■ لەتیف فاتیح.. هیچ بزوتنەوەیەكی سیاسی لە دنیادا ئەندامەكانی خۆی لێزیاد نیە ، كەسیش بە زیاد نازانێ‌ چجای ئەو ئەندامانە ئەندامی كاراو كارەكتەری ناسراو بن ، هیچ بزوتنەوەیەك بە ئەندامەكانی ناڵێ‌ " بڕۆن جەهەنەم " هەمان واژەی " رۆی جەهەنەم " م لەو رۆژانەدا بە كار هێنابوو.    بۆ بزوتنەوەی گۆڕان دكتۆر یوسف محەمەد سادق ،وەك حەزرەتی یوسف سەیردەكرا ، یان هەموومان دەمانوویست وا وێنای بكەین ، كاتێك رێگریشی لێكرا بۆ ئەوەی نەگەڕێتەوە پارلەمان وەك یوسفی ناوبیرەكە سەیركرا ، بەڵام لەمەدا هەموو هەڵسوڕاوەكانی گۆڕان بەوانەشەوە كە ئێستادكتۆ ر یوسف بە زیادەیان دەزانێ‌ لە سەر ئەو هاتنە دەنگ ،پیچەوانەی براكانی حەزرەتی یوسف ، لە كاتێكا من بۆخۆم بڕوام وابوو ئەو وەك سەرۆكی پارلەمان دەبوو نەگەڕایەتەوەو هەر بچوایەتە هەولێرەوە ، وەك چۆن لە یاسای سەرۆكایەتی هەرێم بە قسەی كەسی نەكردو ئاكامەكە ئاوا كەوتەوە ، كەكەوتەوە ، دەبوو بۆ گەڕانەوەش بۆ سلێمانی بە قسەی كەسی نەكردبا چی دەبوو باببوایە . دكتۆر یوسف و زۆر گەنجی تر ئەوانە بوون كە ئاماژەیان بۆ دەكراو دەیانووت بزوتنەوەی گۆڕان ئەم نەوەیە دێنێتە پێشەوە ، ئەمە وەك شانازیەك ئاماژەنما دەكرا ، ئەو شەوەی  دكتۆر یوسف رێگری لێكرا ، یەكێك لەوانەی ئێستا ئەو بە زیادی دەزانێ‌ زۆر توڕەو دڕدۆنگ بوو ، بە زۆر دایانساكان لەوەی كاردانەوەیەكی هەبێت . لەو گرفتانەی ئەمڕۆ لە ناو بزوتنەوەی گۆڕاندا هەیە دەبوو دكتۆر یوسف و گەنجەكان رۆڵێكی گەورەی چارەسەریان گێڕاباو دەستەودامانی بیرو ڕاجیاكان بان نەگاتە مریشكە ڕەشە نەك خۆیان  بەشێك بن لە گەیاندنەكە ، من هەر ئەوەم لە خوێنەوارەكان چاوەڕێ‌ دەكرد ، بەڵام نا !!. بۆ دكتۆر یوسف ، كوڕێكی ئارام و لە سەر خۆ ، كەسێك كە كاك نەوشیروان لە پێناویدا قوربانی دەدا ، زۆر ناجۆرە بە كەسانی وەك عوسمانی حاجی مەحمود ، قادری حاجی عەلی بڵێت "جا بڕۆن باشترە ئەوان چیان بۆ گۆڕان كردووە "، بۆ ئەمە شاهیدم هەیەو مایەی نكوڵی كردن نیە ، ئێ‌ قادری حاجی عەلی و عوسمانی حاجی مەحمود سەرەڕای ئەوەی دوو كۆڵەكەی گرنگی ئەو بزوتنەوەیە بوونە ، زۆر سەنگینیش بوونە ، بە ڕادەیەك تا ئێستا یەكێتیش لە خۆی ڕانەدیوە بڵێ‌ عوسمان یان عومەری سەید عەلی زیادەن و دەڕۆن ناڕۆن كەیفی خۆیانە ، تەنانەت كە جەوهەر نامیق لە بەرزترین پۆستا پارتی بە جێهێشت و دانیشت میدیاو ئەدەبیات و كارەكتەرە سیاسیەكانی پارتی نەك لە گوڵ كاڵتریان پێنەوت ، بگرە زۆر بە ڕێزیشەوە سەیریان دەكردو هەمیشە بە سەریان دەكردەوە ، لە مردنەكەشیا خاوەندارێتیان لێكرد ، عوسمانی حاجی مەحمود و قادری حاجی عەلی و هەموو ئەوانەی بزوتنەوەی گۆڕان بە جێدێڵن ، زیادە نین ، كێشەیەك هەیە ، كێشەكە پێویستە چارەسەر بكرێت ، نەك هەوڵی بچوككردنەوەی بزوتنەوەیەك كە نەوشیروان مستەفا بۆ ئەوە درروستی كرد واقیعە سیاسیەكەی پێبگۆڕێت . هەڵبەت من نامەوێ‌ درێژدادڕی بكەم ، بەڵام دوا قسەم هەر ئەوە هیواخوازم ئەم جۆرە نوسینانە نەبنە هۆی ئەوەی لە بری چارەسەر پەلامار بدرێین و تۆمەت و تانەبارانكرێین ، وەك ئەوەی باوە .

■پەیكار عوسمان .. - هێشتا بێ ئینسافییە بڵێین هەموو حیزبەکان وەکو یەکن، بێگومان دوو دەعبای وەکو پارتی و یەکێتی وێنەیان نیە، کاتێکیش حیزبەکان، ئیش لەسەر فراوانکردنی مەساحەی جیاوازی و کەمکردنەوەی مەساحەی لێکچون ئەکەن، ئەمە جێ ی ئومێدە، بەڵام بەپێچەوانەوە کاتێ ئیش لەسەر بچوکردنەوەی مەساحەی جیاوازی و زیادکردنی مەساحەی لێکچوون ئەکەن، هێشتا هەر جیاوازن، وەلێ ئیتر ئەو جیاوازییە کەمە بەشێ گۆڕانکاریی ناکاو هیوای لەسەر هەڵناچنرێ، ئیتر ئەم جیاوازییە سەتحییە، هەر بەشی شتی بچوك و شەڕە دەنووکی حیزبیی ئەکاو شتی گەورەی لێ ناکەوێتەوە. - کاتێ هەڵبژاردن لە وەسیلەی دەساودەس و گۆڕانکارییەوە، ئەبێتە وەسیلەی مانەوەو نەگۆڕانی سیاسیی، ئیتر هەڵبژاردن یارییەکی دیموکراسییانەیە نیە، ئیتر دووبارەکردنەوەی هەڵبژاردنەکان کولتوری دیموکراسی قووڵناکاتەوەو تەجروبەی دیموکراسی کەڵەکە ناکات، بەڵکو ئیتر هەڵبژاردن مەستت ئەکات بە زەیفی دیموکراسی و بێ ئاگات ئەکا لە خودی دیموکراسی. جا ئەم نەوعە لە دیموکراسی، دیموکراسی دەسەڵاتە، نەك دیموکراسی گۆڕینی دەسەڵات. - حیزبە ڕکابەرەکانی پارتی و یەکێتی بەرامبەر دوو شت دەستەوەستان و موفلیسن، یەکەم بەرامبەر تەزویری هەڵبژاردن، دووەم دۆزینەوەی خەباتی مەدەنی بەدیل، نە هەڵبژاردنیان پێ چاك ئەکرێ، نە خەباتێکی تریان پێئەکرێ، دەی ئەم ئیفلاسەی ئۆپۆزسیۆن نابێ ببێ بە ئیفلاسی گشتی، ئەو کاتەی حیزب ئەبێتە دوکانی سیاسی و جگە لە هەڵبژاردن کاڵایەکی تری نامێنێ بۆ فرۆشتن، تۆ مەجبورنیت لێ ی بکڕیت! - گۆڕان ئیفلاسی خەباتی مەدەنی کردوەو جگە لە هەڵبژاردن قسەیەکی نەماوە بۆ وتن، لە کاتێکا کە هەڵبژاردن خۆی بووە بە قسەیەکی سواو. سێ حیزبە ئیسلامییەکە، کەسیان ناوێرن بچنە دەرەوەی هەڵبژاردن، ئەترسن بکەونە دەرەوەی پرۆسەی سیاسی و کەیسی تیرۆریان بۆ دروست بکرێ، یان هەریەکەیان ئەترسێ دوو لایەنەکەی تر دەنگەکانی بەرێت. هاوپەیمانی و نەوەی نوێش، هەر بە موفلیسی و بە دەسی بەتاڵەوە هاتوونەتە ساحەکەوە، چونکە دیسان ئەوانیش جگە لە هەڵبژاردن کاڵایەکی تریان پێ نیەو هاتوون هەمان شت بفرۆشنەوە. ئەمانە هەموویان بوون بە دوکانی سیاسی و نانەکەیان لەسەر هەڵبژاردنە، لەکاتێکا هەویری هەڵبژاردن پارتی و یەکێتی ئەیشێلن! - ئینجا نەفەس درێژی و گوێدرێژیی جیایە، تۆ ئەتەوێ بچیت بۆ چەمچەماڵ، دەی ئەبێ لە تاسڵوجەوە بچیت نەك لە عەربەتەوە، چونکە ڕێگای عەربەت ئەتبا بۆ سەیسایەق ناتبا بۆ چەمچەماڵ، دەی ئەگەر چەنجارێك ئەمە دووبارە بکەیتەوەو بتەوێ لە عەربەتەوە بڕۆیت، مانای ئەوەنیە کە کۆڵنەدەرو نەفەس درێژیت، بەڵکو مانای ئەوەیە کە گوێدرێژیت! (بەڵێ خەباتی مەدەنی نەفەسی درێژی ئەوێ و لە دوور مەودادا نەتیجەت ئەداتێ، بەڵام نە خەباتی مەدەنی تەنیا هەڵبژاردنە، نە هەڵبژاردن هەمیشە گەمەیەکی دیموکراسییانەیە.) جا بۆ ئەوەی نەفەس درێژبی و گوێدرێژ نەبیت، یان ئەبێ قەواعدی لوعبەکە بگۆڕیت، یان ئەبێ خودی لوعبەکە بگۆڕی و یارییەکی مەدەنی تر بکەیت، نەك خەباتی هەرئەوەم یاری!  