکاریی و تازەبوونەوە و کرانەوەی ئەگەرە کۆمەڵایەتییەکانی پێشکەوتن بێت. لەپێش هەمووانیشە خوازیاریی نوێنەرایتیکردن و بەشداریکردن بێت لەناو سیستمی حوکمڕانیدا.  لە دونیای ئێمەدا بازنەی حوکمرانیی، وەک هێمامان پێکرد، بەڕادەیەک داخراو و بەرتەسککراوەتەوە، شوێنی نوێنەرایەتیکردنی هیچ هێزێکی کۆمەڵایەتیی دەرەوەی بنەماڵە و خێزانە حوکمڕانەکانی، تێدانابێتەوە، چ جای چینێکی ناوەڕاست کە هەڵگری داواکاری تایبەت و هەڵگری داخوازیی نوێنەرایەتیکردنی سیاسیی، بێت. نەبوونی میکانیزمی سیاسی تایبەت بۆ شوێنکردنەوە بۆ هێزەکانی تر و بۆ بەشداریکردنی پێکهاتە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان لە بڕیارداندا، دابەشبوونە کۆمەڵایەتییەکان قووڵتر دەکاتەوە و دەیانگۆڕێت بۆ ئامرازی دروستبوونی ململانێی ترسناک.  ئەم دۆخە سوڵتانییە وادەکات دەوڵەت، یان دەزگاکانی حوکمڕانیی، بە هیچ مانایەک توانای ئامێزانبوونیان نەبێت لەناو کۆمەڵگادا، واتە دەوڵەت و حوکمڕانییەک بێت نامۆ بە کۆمەڵگاکە و لە دەرەوەی نەخشەی کۆمەڵایەتیی هێزە جیاوازەکانی ناو کۆمەڵگاکەدا، نیشتەجێ بووبێت. ئەمە وادەکات دەوڵەت و دەسەڵاتی سیاسیی بوونەوەری دەرەکیی دەرەوەی کۆمەڵگاکەبن و نەبووبن بە بەشێک لە نەخشەی کۆمەڵایەتیی کۆمەڵگاکە. بۆ رێگرتن لە مەترسیی تەقینەوەی کۆمەڵایەتیی، ئەم جۆرە حوکمڕانییە، بەردەوام خەریکی دروستکردنی دابەشکردنی زیاتر و زیاتری کۆمەڵگاکە و پارچەپارچەکردنی هێزەکانی ناویەتی. ئەمە وادەکات دەوڵەت و حوکمڕانییەکە لەباتی ئیدارەدانێکی عەقلانیی و بەرهەمهێنی جیاوازییەکان بێت، هەمیشە دەیانگەنێتە خاڵ و لێواری تەقینەوە. یان لانیکەم هەڕەشەی گەیاندنیان بەو خاڵی تەقینەوەیە.  لەم جۆرە ئەزموونانەدا ئەو بونیادە کە بۆ دەوڵەت و حوکمڕانی دروستکراوە، بونیادێکە ئەرکی ژمارە یەکی بریتیی نییە لە دابینکردنی ئاسایشی کۆمەلایەتیی و ئیدارەدانێکی عەقڵانی جیاوازییەکانی ناو کۆمەڵگا. هەر لەسەرەتاشەوە وەک بوونەوەرێکی دەرەکیی کاردەکات و هیچ ئەگەرێک بۆ ئامێزانبوونی خۆی لەناو کۆمەڵگادا ناهێلێتەوە. ئەرکی یەکەمی ئەم مۆدێلە پاراستنی دەسەڵاتە سوڵتانیەکەیە بەهەر نرخێک بێت. ئەم پاراستنەش لە هەموو ئاستەکاندا دەستبەکارە: لە چۆنیەتی دابەشکردنی پێگە سەرەکییەکانی حّوکمڕانیەکە و لە دروستکردنی دەزگا و رێکخراوی تایبەت و بەهێزی چاودێرنەکراو، لە دەرەوەی بونیادە فەرمییەکەی حوکمڕانیەکەدا.  