ئاخر ئامانج لە جوڵەی سیاسیی، ئەوەیە کە هەنگاوێك بەرەو پێشەوە بڕۆیت، ئەگەر قەرارە هەر لە شوێنی خۆت بیت، ئەسڵەن پێویست بە جوڵە ناکات، چونکە بەبێ جوڵەش ئەتوانی لەویا بیت. - ئومێدبەخشینەوە پیشەسازی درۆکردن و خۆگێلکردن نیە، تۆ کە ئەزانی (هەڵبژاردن هیچی پێنەماوەو ئەحزابیش بەس هەڵبژاردنیان پێماوە) ئەو هیواو ئومێدە چی لێ سەوز ئەبێ، کە تۆ بە خۆگێلکردن لە واقعەکەو درۆکردن لەگەڵ خۆت دروستی بکەیت؟؟ ئومێدی ڕاستەقینە ڕاستگۆییە، ڕاستگۆیی ڕاستەقینەش ڕاستگۆییە لەگەڵ خۆت. ئەو کاتەی کە حیزب و هەڵبژاردن و پرۆسە سیاسییەکە، هیچی پێنەماوە، ئومێدی درۆیینەی لەسەر هەڵمەچنە، بەڵکو بگەڕێرەوە بۆ خۆت و بڵێ، من نابم بە بەشێك لەو ئیفلاسە، ئومێد ئەوەیە، ئەو کاتەی کە سیاسەت شتەکان ئەدۆڕێنێ، تۆ خۆت ببەیتەوە. - ئومێد وەکو جگەرە وایە، دانەیەك تەواوئەکەیت ئینجا دانەیەکی تر دائەگیرسێنیت، هیچ عاقڵێك دوو جگەرە پێکەوە داناگیرسێنێ، تا ئومێدی نەفەسێك لە یەکەما مابێ، پێوست ناکا دووەم پێکەیت، بەڵام کە جگەرەی یەکەم گەیشتە سەر فلتەر، ئیتر ئومێد لە جگەرەی دوومدایە، ئیتر فڕێدانی یەکەمیش ناکاتە نائومێدی!! ئەشێ بۆ حیزبی موفلیس و کاندیدی مەسڵەحەتچی، فلتەر تیجارەتێکی موربیح و تاکە تیجارەتیش بێت، بەڵام فلتەر بۆ تۆ نەفەسی تیانیە، کاتێ ئومێدی وەهمیشی لەسەر هەڵئەچنیت و بە هیوای نەفەس مژی لێئەدەیت، سەیرئەکەی تیاینەماوەو توشی نائومێدی ئەبیت. جا من ئەمەوێ لە مەترسی (ئومێدی وەهمی) ئاگادارت بکەمەوە بۆ ئەوەی نائومێد نەبیت، نەك ئەوەی کە نائومێدی ببەخشمەوە! من ئەمەوێ ئومێدەواربین بە قۆناغێکی تر، نەك هەموو ئومێد کورت بکەینەوە لەم قۆناغەداو لەم دارەدا، کە زڕەو جگە لە نائومێدی بەرێکی تر ناگرێ. - پەکەکە کە لە سوریابوو، بێ ئیشیش دانەنیشبوو، بەڵکو خەریکی ڕێخستن و ئامادەکردنی خەڵكبوو بۆ قۆناغێکی دواتر، ئەوەبوو قۆناغەکەش هاتوو ئەوانیش ئامادەبوون و توانییان بۆشایی ساحەکە پڕبکەنەوە. جا بێ هیوابوونم لەم پرۆسە سیاسییە، بەمەستم دانیشتن و هیچ نەکردن نیە، بەڵکو مەبەستم کارێکی لەو بابەتەیە! ئەم تڕەکەڵەکە ئەڕوخێ و هەرچیش لەناویابێ بەسەریا ئەڕوخێ، چارەسەریش خەباتی دەرەوەیە، بۆ ئەوەی کە شتەکە ڕووخا، هێزێكی ئامادە هەبێ وەزعەکە بگرێتەوە. - لەئێستادا مەساحەی ئومێد ڕووبەری پرۆسە سیاسییەکە نیە، ڕووبەری دەرەوەیەتی!  ئەوێ باشترین شوێنە بۆ کاری سیاسیی نوێ، چ هێزی نوێ ی تیا دروست ببێ، چ هێزی ناو پرۆسەکە بێنە دەرەوەو ئیشی تیا بکەن. مەسەلەن بۆ هێزێکی وەکو گۆڕان، ئەوێ باشترین مەساحەی قۆناغێکی نوێ ی خەبات و تێهەڵچوونەوەیە، بەتایبەت کە لە ئێستادا کۆمەڵێ دوکانی تر لە پاڵ گۆڕانا کراونەتەوەو هەمان کاڵا ئەفرۆشن و بە دەنگێکی بەرزتریش هاوارو ڕیکلامی بۆ ئەکەن. مەیدانێکی باشی موبادەرەی سیاسیشە، گۆڕان کە موبادەرەی نەماوە، تەنیا هی ئەوەنیە کە نەوشیروان نەماوە، بەڵکو ئەو مەیدانەی کە خەباتی تیائەکات موبادەرەی تیانەماوە. - ئەمەوێ بڵێم ئایندەی سیاسی بۆ بازنەی بایکۆتە، ئەگەر ئەوێ بەهێزو فراوان و ئامادەبێ، دوای کەوتنی ئەم ئەزمونە درۆیینەیە ناکەوین، بەڵکو ئەزمونی ڕاستەقینەمان دەست پێئەکەین! ئەگەریش ئەوێ ئامادەنەبێت، ئەوە لەگەڵ کەوتنی ئەم تڕەکەڵەکەدا هەموو شتێك ئەکەوێ و کۆتایی دێت. - دواجار ئەمە ڕایەکەو ئەشێ وانەبێ، یەعنی ئەگەر لای تۆ پرۆسەکە نەفەسی تیاماوە،  قەیچێکا بمژ.

■ توانا عوسمان .. بەڵێ بۆ بەسیمکارتکردنی کارەبای هەرێم پێش هەفتەیەک نێچیرڤان بارزانی لەکۆنگرەیەکی ڕۆژنامەنوسیدا ئاماژەی بە پرۆژەی بەسیمکارتکردنی کارەبا کرد، لەکاتی خۆیدا لەبەر توڕەیی خەڵک هیچم نەنوسی.. بەڵام ئێستا کاتێتی بڵێم، بەڵێ بۆ بەسیمکارتکردنی کارەبای هەرێم. ڕاستە لەهەرێمی کوردستاندا کارەبا زۆر خراپە، هەم وەک کەمی وزەی کارەبا هەم وەک هیلاکی تۆڕی دابەشکردن و وایەر و محاویلەکان.. ئەشزانم هۆکاری سەرەکیش گەندەڵی و گوێنەدانی دەستەڵاتدارانی هەرێمە لە26 ساڵی ڕابردوودا بەپڕۆژەی ستراتیجی و خزمەتگوزاری گشتی. بەڵام بەڵام یەکێک لەهۆکارەکانی خراپی وەزعی کارەبا لەهەرێم ئەوەیە کەخەڵک پارەی ئەو بڕە کارەبایە نادات کەبەکاریدەهێنێت، کەرتی کارەبا پارەی بۆ ناگەڕێتەوەو قازانج ناکات، یەکێک لەهۆکارەکانی باشی کارەبای وڵاتانیش ئەوەیە کە کەرتی کارەبا خۆی داهاتی هەیە و قازانجبەخشە و کارتێلێکی سەرمایەگوزاریە. هەندێکمان دەڵێین ئاخر کارەبا لەهەرێم کوا هەیە تا پارەی بدەین! لەڕاستیدا ئەم لۆجێکە ڕاست نیە، کارەبا ئەگەر کاتژمێرێکیش هەبێت دەبێت هەم پارەکەی بدرێت هەم لەبریدا قازانجیش بسەنرێت تاوەکو داهاتەکەی بخرێتەوە خزمەت باشکردنی، تاوەکو ببێت بەسەرچاوەی داهات. مەرجی بەهێزی و سەرکەوتنی کەرتی کارەبا پەیوەستە بەقازانجکردن و پارە کۆکردنەوەوە، من خەڵک دەناسم مانگانە پارەی شڕە کارەبای مۆلیدە بەمەزبووتی دەدات، بەڵام دوو ساڵە پارەی کارەبای نیشتمانی نەداوە کەچی لەکوژانەوەی کارەباش خۆش نابێت و ڕۆژانە جنێو بە حکومەتی هەرێم دەدات. پڕۆژەی بەسیمکارتکردن ئەوەی گرنگە کە کلتوری کەم بەکارهێنانی کارەبا لەکوردستان دروست دەکات، تۆ تاوەکو سەری مانگ وەحدە نەکەیتە ‌ئامێری کارەباکەتەوە ئیش ناکات.. بەمەش دیاردەی ڕەزیلی لەبەکارهێنان دروست دەبێت، کەژورێک جێدەهێڵین دەچینە ژورێکی تر گڵۆپەکەی ئەکوژێنینەوە، ناچین بۆیلەر بەگەرما داگیرسێنین و ژووری بەکارنەهێنراویش بۆخۆشی سارد بکەین، ئیتر بێڕەحمیمان نامێنێت بەکارەبای نیشتمانی و وەک مۆلیدەی گەڕەکیش ڕێزی بەکارهێنانی کارەبا دەگرین، بەمەش وزەیەکی زۆر پاشەکەوت دەبێت و کلتوری ئیسراف و تەبزیر کاڵ دەبێتەوە. بەڵێ بۆ بەسیمکارتکردنی کارەبای هەرێم

■ بەهرۆز جەعفەر.. « بۆ ئەوەی سەرنجی هاوپەیمانان ڕابکێشن پێشمەرگە بە کوشت ئەدەنەوە».  نیوە شەوی ئەم 16ی تەموزی 2018 یە (8) پێشمەرگە لە چیای قەرەچووغ لە هیچ و پووچی خۆڕایی بە کوشت دراون یاخود بەشەهید کردن دراون، لەلایەن ئەصحابولمەصڵەحەکانی کوردستانەوە. کورد 3500 کەسی لە شەڕی داعش دا بە هەڵە لە پێناو سیاسەتێکی هەڵە بە شەهید کردن دا، وە زیاتر لە 10000 دە هەزار کەسیش برینداربوون، ئەمانە هەموو نەفەقەی داراییان هەیە تا دەیان ساڵی تر لەسەر کوردستان ئەکەون، وە برين و زیانێکی مەعنەوی و دەروونی یە لەسەر کۆمەڵگەی کوردی، بەڵام بینی تان ئەنجامەکەی هیچ دەرچوو، بە ڕێککەوتنێک یەکێتی کەرکوکی فرۆشتو، پارتیش دوای ڕیفراندۆمێکی بێ مانا میللەتی کوردی لوت شکاوانە بردەوە بەردەم کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی و حکومەتی مەرکەزی بەغدا، ئەوەش دەرئەنجامی بوغرایی و بێ دەربەستی و فشە کەرێتی بەعزێک لەم بەناو قادە تازانە... پارتی و یەکێتی هەرکاتێک باریان کەوتۆتە لێژی موصيبەت و بەزمێکیان دۆزیوەتەوە وەک قەزیەیەک دەستیان پێوە گرتوەو خۆیان پێ ژیاندووەو خەڵکیان لەسەر بەکوشت داوە. لەسەر خوێنی خەڵک ملیارەها دۆلاریان کۆکردۆتەوەو ژیاون.  ئەمجارەش، ئەیانەوێ شەڕی داعش زیندوو بکەنەوە بۆ ئەوەی جارێکی تر سەرنجی ئەمریکاو بەناو هاوپەیمانان ڕابکێشن، بەڵام من پێیان ئەڵێم «هاوپەیمانان زۆر باش لەم کلاواتانەیان تێگەیشتوون و خۆیان عەزیەت نەدەن». پارتی ئەیەوێ بەناوی کوردایەتیەوە کەسابەت لەسەر حیسابی خوێنی ڕۆڵەکانی نیشتیمان بکات.  ڕۆحی ئەو (8) پێشمەرگەیەش شاد بێت کە بە کوشت دراون لە چیای قەرەچووغ، ئبتر بزانن هەڕەشە لەسەر پاڵیوگەی نەوتی کام فیرعەونی حیزب هەبووە لەو دەڤەرە تا (8 ) ڕۆڵەی کورد یان بە کوشت داوە.!. دەنا هاوپەیمانان خۆیان چەک و تفاقیان هەیە پێویست بەوە ناکا کوڕی میللەت چەند ئاغایەک بە کوشت بدرێت. هەقە کەسوکاری هەموو شەهیدان نەک لایەنگر و جمهوری حیزبی کوردی نەبن بەڵکو ڕاپەڕن و داوای خوێنی ڕۆڵەکانیان بکەن کە ئەم فیرعەونانە بە کوشتیان ئەدەن.  

■ د.عەلی وەردی .... و: د.نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد ... وایدەبینم هاوسەرگیری لەیەك كاتدا هەم نیعمەتە هەم نەهامەتییە. ئەمە زۆر لە تەڵەی مشك دەچێ‌: ئەوەی لەناویدایە دەیەوێت لێی دەرچێت و ئەوەیشی لە دەرەوەیە هەوڵدەدات بچێتە ناوی. لەراستیدا هاوسەرگیری وەك هەموو مەسەلەكانی تری ژیان، لانیكەم دوو رووی هەیە: روویەكی رۆشن و روویەكی تاریك. دەشێت رووە رۆشنەكەی، مرۆڤ رابكێشێت، بەڵام هەر كە چوووە ناوی تامی روەكەی تر دەكات و دەست دەكات بە پەشیمان بوونەوە، چونكە دەرگای تەڵەكەی بەڕوودا داخراوەو هەموو شتێك تەواو بووە. لەزانستە كۆمەڵایەتییەكاندا یاسەیەك هەیە دەشێت پەیوەستێكی زۆری بە بابەتی هاوسەرگیرییەوە هەبێت، ئەویش بریتییە لە یاسای چێژی دژ بەیەك، ئەم یاسایە دەڵێ‌ هەموو شتێكی خۆش و شیرین لەكاتی بەكارهێنانیدا وردە وردە خۆشییەكەی كەم دەبێتەوەو دوای ماوەیەكی كورت یان درێژ دەبێت بە ئازار. بە مانایەكی تر هەموو شتێك دوو جەمسەری هەیە: پۆزەتیڤ و نێگەتیڤ، مرۆڤ ناتوانێت هەمیشە هەر لەناو پۆزەتیڤەكەدا بمێنێتەوە چونكە دواجار نێگەتیڤەكەیش دێت، ئیدی دەچێتە دۆخی بێزاری و خەمۆكی كە پێشتر لەنێو نیعمەت و خۆشیدا بووە، هەروەها دەچێتە دۆخی ئازارو ناخۆشی كەپێشتر لە لەزەت و خۆشنودیدا بووە. ئەمەیە نهێنیی نەمری ژیان كە لای زۆر كەس شاراووە بووە، زۆر كەس لەم یاسایە غافڵگیر بوون ئیدی دوچاری زیانێكی گەورە بوون. دەشێت پیاوێك لە ئێمە كچێكی جوان ببینێت كە بەنازو لەنجەولارەوە دەڕوات، پیاوەكە شەیدای دەبێت و دەكەوێتە ناو خۆشەویستییەوە، دواتر پێداگری دەكات كە بەهەر شێوەیەك بێت هەر دەبێت ئەو كچە بۆ ئەو بێت، چونكە باوەڕی وا دەبێت كە ئەگەر ئەو كچەی دەست بكەوێت ئەوە ئیتر دەبێتە كانگاو سەرچاوەی بەختەوەری، ئینجا هیوای ئەوە دەخوازێت لەچادرێكدا بەتەنها لەگەڵ ئەو كچە لەبیابانێكدا پێكەوە بژین و واز لە دونیاو هەموو شتێك دەهێنێت، ئیدی لەوێدا سروودی خۆشەویستی و گۆرانیی ئەوینداریی بۆ دەڵێت. با وا دابنێین ئەو هاوڕێیەمان گەیشتە خواستەكەی خۆی و سەركەوتوبوو لە بەدەستهێنانی ئەو كچەداو چادرێكی لە بیابانێكدا بۆ هەڵداو لەتەك ئازیزەكەیدا پێكەوە دوور لەچاوی خەڵك ژیان بەسەر دەبات و گۆرانیی "ژیان خۆشەویستییەو خۆشەویستیش ژیانە"ی بۆ دەڵێت. بێگومان لە رۆژی یەكەمی كردنەوەی پرۆژە مەزنەكەیدا هەست بە خۆشی و لەزەتێكی زۆر دەكات، پاشان رۆژ لەدوای رۆژ ئەو لەزەتە كەم دەبێتەوە، تا دەگاتە ئەو رۆژەی ئیتر جنێو بەو رۆژە دەدات كە ئەمی دوچاری ئەو نەهامەتییە كردو نەفرەت لە ئەژدادو ئابادی ئەو خۆشەویستەی دەكات كە فریوی داوەو راوی كردووەو دواجار دەرگای تەڵەكەی لێ‌ داخستووە كە هیچ دەربازبوونێكی نییە. بەراستی هاوسەرگیری هەم نیعمەتەو هەم نەگبەتی. لە چاوی كەسی سەڵت و ئەوانەی هاوسەرگیرییان نەكردووە، بریتییە لە ماڵێكی موریح و خواردنێكی بەلەزەت و چەندین چێژی جیاجیای تر، بەڵام لە چاوی كەسێك كە هاوسەرگیریی كردووەو ماندوو بووە، بریتییە لە كۆتێك بە گەردندا ئاڵاوە، هەروەها بریتییە لە بێزارییەكی بێوێنەو راكردن بەدوای بژێوی بەبێ‌ ئامانج. پەندێكی كۆن هەیە دەڵێ‌: تەندروستی و ئاسایش دوو نیعمەتی نادیارن، هەروەها وتراوە: تەندروستی تاجی سەری مرۆڤە، تەنها