بۆ ئەوەی ئەم دۆخە ئاشکراتر و بەرچاورنتر بێت با بەراوردێکی خێرا و گشتیی لەگەڵ چۆنیەتی بەڕێوەچوونی هەمان پرۆسەی دروستکردنی دەوڵەت و بەڕێوەبردنی حوکمڕانی لەو بەشەی جیهاندا بکەین کە ناوی خۆرئاوای لێنراوە. ئەوەی ئکاری سەرەکیی مێژووی خۆرئاوایە لە سەدەی نۆزدەهەمەوە بریتییە لە  بەرفراوانبوون و پلورالبوونی بەردەوامی نوخبەی حوکمڕان لە وڵاتەکانیدا. بازنەکانی حوکمڕانی بەردەوام گەورەتر و کراوەتر دەبوونە بە رووی چینە کۆمەڵایەتیی و گروپە ئەتنیی و دینیی و فەرهەنگییە جیاوازەکاندا.  لە سەدەی نۆزدەهەمەوە دەوڵەت زیاتر و زیاتر ئامێزانی کۆمەڵگا دەبێت و نوخبە دەسەڵاتدارەکان فراوانتردەبوون. ئەمەش دەرەنجامی کۆتاییهتان بە قۆرخکردنی دەسەڵاتبوو لەلایەن ئەرستۆکراتییە حوکمڕانەکانەوە. فراوانبوونی مافی دەنگدان، سەرهەڵدانی پارتە سیاسییە جەماوەرییەکان، بووە هۆی کرانەوەی دەسەڵاتی سیاسیی بەڕووی چینی ناوەڕاست و چینی کرێکاراندا. دەسەڵات چیتر لەسەر بنەمای لەدایک بوون و ئینتیما بۆ ئەم یان ئەو خێزان و بنەماڵەی ئەرستۆکراتی ڕێکنەخرابوو. لە سەدەی بیستەمدا، نوخبە حوکمڕانەکان لە ڕووی کۆمەڵایەتیی و ئایینی و کولتوورییەوە هەمەچەشنتر بوون و ژنان و کەمینەکان و گرووپە پیشەییەکان چوونە ناو بازنەی حوکمڕانییەوە.  هەرچی ئەم پرۆسەی کرانەوەیەی دەسەڵاتە لەم ناوچەیەی ئێمەدا بە ئاراستەیەکی تەواو پێچەوانەدا ڕۆیشتوە. لەناو سیستمە سوڵتانییەکاندا، بۆ نموونە، سوڵتانێک و بنەماڵەکەی و خزم و ناسراوەکانی حوکمڕانن. بەشێوەیەکیش هیچ چین و توێژ و هێزێکی کۆمەڵایەتیی خاوەنی نوێرایەتی راستەقینەی خۆیان نین. چەند بنەماڵە سوڵتانیەکانیش گەورەتر و فراوانتربن، لە رووی ژمارەی منداڵ و وەچەکانیانەوە، ئەوەندە زیاتر کایەی سیاسیی داخراوتر دەبێت. نەک هەر ئەمە بەڵکو منداڵانی ئەم بنەماڵە سوڵتانیانە تەنها کایە سیاسییەکە قۆرخناکەن، بەڵکو زۆرجاریش چەندان کایەکانی تریش، لەناویاندا کایەی ئابوریی، میدیا، کۆمەڵگای مەدەنیش، هتد...قۆرخدەکەن. بە کورتییەکەی، داخرانی سیاسیی لە دونیای ئێمەدا ژێرخانی سەرجەمی داخرانەکانی تری ناو کۆمەڵگاکەن. بەبێ هەڵوەشاندنەوە و سەرلەنوێ دارشتنەوەیەکی مافپەروەر و دیموکراسیانەی کایەی سیاسیی، زەحمەتە هیچ کایەیەک لە کایەکانی تری ناو کۆمەڵگاکە، بەشێوەیەکی دادپەروەرانە رێکبخرێتەوە. چەقبەستوویی سیاسی لە دونیای ئێمەدا هەوێنی چەقبەستوویی کۆمەڵایەتییە.   