نەخۆشەكان دەیبینن. دەشێت بۆ هاوسەرگیریش هەمان شت بوترێت. هاوسەرگیری لەزەتێكە گەیشتۆتە ئاستی تێربوون، یان بریتییە لە ئاسوودەییەكی دەروونی تەنها ئەو كەسە هەستی پێدەكات كە لەدەستی داوە. سەیر ئەوەیە ئەو كەسەی هاوسەرگیریی كردووە بێزارە و هەمیشە گلەیی هەیە، بەڵام هەر كە ئازاد بوو لەبەر هەر هۆیەك بێت، ئەوا هەوڵی زۆر دەدات جارێكی تر بچێتەوە ناو ئەو كۆتە. واتە هەست بە خۆشی و لەزەتی هاوسەرگیری ناكات ئەو كاتە نەبێ‌ كە لەدەستی دەدات. هاوسەرگیری رێك وەك خواردن وایە، تەنها ئەو كاتە هەست بە بەهاو چێژو لەزەتەكەی دەكەیت كە زۆرت برسییەو لیك بەدەمتا دێتە خوارەوە، بەڵام هەر كە دەستت بە خواردنی كردو تێر بوویت و زۆرت خوارد، ئیتر قێز لە خواردنەكە دەكەیتەوە. لەراستیدا گۆرانیی خۆشەویستیی وەك: "ژیان خۆشەویستییەو خۆشەویستی ژیانە" دەرەنجامی برسێتیی سێكسییە، سا ئەگەر ئەو كەسە برسێتییەكەی نەمێنێت و لە خۆشەویستەكەی تێر بێت، واز لەو گۆرانییانە دەهێنێت و دەست دەكات بە ئاخ و ئۆف و گلەیی لە بەختی خۆی دەكات. ئەو كەسە لە یەكەمین قۆناغەكانی ئەوینداریدا، لە ئاهو ناڵیندا كێبەركێی رۆمیۆ دەكات و دەچێتە نێو جیهانی خەونەكانەوە. بەڵام ئەگەر لە سفرەی ئەو ئەوینەدا تێر بخوات، دەبینین وەك فەیلەسوفێك قسە دەكات و باسی نهێنییەكانی ژیان دەكات و دەست دەكات بە خوێندنەوەی كۆمەڵناسی. خەڵكی لە رۆژگاری برسێتیدا گۆرانی بۆ پارچە نانێك دەڵێن، وەك چۆن گەنجانی ئەمڕۆمان گۆرانی بۆ روومەتی وەك گوڵی بێگەردی كچان دەڵێن. دەشێت كەسێكی برسی جوانترین شیعر بۆ نان بنووسێت زۆر جوانتر لەو شیعرانەی مەجنون بۆ لەیلای نووسیوە. لە بەدبەختیی بەشەریەتدا (نازانم لەوانەیە لە خۆشبەختیشدا بێت) قەیس یان رۆمیۆ یان غەیری ئەوانیش لە شاعیرانی ئەوینداری، نەگەیشتوونەتە خۆشەویستەكانیان، جا ئەگەر سەركەوتووبونایە لە گەیشتن بە دڵخوازەكانیان و هاوسەرگیرییان لەگەڵ خۆشەویستەكانیاندا بكردایە، ئەوا ئەمڕۆ ئەو توڕەهاتانەمان نەدەبینی كە ئەمڕۆ پێی دەڵێن: سروودی ئەوین. ئەگەر قەیس هاوسەرگیریی لەگەڵ لەیلادا بكردایە، لەوانەیە ئەو زیرەكییەی قەیس وای لێبكردایە كەسێكی بلیمەتی وەك ئیبن سینا و ئیبن خەلدونی لێ‌ دەربچوایە لەبری ئەوەی ببێت بە شێتێك و سەحراو بیابان بگەڕێت، یان خۆی بسوتێنێت و پاشان بمرێت و كەسیش باسی نەكات. هاوسەرگیری هەم نیعمەتەو هەم نەگبەتییە، بەڵام لایەنی نیعمەتی تیادا زیاترە، چونكە لانیكەم رزگارمان دەكات لە سروودی ئەوینداران و شەیدایی ئەو كەسانەی خۆیان شێت دەكەن بۆ ئەویندارەكانیان.  خەڵكینە، هاوسەرگیری ئاسان بكەنەوە، رێگەی بۆ خۆش بكەن، بێزار بووین لەو ئاهوناڵەو حەسرەتانەی مانایان نییە. دوورمان بخەنەوە لە ئاهات و حەسرەتی گۆرانییەكانی محەمەد عەبدولوەهاب و لوورەكانی فەرید ئەتڕەش. ئیدی سەبرمان نەماو زۆرمان بینی و زۆرمان چەشت. • ئەم بابەتە لە كتێبی (الأعمال الفكریة للدكتور علي الوردي في المجلات والصحف العراقیة والعربیة)دا بڵاو كراوەتەوە كە سێ‌ بەرگەو ئەمساڵ (2018) لە (دار الوراق) لە بەغدا چاپ كراوە. ئەم وتارە لە بەرگی یەكەمدایە. بابەتەكەش لەساڵی (1952)لە گۆڤاری (العیادة الشعبیة)دا بڵاو بۆتەوە.

■ سەلام عەبدوڵڵا.. دۆناڵد ترامپ لەمیانی پرێسكۆنفرانسێكدا سەبارەت بەوەی ئایا وڵاتە یەكگرتووەكانی ئەمەریكا بەردەوام دەبێ لە پشتگیری پێشمەرگەدا، لە وەڵامدا خۆی لەو پرسیارە لاداو لە باتی وتی: كورد گەلێكی ئازا و مەزنن و شەڕكەری باشن و دۆستی ئێمەن بەڵام وەك دەزانن، گرووپی جیاجیان. ترامپ راستیەكی سادەی ئاشكرا كرد كە كورد خۆی حەزناكات دانی پێدابنێت كە ئێمە سەرەڕای ئازایەتی و قارەمانی و خۆبەختكردنی پێشمەرگە، بەڵام گەلێكی پەرتەوازەین خاوەن یەك دیدو بڕیار نین كە هۆی لاوازی هەڵوێستی گەلەكەمانە بەرامبەر بە نەیارانی و هەر ئەو كەلێنەشە كە هەمیشە ناحەزانی كورد و دۆزەكەی، دزەی لێوەدەكەن و دەیكەنە دەلاقەیەك بۆ زیاتر پەرتەوازەیی و یەكنەگرتوویی و بەو پێیەش وەك گرووپی جیاجیا مامەڵەمان لەگەڵ دەكەن و مەسەلەكەمان بچووك دەكەنەوە لە هەندێ داواكاری لۆكاڵیدا كە بەرژەوەندی حزب، نەك نەتەوەیی، زاڵە بەسەریدا. هەموومان پێش ماوەیەك ئاگاداری ئەوەبووین كە هەندێك حزب و لایەن و رەوت، هەوڵی چڕوپڕیان دەدا كە داوای ناوچەگەریی و شارچێتی پێشكەش بەغدا بكەن و لە دەرەوەی حكومەتی هەرێم پەیوەندی بە دەسەڵاتەوە بكەن بەڕادەیەك كە كارگەیشتە ئەوەی كە لە بەغدا داوابكەن كە وەك هەر پارێزگایەكی دیكەی عێراق مامەڵە لەگەڵ ئەوانیشدا بكرێ و حكوومەتی هەرێم پشتگوێ بخرێ. راستە هۆشیاریی گەلەكەمان، بە گشتی لەسەروو ئەو داوا لۆكاڵیانەوە بوو و نەیهێشت ئەو بۆچوون و هەوڵەیان سەربگرێ، بەڵام ئەوە خۆی ئاماژەیەكی ئاشكرابوو كە تائێستا ئەو هەوڵە تێكدەرو رووخێنەرە لە ناوماندا ماوە و ناوە ناوە لە ژێر پەردەی جیاجیادا سەرهەڵدەداتەوە . سەردەمانێك ئەم پەرتەوازەییە لەژێر پەردەی ململانێی چینایەتیدا دەیویست خۆی بنوێنێ و لایەك وەك چەپ و چەپخواز، خۆی نیشان دەدا و لاكەی تری بە كۆنەخواز و كۆنەپەرست لە قەڵەم دەدا كە لە راستیدا وانەبوو، ئەوە تەنها دروشمێكی فریودەرانە و بنەمای نەبوو. فەرموون ئێستا لەم ساتە چارەنووسسازەدا هێشتا رەوت و لایەن هەن كێشەی سەرەكیان پۆستی سەرۆكی هەرێم و دامەزراوەی سەرۆكایەتی هەرێمە و ئامانجی دوور و نزیكیان تەنها نەهێشتنی ئەو پۆستەیە . بۆیە ئازایەتی و مەزنی و قوربانیدان بە تەنها، گەر یەكگرتوویی و یەكهەڵوێستی لەگەڵدا نەبێت، هیچ سوودێكی ستراتیژی بەگەل و دۆزكەمان نابەخشێ و هەوڵ و تەقەڵڵا و تێكۆشانمان لە جغزێكی بێ جەمسەردا خول دەخوات و ناشگات بە ئامانج. بۆیە ناكرێ بەبایەخەوە نەڕوانینە ئەو باری سەرنجەی سەرۆك ترامپ و پەندی لێوەرنەگرین.

■ دڵشاد ئه‌نوه‌ر..  كێ رێكخه‌رى خۆپیشاندانه‌كان بوو؟ ئامانج له‌خۆپیشاندانه‌كان چى بوو؟ ئاراسته‌كه‌ى بۆ كوێ گۆڕا؟ به‌ره‌و كوێ ده‌گات ؟ پێش ئه‌وه‌ى بچمه‌ نێو بابه‌ته‌كه‌مه‌وه‌، ده‌مه‌وێت به‌كورتى باس له‌ خۆپیشاندان و چۆنیه‌تى قیاده‌كردنى بكه‌م، به‌تایبه‌ت گه‌ر ئه‌وانه‌ى قیاده‌ى خۆپیشاندان ده‌كه‌ن، وریا نه‌بن، یاخود ئه‌جێنداى تریان هه‌بێت، ده‌توانن زۆر شت به‌دى بهێنن، ته‌نها به‌دیهێنانى ئامانجى خۆپیشانده‌ران و خه‌ڵكى ره‌ش و ڕووت نه‌بێت. . قیاده‌ى خۆپیشاندان . ده‌بێت هه‌موومان تێبگه‌ین له‌وه‌ى قیاده‌كردنى خۆپیشاندان ئاسان نیه‌، زۆر قورسه‌، به‌ خه‌ڵكى بێ ئاگاو دوور له‌ ڕوداوه‌ سیاسیه‌كان ناكرێت، چونكه‌ بێ ئاگاكان زوو فریو ده‌درێن، خێرا له‌ نێو ئاوى لێڵدا یاریان پێده‌كرێت. ئه‌وانه‌ى قیاده‌ى خۆپیشاندان ده‌كه‌ن، ده‌بێت هێنده‌ وریابن، له‌ جوڵه‌ و یاریه‌ سیاسیه‌كان تێبگه‌ن، به‌رده‌وام موتابه‌عه‌ى خۆیان و رووداوه‌كانى ده‌وروبه‌ریان بكه‌ن، ته‌نانه‌ت ناشبێت تێر به‌چاوى خۆشیان بخه‌ون، چونكه‌ هه‌ندێكجار رێككه‌وتن و یاریه‌كان له‌كاتى خه‌وتنى ئه‌وان دا ڕووده‌ده‌ن. قائیدى فیعلى خۆپیشاندان، ده‌بێت له‌وه‌ تێبگات ستافه‌كه‌ى خه‌ڵكى حیزبى تێده‌خزێنرێ، تا خۆپیشاندانه‌كه‌ به‌لاى به‌رژه‌وه‌ندى حیزب دا ببات. تموحدار و ده‌م هه‌راشى تێده‌خزێنرێ، چونكه‌ ده‌م هه‌راش زوو ده‌كردرێت، به‌ڵام هه‌موو ئه‌مانه‌ دواتر روون ده‌بێته‌وه‌ تموحى خۆ كاندید كردن و ده‌ستكه‌وت و ئیمتیازاتى ترى هه‌یه‌.  قائیدى خۆپیشاندان، ده‌بێت دڵنیابێت له‌وه‌ى ، ته‌نانه‌ت له‌ناو ستافه‌كه‌شیدا خه‌ڵكێكى تێده‌خزێنرێ كه‌ به‌ ده‌ستى ئه‌م و ئه‌و، ته‌نانه‌ت خودى خۆشى به‌ جاسوس تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن، ئه‌مه‌ش ته‌نها له‌پێناوى ئه‌وه‌ى جاده‌كه‌ى پێچۆڵ بكرێ و سه‌رچۆپیه‌كه‌ بكه‌وێته‌ ده‌ست خه‌ڵكانى حیزبى. بۆیه‌ ئازایى قایدى خۆپیشاندان له‌وێدایه‌ به‌م تۆمه‌تانه‌ تێكنه‌چێ ، خێرا خۆپیشانده‌ران تێبگه‌یه‌نێت و ئه‌م ده‌ستانه‌ ببڕێت، ته‌سفیه‌یان بكات. قایده‌ى فیعلى خۆپیشاندان، ده‌بێت تێبگات له‌وه‌ى ستافه‌كه‌ى خه‌ڵكى زمان درێژ و كاوڕى تێدایه‌، هه‌ر له‌خۆیه‌وه‌ قسه‌ ده‌كات و بڕیارى گێلانه‌ ده‌رده‌كات، ناشزانێت ئه‌و دیوى خۆى چى تێدایه‌، بۆیه‌ نابێت عاتفى بێت و بكه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌رى پرته‌و بۆڵه‌ى ئه‌م نه‌وعانه‌وه‌. قایدى فیعلى خۆپیشاندان، ده‌بێت له‌وه‌ تێبگات، چوار ده‌وره‌كه‌ى خه‌ڵكێكى تێدایه‌، له‌كاتى پان بوونى جاده‌كه‌دا زمانى درێژه‌ و خاوه‌ن مه‌وزوعه‌، به‌ڵام كاتێك جاده‌ ته‌سك بوو، دۆخه‌كه‌ تێكچوو، جاده‌ له‌م نه‌وعانه‌ى تیا نامێنێت. به‌كوردى و كورتى، قایدى خۆپیشاندان ده‌بێت نه‌ترسێت، باوه‌رى به‌خۆى بێت، راستگۆ بێت، به‌ویژدان بێت، هه‌وڵى به‌دیهێنانى ئه‌و ئامانجانه‌ بدات كه‌ خۆپیشاندره‌كانى شوێنكه‌وتوى، له‌پێناویدا بۆى هاتونه‌ته‌ سه‌رجاده‌. گه‌ر قایدى خۆپیشاندان راستگۆ بوو، ستافه‌كه‌ى له‌ موزایه‌ده‌چى و به‌رژه‌وه‌ندیخواز پاككرده‌وه‌، ئه‌وكات نه‌ بوار به‌ هێزى ئه‌منى ده‌درێت هێرش بكاته‌ سه‌ر خۆپیشانده‌ران، نه‌ بوار به‌كه‌س و لایه‌نى به‌رژه‌وه‌ندیخواز و موزایه‌ده‌چیش ده‌درێت، ئاقارى خۆپیشاندانه‌كان له‌ ئامانجى گشتیه‌وه‌ بۆ ئامانجى حیزبى و كه‌سى بگۆڕێت. . ئامانجى خۆپیشانده‌رانى باشورى عێراق . گومانى تێدا نیه‌، خه‌ڵكى باشورى عێراق له‌دۆخێكى ئابورى ئێجگار خراپدان، خه‌ڵكى برسیه‌تى و داهاتى رۆژانه‌ى به‌شى بژێوى ناكات ، كاره‌با و خزمه‌تگوزاریه‌ سه‌ره‌تاییه‌كان بوونیان نیه‌. واته‌ جه‌وى عێراق له‌باره‌ بۆ سه‌رهه‌ڵدانى ناره‌زایه‌تى و خه‌ڵك له‌ ژیان بێزاره‌ ، له‌و هه‌موو سیاسیه‌ دز و گه‌نده‌ڵه‌ش نارازى یه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌وان هێنده‌ له‌ژیان مه‌حرومن، هه‌رێمى كوردستان به‌ ئه‌وروپا وه‌سف ده‌كه‌ن. بۆیه‌ لێره‌وه‌ ده‌كرێت بڵێین، 90% ى ئه‌وانه‌ى هاتونه‌ته‌ سه‌ر جاده‌، به‌فیعلى هه‌ژارى و نه‌بوونى و خراپى ژیان و گوزه‌ران توڕه‌و بێزارى كردوون، به‌ڵام ناره‌زایه‌تى و هێزى ئه‌مان بۆ مه‌به‌ستى تر ده‌قۆزرێته‌وه‌، كه‌ له‌خواره‌وه‌ دێمه‌ سه‌رى. . خۆپیشاندانه‌كان بۆچى ؟ . ئه‌مه‌ریكا سه‌رقاڵى توندكردنى گه‌مارۆ ئابوریه‌كانى سه‌ر ئێرانه‌، به‌فیرۆدانى كاتیش له‌ به‌رژه‌وه‌ندى ئێران دا نیه‌، به‌ تایبه‌ت كه‌ ئێران له‌سوریا، لوبنان و یه‌مه‌ن تاراده‌یه‌ك پێگه‌ى واز كراوه‌، گه‌ر ئێران فریا نه‌كه‌وێت و شه‌ره‌كه‌ ته‌حویلى ده‌ره‌وه‌ نه‌كات، كێشه‌كان بۆ ناوخۆى خۆى ده‌گوێزرێنه‌وه‌. ئێستا هه‌موو ململانێكانى نێوان ئێران و ئه‌مه‌ریكا كه‌وتوه‌ته‌ سه‌ر ساحه‌ى عێراق، به‌ تایبه‌ت ئێران به‌هه‌موو هێزێك هه‌وڵى پاراستنى پێگه‌ى له‌عێراق ده‌دات و شه‌ڕى له‌سه‌ر ده‌كات، له‌كاتێكدا سیاسه‌ته‌كانى عه‌بادى له‌به‌رژه‌وه‌ندى ئه‌مه‌ریكا و دژى ئێرانه‌. گرژى و خۆپیشاندانه‌كانى ئه‌م دواییه‌ى عێراق، گه‌ر وه‌كو ئه‌وه‌ى پلانى بۆ دانرابوو، به‌رێوه‌ بچوایه‌، له‌چه‌ند ڕوویه‌كه‌وه‌ له‌به‌رژه‌وه‌ندى ئێران بوو، له‌وانه‌: 1-ئێران له‌رابردوودا له‌ عێراق هێنده‌ به‌هێز بوو، قسه‌ى سه‌ره‌تاو كۆتایى خۆى ده‌یكرد، كه‌چى هاتنى داعش و لابردنى مالكى و هاتنى عه‌بادى هێنده‌ پێگه‌ى لاواز كرد، ئه‌وه‌تا هاوپه‌یمانه‌كانى كه‌ خۆى له‌مالكى و عامرى دا ده‌بینێته‌وه‌، نه‌ك حكومه‌تیان پێ پێكناهێنرێت، به‌ڵكو له‌دۆخێكى خراپدان. 