درەو: دەنگێک دژی هەمووان:  چۆن دەنگە سوتاوه‌كان بوونه‌ دەنگێکی سیاسی لە کوردستانی عێراق وینثرۆپ ڕۆدجێرز هاوکار و ڕۆژنامەنووسی چاتم هاوسی به‌ریتانی کە گرنگی بە سیاسەت و مافەکانی مرۆڤ و ئابووری سیاسی هەرێمی کوردستانی عێراق دەدات له‌ راپۆرتێكیدا کە لە سایتی (رێکخراوی ئیپیکی) ئەمریکی بڵاو کراوەتەوە، باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ لە دواین هەڵبژاردنی پەرلەمانی عێراقدا نزیکەی ٣٠٠ هەزار كه‌س بە ئەنقەست ده‌نگه‌كانی خۆیان سوتاند، ئەمەش گوزارشتە لە بێزاری بەربڵاوی دەنگدەران. ڕێژەی بەرزی سلێمانی (18.5%) و هەولێر (14.6%)، ناڕەزایەتی گه‌وره‌ نیشان دەدات . دەنگدەران ئاماژەیان بە گەندەڵی و حزبە بێکاریگەرەکان و بەڵێنە جێبەجێنەکراو ه‌كان و خراپی خزمەتگوزارییە گشتیەکان و نیگەرانییەکانیان لە ساختەکاری لە هەڵبژاردنەکاندا کردووە. رۆژنامه‌نوسه‌كه‌ی چاتم هاوس کە پشتی بە ژمارەیەک لە داتاو زانیارییەکانی (درەو میدیا) بەستووە ده‌ڵێت:: دەنگە پوچه‌ڵه‌كان وەک فۆرمێکی دیار لە ناڕەزایەتی کاردەکەن، ئاماژەیە بۆ بەشداریکردن لە هەمان کاتدا هەموو بژاردە سیاسییەکان ڕەتدەکاتەوە، تیشک دەخاتە سەر ناڕەزایی قووڵ لە هەردوو پارتی دەسەڵاتدار و ئۆپۆزسیۆنی هەرێم.

درەو: هێشتا خولی شەشەمی پەرلەمانی عێراق یەكەم دانیشتنی نەكردووە، پێكهاتە سەرەكییەكانی عێراقیش لەسەر یەكلاكردنەوەی پۆستەكانی بەركەوتەی خۆیان رێكنەكەوتوون، شێعە كاندیدی سەرۆك وەزیرانی یەكلا نەكردووەتەوەو سونەش ناكۆكن لەسەر كاندیدی سەرۆكی پەرلەمان، كوردیش بەتایبەت یەكێتی و پارتی سەرەرای ناكۆكی ململانێیانە لەسەر پۆستی سەرۆككۆمار. ئەنجومەنی باڵای دادوەری وادەی هەڵبژاردنی سەرۆكایەتییەكانی دیاریكردووە كە لە دوای 14ی ئەم مانگەوە بۆ ماوەی 15 رۆژ پەرلەمانی عێراق یەكەم دانیشتنی خۆی بكات و سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەران و جێگرەكانی هەڵبژێردرێن، بەڵام هاوشێوەی خولەكانی پێشوو ئەگەر لایەنەكان لەسەر پۆستەكان رێكنەكەون ئەوا یەكەم دانیشتنی پەرلەمان دەكرێت و دانیشتنی یەكەم بە كراوەیی دەمێنێتەوە هەتا لایەنەكان رێك دەكەون لەسەر كاندیدەكان.  بە پێی مادەی (72)ی دەستوری عێراق، لەدوای دانیشتنی یەكەم و هەڵبژاردنی دەستەی سەرۆكایەتیی پەرلەمانەوە، ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق دەبێت لەماوەی (30 رۆژ)دا؛ بەدەنگی (دوو لەسەر سێ) واتا لە كۆی (329 كورسی) بە دەنگی (220) كورسی، سەرۆك كۆماری نوێ هەڵبژێرێت، خۆ ئەگەر لە خولی یەكەمی دەنگدان هیچ یەكێك لەوانەی خۆیان بۆ پۆستی سەرۆك كۆمار كاندید كردبوو دەنگی (دوو لەسەر سێ)یان نەهێنا، ئەوا بەگوێرەی ماددەی (70ی دەستور)، لە گەڕی دووەمی دەنگداندا هەر كاندیدێك زۆرترین دەنگی بەدەستهێنا دەبێت بە سەرۆك كۆمار.  