2-پێچه‌وانه‌ى هه‌موو بۆچونه‌كان كه‌ پێیانوایه‌، تێكچوونى نێوماڵى شیعى دژى به‌رژه‌وه‌ندى ئێرانه‌، به‌ڵكو دۆخه‌كه‌ به‌شێوه‌یه‌كى تره‌، ئێستا پێگه‌ى ئێران له‌سه‌ر گۆڕه‌پانى سیاسى عێراق لاواز بووه‌، به‌دروستبوونى گرژى له‌نێو ماڵى شیعى دا، ئێران ده‌توانێت به‌جۆرێكى تر بێته‌وه‌ ساحه‌كه‌ و خۆى به‌هێز و ئه‌بده‌یت بكاته‌وه‌ و خاوه‌ندارێتى رێكخستنه‌وه‌ى نێوماڵى شیعى بكات. 3- ئێران دڵنیایه‌ له‌ نیاز خراپى ئه‌مه‌ریكا به‌رانبه‌رى، به‌تایبه‌ت ئه‌مه‌ریكا نیازى توندكردنى گه‌مارۆكانى سه‌رى و گواستنه‌وه‌ى ناره‌زایه‌تیه‌كانى هه‌یه‌ بۆ ناو خۆى ئێران، بۆیه‌ ئێران ده‌یه‌وێت پێشوه‌خت ئاژاوه‌ و ناره‌زایه‌تیه‌كان بۆ ده‌ره‌ره‌وه‌ى وڵاته‌كه‌ى ته‌حویل بكات و چاو له‌ سه‌ر ناوخۆ لاببات، باشترین گۆره‌پانیش بۆ ئه‌مه‌ عێراقه‌. . دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ئامانجه‌كان . ئامانجى سه‌ره‌كى به‌رپاكردنى خۆپیشاندانه‌كان، لێدان بوو له‌حكومه‌ته‌كه‌ى عه‌بادى كه‌ له‌ئه‌مه‌ریكاوه‌ نزیكه‌، هه‌وڵدان بوو بۆ ڕووخاندنى ، به‌ڵام هه‌ڵوێستى خۆپیشانده‌ران دۆخه‌كه‌ى به‌ئاقارێكى تردا برد. كاتێك پلان بۆ خۆپیشاندانه‌كان دانرا، چاوه‌روان ده‌كرا فۆكسى خۆپیشانده‌ران له‌سه‌ر خراپى ئه‌داى حكومه‌ته‌كه‌ى عه‌بادى بێت، به‌ڵام شتێكى تر ده‌رچوو. كاتێك خۆپیشانده‌ران، له‌برى فۆكس خستنه‌ سه‌ر خراپى ئه‌داى حكومه‌ت، هێرشیان بۆسه‌ر باره‌گاى حیزبه‌كان ده‌ستپێكرد، كه‌ زۆربه‌یان حیزبى رادیكاڵین و له‌ئێرانه‌وه‌ نزیكن، هه‌موو ئامانجه‌كان تێكچوون. خاڵێكى تر، ئێران خۆى ئاماده‌كردبوو بۆ ئه‌وه‌ى له‌گه‌ڵ په‌ره‌سه‌ندنى خۆپیشاندانه‌كاندا، ئه‌مه‌ریكا هێز داخلى عێراق بكات، به‌مه‌ش بوارى هاتنه‌ نێو یاریه‌كه‌ى بۆ بره‌خسێت، به‌ڵام ئه‌مه‌ریكا خۆى له‌مه‌ به‌دوور گرت. . دژه‌ ئامانجه‌كان . ئه‌سڵه‌ن ئاقارى خۆپیشاندانه‌كان نه‌ك وه‌كو ئه‌وه‌ى پلانى بۆ دانرا، دژى حكومه‌ته‌كه‌ى عه‌بادى بێت، به‌ڵكو ئه‌م خۆپیشاندانانه‌ درزێكى گه‌وره‌ى له‌نێوان شه‌قامى شیعى و حیزبه‌ شیعى و ته‌نانه‌ت هێزه‌كانى حه‌شدیشدا دروستكرد. پێشتر هێزه‌ شیعیه‌كان لاى شه‌قامى شیعى مه‌رغوب بوون، حه‌شد هێزێكى پیرۆز و تێكشكێنه‌رى داعش بوو، به‌ڵام له‌مه‌ودوا تێروانینى شه‌قامى شیعى به‌رانبه‌ر حیزب و حه‌شد ده‌گۆرێت. شه‌قامى شیعى، پێیوایه‌ حیزبه‌ شیعیه‌كان له‌كاتى ناره‌زایه‌تى و برسێتى ئه‌واندا ، دژیان وه‌ستاونه‌ته‌وه‌، پێیانوایه‌ حه‌شد له‌ هێزێكى پارێزگاریانه‌وه‌ بووه‌ به‌هێزێكى سه‌ركوتكاریان. بۆیه‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ كاریگه‌ریان له‌سه‌ر پێگه‌ى داهاتوى حیزب و حه‌شدیش له‌نێو جه‌ماوه‌رى شیعى دا ده‌بێت، بێگومان له‌م حاڵه‌ته‌شدا كه‌ متمانه‌ له‌نێوان شه‌قامى شیعى و هێزه‌ رادیكاڵیه‌كاندا نامێنێت، دۆخه‌كه‌ له‌ قازانجى هێزه‌ شیعیه‌كان و پلانه‌ ئیقلیمیه‌كاندا نابێت، به‌مه‌ش خۆپیشاندانه‌كان نه‌ك ئامانج ناپێكن، به‌ڵكو به‌زیان به‌سه‌ر پلان دارێژه‌راندا ده‌شكێنه‌وه‌.

■فەرید ئەسەسەرد.. كۆماری دووەم لە توركیا لەسەر دەستی ئەردۆغان دامەزرا. ئەم روداوە لەگەورەییدا هیچ جیاوازیی لە دامەزراندنی كۆماری یەكەم نیە كە ساڵی 1924 لەسەر دەستی مستەفا كەمال ئەتاتۆرك دامەزراوە. لێكچونی نێوان هەردوو روداو لەوە دایە كە هەردوو روداوەكە لەقۆناغێكی پڕ شەر‌وشۆڕ‌و گرژی ‌و وەرچەرخاندا هاتونەتە ئاراوە. لەگەڵ دامەزراندنی كۆماری دووەمدا، كۆتایی بەو سیستمە پەرلەمانییە كۆمارییە هێنرا كە 95 ساڵە لە توركیا كاری پێ دەكرێ‌ و دەرگا واڵا بوو بۆ كاركردن بە سیستمی سەرۆكایەتی. جیاوازیی سیستمی سەرۆكایەتیی توركیا لەهەر سیستمێكی سەرۆكایەتیی پەیڕەوكراوی هەر وڵاتێكی تر لەوە دایە كە لە هیچ سیستمێكی سەرۆكایەتیی جیهاندا سەرۆك بەقەد سەرۆكی توركیا دەسەڵاتی نیە، بە ڕادەیەك كە سەرۆكایەتییەكەی توركیا بە دەسەڵاتێكی «نیمچە رەها» دەچوێندرێ. ئەمەش لێپرسراوەتیی سەر شانی سەرۆك زۆر قورس دەكا، زۆریش ماندوی دەكا. سەرۆك لە توركیا بەتەنها سەرۆكی كۆمار نیە، بەڵكو سەرۆكی حزبی دەسەڵاتداریشە كە ئەمەش وا دەكا هەم لەروی دەستورییەوە سەرۆكی هەموو هاووڵاتییەكان بێ، هەم سەرۆكی ئەندامان ‌و كادیرانی حزبەكەی خۆیشی بێ. بەكردەوە، ئەم سیستمە لەپاڵ ئەوەی كە سەرۆك بە چارەسەركردنی كێشەكانی دەوڵەتەوە سەرقاڵ دەكا، واشی لێ دەكا هەمیشە سەرقاڵی كاروباری حزبەكەی خۆیشی بێ. كێشەی حزب خۆی لە خۆیدا كێشەیەكی گەورەیە. لە وردەكارییەكاندا سەركەوتنی ئەردۆغان بێگەرد نیە. لەلایەك، ئەردۆغان بەرێژەی 53% ی دەنگەكان هەڵبژاردنی بردۆتەوە، لەوە 11% ی دەنگی ئەندامان ‌و جەماوەری مەهەپەیە كە كاندیدی بۆ پۆستی سەرۆكایەتی نەبوە‌و سەرۆكەكەی، دەوڵەت باخچەلی، ئەندامانی حزبی راسپاردبوو دەنگ بە ئەردۆغان بدەن. لەلایەكی ترەوە، پارتی داد‌و پەرەپێدان بە بەراورد لەگەڵ هەڵبژاردنی پێشوو، دەنگی كەمی كردووە. لە هەڵبژاردنی پێشوودا پارتی داد‌و پەرەپێدان 49%ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە، لەكاتێكدا لە هەڵبژاردنی ئەم دواییەدا 42,5ی دەنگەكانی بەدەست هێناوە. ئەمەش ئەردۆغان دەخاتە ژێر كاریگەریی مەهەپەوە كە لە پەرلەماندا 49 كورسیی هەیە. بۆیە لەماوەی پێنچ ساڵی داهاتودا، دەبێ ئەردۆغان هەر بەردەوام بێ لەسەر هاوپەیمانیی لەگەڵ مەهەپە. دەشێ بەمجۆرە سەیری سیاسەتەكانی داهاتوی توركیا بكەین كە لێرە بە دواوە مەهەپە لە پشت پەردەوە رۆڵێكی كاریگەرتر لە داڕشتنی سیاسەتە ناوخۆیی‌و دەرەكییەكانی توركیادا دەگێڕێ. لەراستیدا لێرە بەدواوە ئەردۆغان دەكەوێتە بەردەم تاقیكردنەوەیەكی ئێجگار سەخت، چونكە ئەو لە گوتاری سیاسیی، لانی كەم لە سێ ساڵی رابردوو، هەمیشە جەختی كردۆتە سەر ئەوەی كە توركیا پێویستی بە سەرۆكایەتییەكی بەهێزە‌و ئەزمونی حكومەتە فرە حزبییەكان ئەزمونێكی خراپ‌و شكستخواردوو بووە، هەروەك بانگەشەی بۆ ئەوەش كردبوو كە ناوەندێتیی دەسەڵات‌و سەرۆكێكی دەسترۆیشتوو لە چوارچێوەی سیستمی سەرۆكایەتیدا لێی رادەبینرێ چارەسەری ریشەیی بۆ هەموو كێشەكانی توركیا بدۆزێتەوە. تا پێش هەڵبژاردن، ئەمە هەمووی لە تیۆری بەولاوە هیچی تر نەبوو. لێرە بەدواوە، دەبێ بەكردەوە ئەوە بسەلمێنرێ كە سیستمی سەرۆكایەتی لەتوانای دایە چارەسەر بۆ هەموو كێشەكان بدۆزێتەوە‌و ئەوەش كە لەمەوبەر وتراوە كە گوایە سیستمی پەرلەمانی تەگەرەیەكی گەورەیە لەبەردەم پێشكەوتن‌و پەرەسەندنی بێ سنور، تەنها قسە نەبوە، بەڵكو راستی بووە‌و لەمەودواش بەكردەوە دەسەلمێنرێ. هەرچەند ئەستەمە لە ئێستاوە بڕیار لەسەر ئەم مەسەلەیە بدرێ، بەڵام ئەوەش راستییە كە سیستمی سەرۆكایەتی هەر لەسەرەتاوە كۆدەنگیی لەسەر نەبوە‌و بەردەوامیش مشتومڕی ناوەتەوە. چارەنوسی ئەم سیستمە لەم هەلومەرجەی ئێستادا بەندە بە سەركەوتنی ئەردۆغان لە سەلماندنی باڵادەستیی دینامیكیای سیستمی سەرۆكایەتیدا. بەڵام لەبەر ئەوەی سیستمەكە تازەیە‌و هێشتا بنچینەكانی رەگیان دانەكوتاوە، ئایندەی كۆماری دووەم، لانی كەم تا چەند ساڵێك، هەر بە تەمومژی دەمێنێتەوە، بەتایبەتی لەو گۆشەنیگایەوە كە یەكێ لە شەش كاندیدەكەی سەرۆكایەتی لە گەرمەی بانگەشەی هەڵبژارندا بەڵێنی دابوو كە ئەگەر سەركەوتن بەدەست بێنێ، سیستمی سەرۆكایەتی هەڵدەوەشێنێتەوە‌و توركیا دەگێڕێتەوە بۆ سەر سیستمی پەرلەمانی. بەهەر حاڵ، توركیایەكی سەقامگیر‌و دۆستی دراوسێكانی، لە بەرژەوەندیی ناوچەكە دایە. مەسەلەی ئەوەش كە توركیا كار بە سیستمی پەرلەمانی دەكا یان سەرۆكایەتی، وەك مەسەلەیەكی ناوخۆیی دەمێنێتەوە‌و هاووڵاتییانی توركیا خۆیان بڕیاری لێ دەدەن.   كوردستانی نوێ    

■ كەمال رەئوف... وابریاره‌ له‌م چه‌ند رۆژه‌دا ریزبه‌ندی هێزه‌ به‌شداربوه‌کانی هه‌ڵژاردنی په‌رله‌مانی کوردستان رابگه‌یه‌نرێت، به‌ڵگه‌ نه‌ویسته‌ پرۆسه‌ی هه‌ڵبژاردن له‌کوردستان ئه‌وه‌نده‌ عه‌یبارو ناشرین کراوه‌، که‌س ناتونێت شانازی پێوه‌ بکات، به‌وانه‌شه‌وه‌ که‌خۆیان به‌براوه‌ی گه‌مه‌که‌ ئه‌زانن. ئه‌گه‌ر سیحری دیموکراتیه‌تی درۆینه‌ له‌گۆرینی ده‌موچاوه‌کان کورت بکرێته‌وه‌، ئه‌وا له‌کوردستان هه‌ڵبژاردن نه‌یتوه‌نیوه‌ ئه‌و ئه‌رکه‌ش جێبجێ بکات، بۆیه‌ هه‌ڵپه‌ساردنی خه‌ونه‌کانی گۆرانکاری به‌هه‌ڵبژاردنی له‌م جۆره‌ی کوردستان جگه‌ له‌خۆخه‌ڵه‌تاندن هیچی تری لێ به‌رهه‌م نایه‌ت. ناره‌زایه‌تیه‌کانی خه‌ڵکی باشوری عێراق تادێت زیاد ده‌کات هه‌ق نییه‌ که‌سیش دڵی خۆی به‌وه‌ خۆشکات به‌زه‌بری هێز داده‌مرکێنرێته‌وه‌، چونکه‌ ئه‌وکاته‌ ناره‌زایه‌تیه‌کان کۆتییان دێت که‌ لایه‌نی که‌می خواسته‌کانی خه‌ڵک بێته‌دی، کوردستان نمونه‌یه‌کی زیندوه‌ بۆئه‌وان گه‌ر بییانه‌وێت سودی لێوه‌ربگرن، بۆ ده‌سه‌لاتی کوردستانیش گرنگه‌ سود له‌پشێویه‌کانی ئه‌وشارانه‌ وه‌رگرێت و هه‌نگاو به‌هه‌نگاو ئه‌و کارانه‌ بکات که‌ قابیلی کردنن و "پاره‌ی تێناچێت" یه‌که‌م بۆ نیشندانی نیاز پاکی پێویسته‌ په‌له‌بکات له‌پاکسازی کردنی لیستی هه‌ڵبژاردن، هه‌نگاوی تریش له‌به‌ده‌نگه‌وه‌ هاتنی خه‌ڵک بێت و چیتر هه‌ڵبژاردن وه‌ک گه‌مه‌یه‌کی گێلکردنی خه‌ڵک به‌کار نه‌هێنێت و له‌وه‌ زیاتر نه‌بنه‌ هۆکاری بێئومێدکردنی خه‌ڵک. سوتاندنی ئۆفیس و مقه‌ری لایه‌نه‌ براوه‌کانی هه‌ڵبژاردن پێش هه‌رشوێنێکی تر، ده‌رسێکی گرنگی بۆ ده‌سه‌ڵاتدارانی کوردستان تییایه‌، ئه‌وه‌ نیشانده‌ری ئه‌ورستیه‌یه‌ که‌ خه‌ڵک ئه‌وان به‌برپرسیاری دۆخه‌که‌ ده‌زانن، هه‌روه‌ها بۆ ئه‌وه‌ی هه‌ڵبژاردن بایکۆت نه‌کرێت له‌لایه‌ن خالک و لایه‌نه‌ نارازیه‌کانه‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی پێوست به‌کوژانه‌وه‌ی ئه‌نته‌رنێت و تۆره‌کۆمه‌ڵایه‌تیه‌کان نه‌کات، بۆ ئه‌وه‌ی پێویست به‌وه‌نه‌کات سبه‌ینێ که‌س تۆمه‌تبار بکه‌ن به‌سیخور، بۆئه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی بیناکراوه‌ نه‌سوتێت، بۆ ئه‌وه‌ی نه‌چینه‌وه‌ چوارگۆشه‌ی یه‌که‌می شه‌ری ناوخۆ، ئه‌رکی ده‌سه‌ڵاته‌ تا بریار له‌ده‌ست خۆیاناماوه‌ به‌ده‌م دۆخه‌که‌وه‌ بچێت تا هه‌موشتێک له‌ده‌ست نه‌چوه‌.

■ یاسین تەها .. تا ئێستا سەرجەم ئەو شیکارو ڕاڤانەی بۆ خۆپیشاندانەکانی ئەمدواییەی عێراق کراون لەدەوری چەند ئەگەرێک دەخولێنەوە کە دەکرێت بەمجۆرە کورت بکرێتەوە:  ـ نەبوونی خزمەتگوزاریی بەتایبەت ئاوو کارەبا.  ـ ململانێی سیاسی نێوان حیزبەکانی شیعە. ـ دەرهاویشتەکانی هەڵبژاردن و سازکردنی هاوپەیمانێتییەکان.  ـ نەیارانی "عێراقی نوێ" بەتایبەت پاشماوەکانی بەعس. ـ ئێران کە دەیەوێت لەرێگەی تێکدانی دۆخی عێراقەوە سەرنج لەسەر خۆی لا ببات. ـ گوشاری کۆمەلێک هێزی کۆمەڵایەتی نوێ کە لەخەمڵیندان و دەیانەوێت ببنە خاوەن پشک.  ـ بارودۆخی گشتی وڵات کە قەیرانی شوناس و پەرتەوازەیی و سستی هەیە لەڕاپەڕندنی کاروبار. ـ بەڵام لەهەموو ئەمانە نزیکتر لە واقیعەوە ئەو شیکارەیە کە قۆناغی پاش شەڕی داعش و ڕەوینەوەی مەترسییەکانەوە، حکومەت ڕوبەڕوی داواکاریی و خواستی کەڵەکەبووی چینە کۆمەڵایەتییە جیاوازەکان دەبێتەوە. لەئێستادا دەوڵەت وەک ساڵانی ڕابردوو ناتوانێت دەرگای دامەزراندن و پلە بەرزکردنەوە بکاتەوەو ناڕازییەکان قایل بکات بەڵام دەتوانێت بەشێوەی کاتی بەسەرکوتکردن بێ دەنگیان بکات و ئێستاش ئەوە ڕوو دەدات.  بێگومان ئەنجامی ئەم ناڕەزایەتیانەش دەبنە زخیرەیەکی باش بۆ ململانێی سیاسی و قۆستنەوەی لەلایەن وڵاتانی دەوروبەر لەپێش هەموویانەوە ئێران، لەحاڵەتێکدا ئەگەر دەرکەوت بەفیعلی رۆڵێکی نییە تێیدا

■جیهاد حوێز.  پایه كانی حوكمڕانیه كی سه ركه وتوو ته ندروست ودیموكراتی زۆرن گرینگترینیان بریتین له سه روه ری یاسا ده ستاوده ستكردنی ئاشتیانه ی ده سه ڵات دادپه روه ری كۆمه ڵایه تی و بنه مای هاوڵاتی بوون، ئه و كۆڵه گه به هێزانه هه موو ده سه ڵاتێك له داڕوخان و هه ره سهێنان ده پارێزن و له دنیای پێشكه وتوشدا به رده وام كاربۆ به هێزتركردنیان ده كرێت. به پێچه وانه ی ئه وڕاستیانه ی سه ره وه ئه وه ی حوكمڕانی دوو حزبی ده سه ڵاتداری هه رێمی هێشتۆته وه كۆمه ڵێك كارتۆنی بێكێش و لاوازن. ئه وان هه موشتێكی كارتۆنیان دروستكردوه، زانای ئاینی كارتۆنی، چالاكوانی كارتۆنی، نوسه رو ڕۆژنامه نوسی كارتۆنی، حیزبی كارتۆنی، دامه زراوه ی كارتۆنی، سه ندیكاو كۆمه ڵه ی كارتۆنی، میدیای كارتۆنی....... به هۆی كه م بونه وه ی بایه خی كادیرانی حیزب و گوێنه گرتنی به شێكی زۆری كۆمه ڵگه لێیان به رده وام ئه وكارتۆنانه وه ك جێگره وه به كاردێنن بۆ بڵاوكردنه وه ی دنیابینی خۆیان له هه مانكاتیشدا  به و كارتۆنانه وێنه ی زانائاینیه ڕاسته قینه كان و چالاكوانه جدیه كان و زۆرێك له قه ڵه مه بوێرو خاوه ن هه ڵوێسته كان له به رچاوی كۆمه ڵگه دا ده شێوێنن! نازانم ئه وان كات ده رفه تی نه دان یان بیركردنه وه یان تا ئێره بڕی كرد؟ ده نا ئۆپۆزسیۆنی كارتۆنیشیان دروست ده كرد. ئه وان یان كارتۆن دروست ده كه ن یان ده یانه وێت ئێمه ی هاوڵاتی ببینه كارتۆن و خاڵی بین له ڕه خنه و واز له هاواركردن بۆ ساده ترینی مافه كانی ژیان بهێنین!! ڕاشكاوانه ده یڵێم" زۆرێك پێیان وایه ده سه ڵاتی كوردی شكستی هێناوه به ڵام ئه وبیركردنه وه یه ته واو هه ڵه یه ئه وان ئه وپلانه ی كه خۆیان دایان ڕشتبوو بۆ هێنانه دی به رژه وه ندیه حیزبی و كه سیه كانیان نه ك شكستیان تێیدا هێناوه بگره به زیاده وه ش جێ به جێیان كردوه و تێیدا سه ركه وتوش بونه." ئه وان ئه گه ر ئه و ئه قڵه یان وه كو ده ڵێن بۆ كاری خێر به كارهێنابا ئێستا له جیاتی مرۆڤی كارتۆنی كارگه ی پێشكه وتوی كارتۆن و فلیم كارتۆنی كوردیان دروست كردبوو منداڵه كانمان ناچارنه ده بون ته ماشای فیلم كارتۆنی عه ره بی وئینگلیزی بكه ن و هه زاران گه نجی بێكاریش له پیشه سازی  به رهه م هێنانی كارتۆندا كاریان ده كرد!!!!.