لە ساڵی 2005 ەوە تا ئێستا پۆستی سەرۆككۆمار وەكو عورفێكی سیاسی لای كوردەو لە ناو كوردیش لای یەكێتی بووە، بەڵام ئەمە دووەم خولی سەرۆكایەتی كۆمارە كە پارتی دەڵێت ئەو پۆستە مافی كوردە بەڵام مەرج نیە ئەو پۆستە مافی یەكێتی بێت و كاندیدی خۆی دەبێت بۆ پۆستەكە. لە كۆبوونەوەی دوێنێی كۆمیتەی ناوەندی پارتی، دوو وەفد پێكهێندران یەكێكیان بۆ پێكهێنانی حكومەتی هەرێم و یەكێكیان بۆ پێكهێنانی حكومەتی عێراق، بەواتایەكی تر پارتی چاوی لە پۆستەكانی بەغدایەو پێی وایە هێزی یەكەمی كوردستانەو زۆرینەی كورسی لایەنە كوردییەكان لای ئەوە، یەكێتی نیشتمانی كوردستانیش لە چەند رۆژی رابردوودا بە وەفدێك سەردانی بەغدادی كردوو چاوی لەوەیە پۆستی سەرۆككۆمار وەك پێشتر لای خۆی بمێنێتەوە. ئێستا پۆستی سەرۆككۆماری عێراق لەلایەك لەنێوان یەكێتی و پارتی كێشەی لەسەرەو لەلایەكیش چەند كەسێك چاویان لەو پۆستەیە. -    بافڵ تاڵەبانی، تا ئێستا بافڵ تاڵەبانی بەڕەسمی باسی لە خۆ كاندیدكردن نەكردووە بۆ پۆستی سەرۆككۆمار بەڵام دیارە لە ناوەندە سیاسیەكان باسكراوە، تەركیزەكە لەسەر ئەوەیە كە زمانی عەرەبی نازانێت كە ئەمە مەرجێكی یاسایی و دەستوری نیە بۆ كاندیدی سەرۆككۆمار، هەرچەندە بە پێی بەدواداچوونەكان بافڵ تاڵەبانی بڕوانامەی بەكالۆریۆسی هەیەو لەو بوارەوە كێشەی نیە، بۆیە بافڵ تاڵەبانی نایەوێت بچێتە ململانێ و یاریەكەوە كە لەسەدا سەد دڵنیا نەبێت كاندیدی یەكلاكەرەوە دەبێت و سەردەكەوێت، بەپێی بەدواداچوونەكان رای سەركردەو لایەنە عێراقییەكان وەرگیراوە، بەشێكیان لەگەڵی نەبوون و بەشێكیشیان وتوویانە ئەو پۆستە پشكی كوردەو بچن لەگەڵ پارتی یەكلای بكەنەوە.  مەرجەكانی كاندیدی سەرۆككۆمار ( لە عێراق لەدایك بوبێت و لە دایك و باوكێكی عێراقی بێت، تەمەنی 40 ساڵ بێت، لێهاتووی تەواوی هەبێت، ناووناوبانگی باش و شارەزا بێت، حوكم نەدرابێت بە تاوانێكی لەكەداركەر) مادەی (68)ی دەستور.  -    لە حاڵەتی كاندید نەبوونی بافڵ تاڵەبانی، ئەوەی باس دەكرێت و چاوەڕوان دەكرێت نزار ئامێدی ببێتە كاندیدی فەرمی یەكێتی بۆ پۆستی سەرۆكۆكۆمار، كە ماوەی نزیكەی 10 ساڵ لەگەڵ مام جەلال بووە لە سەرۆكایەتی كۆمار و ئێستاش ئەندامی مەكتەبی سیاسی و بەرپرسی نوسینگەی مەكتەبی سیاسی یەكێتیە لە بەغداد.  -    لەتیف رەشید سەرۆككۆماری عێراق نیەتی ئەوەی هەیە بۆ جاری دووەم خۆی بۆ پۆستەكە كاندید بكاتەوە. -    ناوی چەند سەركردەیەكی كۆن و نوێی یەكێتی دەهێندرێت بۆ ئەو پۆستە. پارتی دیموكراتی كوردستانیش كە وەفدی دانوستانی بۆ پۆستەكانی عێراق پێكهێناوە چاوی لە پۆستەكەیە، رەنگە بە دەستهەڵگرتنی یەكێتی لە پۆستەكانی هەرێم پارتیش دەست لە پۆستی سەرۆككۆماری عێراق هەڵبگرێت. كاندیدەكانی پارتی لە نێوان (د. فوئاد حسێن، رێبەر ئەحمەد، فازڵ میرانی) دەبێت.  یەكلاكردنەوەی پۆستەكە لەنێوان یەكێتی و پارتی لەسەر چەند سیناریۆیەك وەستاوە: -    ئەگەر پارتی و یەكێتی لەسەر پۆستەكان رێكبكەون چاوەڕوان دەكرێت پارتی رازی بێت بە پێدانی پۆستی سەرۆككۆمار بەیەكێتی، لەو حاڵەتەدا بەهەردوولا كاندیدێكیان دەبێت و ئەویش كاندیدێكی یەكێتی دەبێت بە رەزامەندی پارتی. -    ئەگەر رێكنەكەون، ئەوا پارتی كاندیدی سەربەخۆی خۆی دەبێت و لەناو لایەنە عێراقییەكان لۆبی بۆ دەكات، هاوشێوەی 2018 كە فوئاد حسێن كاندیدی پارتی بوو لەبەرامبەر بەرهەم ساڵح و سەرەنجام بەرهەم ساڵح سەركەوت، لە 2021یش هۆشیار زێباری كاندید كرد بەڵام دواتر بە بڕیاری دادگای فیدراڵی دوورخرایەوەو دواتر پارتی رێبەر ئەحمەدی كاندیدكردوو پاشان كشاندیەوە لەبەرژەوەندی لەتیف رەشید و لە دژی بەرهەم ساڵح. -    ئەگەر رێكنەكەون، پارتی پشتیوانی كاندیدێكی دەرەوەی حزبەكەی دەكات، واتا كاندیدێكی یەكێتی بەڵام نافەرمی لەبەرامبەر كاندیدی فەرمی یەكێتی.  

 درەو: ماڵپه‌ڕی شەفافیەت بۆ چاودێری و رێكخستنی داهاتە نانەوتییەكانی پارێزگای( سلێمانی و هەڵەبجە) و ئیدارەکانی (راپەڕین و گەرمیان) بڵاویكردەوە:  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 13/12 – 19/12/2025: ( 15  ملیار و 58  ملیۆن )دینار بووە، بەجۆرێك كە 94%ـی داهاتەكە بەشێوەی نەختینەیە و 6%ـی داهاتەكە بەشێوەی چەك بووە.  داهاتی هەفتەی رابردووی سنوری سلێمانی 6/12 – 13/12/2025:: ( 13 ملیار و 294 ملیۆن )دینار بووە، واتا (ملیارێك و 764 ملیۆن) دینار زیادی كردووە بەڕێژەی (13%) -    داهاتی مانگی تشرینی دووەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 62 ملیۆن) دینار -    داهاتی مانگی تشرینی یەكەمی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 69 ملیار و 7 ملیۆن) دینار    -    داهاتی مانگی ئەیلول سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 66 ملیار و 681 ملیۆن) دینار   -   داهاتی مانگی ئابی سنوری سلێمانی تا ئێستا بریتی بووە له‌ ( 62 ملیار و 924 ملیۆن) دینار ، كه‌ 85%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 15%ی به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌. -   داهاتی مانگی تەمووزی سنوری سلێمانی بریت بووە له‌ ( 118 ملیار و 926 ملیۆن) دینار ، كه‌ 28%ی به‌شێوه‌ی نه‌ختینه‌ بوه‌ و 67%ی مەقاسە بووەو 5% به‌شێوه‌ی چه‌ك بوه‌.  - داهاتی مانگی حوزەیرانی سنوری سلێمانی ( 139 ملیار و 173 ملیۆن دینار) بووە، كه‌ (76) ملیار دینار بەڕێژەی 54% كەمیكردووە.