■ ئاراس فەتاح.. ساڵانێکە ماراسۆنی شکستی نوخبەی کوردیی بەردەوامە. ئەم  نوخبەیە لەمڕۆدا لە بەدترین دۆخی مێژوویی خۆیدایە. ھەموو نوخبەکانی کۆمەڵگای ئێمە لە داوەشانێکی گەورەی سیاسیی و پەروەردەیی و ئابووریی و پیشەیی و ئەخلاقییدایە. نوخبەی ھونەرییش بووە بە بەشێکی دانەبڕاو و درێژەدەر و بەردەوامیدەر لەم پرۆسەی داوەشانە ئەخلاقیی و ئێستێتیکییە. بەبۆچوونی من شاری سلێمانی لەم چەند ساڵەی ڕابردوودا بووە بە یەکێک لە ناشیرینترین شارەکانی دونیا لە ڕووی ھونەرییەوە، بۆنموونە ھونەری تەلارسایی، ھونەری پەیکەرسازیی، ھونەری تەشکیلی و موزیک و ھتد. یەکێکیش لەو دیاردانەی کە ماوەیەکی زۆرە ئەم شارەی ناشیرین کردووە، ڕشانەوەی پەیکەری بێڕۆحە بەسەر شەقامەکانیدا و قسەنەکردنی جیدییە لەسەر ئەم دیاردە ناشیرینەی ناو سیاسەتی ھونەریی. من قسە لەسەر لایەنی تەکنیکی و ھونەری جێبەجێکردنیانەوە ناکەم، چونکە دەزانم کەسانی پسپۆڕ ھەن کە زۆر لەمن باشتر دەتوانن شیکاریی ئەم لایەنە بکەن، بەڵام ئەوەندەی لە ھونەر شارەزابم ئەوەندە دەزانم کە ئەم پەیکەرانە نە لە ڕووی بەھای جوانناسییەوە قووڵایی و مانا و قورساییەکیان ھەیە، نە لەڕووی ماتریاڵ و مێژووییەوە توانای مانەوە و شانازیی نیشتیمانییان ھەیە و نە لەڕووی ئەخلاقیی پیشەییشەوە ھاوسەنگن و نە شتێکیش لە پشتیانەوەیە کە ناوی سیاسەتی رۆشنبیریی بێت. کە باس لە سیاسەتی رۆشنبیریی دەکەم، مەبەستم لە پلانی ستراتیژییە کە لە پشت ھونەری شارسازییەوە کاردەکات. من تەنھا سەیرم لەو ھەموو پەیکەرە بێئاست و بێقوڵاییە نایەت کە پەیکەرسازەکان بۆ پارەیەکی کەم ئامادەن شارەکانمان ناشیرین بکەن و چۆن (نا)بەرپرسیارانی ناوشیاریش بە کایەی ھونەر و سیاسەتی رۆشنبیریی، رووبەری تایبەتیان بۆ تەرخاندەکەن. بەڵکو سەیرم لەو ھەموو ھونەرمەندانەش دێت کە بێدەنگ و سەلار دانیشتوون قسەیەک یان چالاکییەک دژ بەم شەپۆلە مەترسییدارە ناکەن. لەھەمووی سەیرتریش بۆ من ڕازییبووونی ئەو کەسایەتییانەیە کە ھێشتا لە ژیاندا ماون و ئامادەن ئەو بێڕێزییە گەورەیەیان بەرامبەر بکرێت و بەو فۆرمی ڕێزلێنانە ناچیزە دڵخۆشبن کە پەیکەرێکی مردوویان لە ڕووی ھونەرییەوە بۆ دروستبکرێت و لەڕێگایەوە بچنە ناو رووبەری گشتییەوە. جێگای تێڕامانە نووسەر و ھونەرمەند بیت و بەرھەمەکانت پڕبن لە باسی خۆشەویستیی و جوانیی و بەرپرسیارێتیی و ئەخلاق، کەچی ڕازیی بێت رووبەری گشتیی شارەکەت بە پەیکەرێکی لاتت وێرانبکرێت و چاو و عەقڵی ئینسانی ئێمەی پێ ئازار بدەیت. دیارە ئەم دیاردەی پەیکەردانانە بۆ نووسەرانێک یان ھونەرمەندانێک یان کەسایەتییەک کە ھێشتا لەژیاندان و نەمردوون لە ھیچ کۆمەڵگایەکی تەندروست و سیاسەتێکی رۆشنبیریی بەرپرس و عەقڵێکی شارسازیی و ھونەریی و مێژووییدا بوونی نییە، بەڵام لە وڵاتی ئێمەدا بووە بە کۆکتێلێک لە بزنس و نێرجسییەتێکی کوشندە. ھەروەک چۆن سەرمایەدارەکان ھەرجارەی بەرھەمێک پاواندەکەن و دەیخەنە ناو بازاڕاوە، بەھەمان شێوە لە ھونەری موزیک و تەشکیلی و مۆنۆمێنتسازییشدا ماوەیەک باوی ھەڵەبجە بوو پاشان بوو بە ئەنفال و ئێستاش ساڵانێکە مۆدێلەکە بووە بە پەیکەردانان بەناوی رێزلێنان لە نووسەر و ھونەرمەندان و کەسایەتییەکان. گەر دۆخەکە بەم شێوەیە بڕوات شارەکانی کوردستان لەماوەیەکی کەمدا دەبن بە گۆڕستانی پەیکەر و وێرانەیەک بۆ چێژ و جوانبینیی. ئەمە سەرەڕای ئەوەی من تاوەکو ئەم چرکەساتە یەک مۆنۆمێنتی ھەڵەبجە یان ئەنفال یاخود پەیکەرێکم بۆ کەسایەتییەک نەبینیوە کە قوڵاییەکی فیکریی و ھونەریی باڵای ھەبێت و ببێتە جێگای تێڕامان و بیرکردنەوە و شانازیی نیشتیمانیی. بەپێچەوانەوە، ئەوەی لە ھەرێمی کوردستاندا بەرھەمھاتووە جگە لە تێرمی ھونەری کیچ Kitsch ناتوانرێت ناوی شتێکی تری لێبنرێت. لەڕاستیدا من لەگەڵ ئەوەدام کە نەک تەنھا پاکسازیی ڕیشەیی لە سیاسەت و ئابووری و پەروەردەدا پێداویستییەکی مێژوویی کۆمەڵگای ئێمەیە، بەڵکو لەمڕۆدا بە پێداویستییەکی ئەخلاقیی گەورەی دەبینم شارەکانمان لەوە زیاتر ناشریننەکرێن. من لە چەند وتارێکدا باسم لە پرۆسەی لووسبوونی کۆمەڵگای خۆمان کردووە، بۆنموونە لووسبوونی سیاسەت، لووسبوونی زمان، لووسبوونی ھونەر و ئەخلاقی پیشەیی. ئەم ھونەرە لووسە ھیچ قوڵاییەکی تێدا نییە و بۆ چرکەساتێکیش مرۆڤ ناوەستێنێت بۆ تێڕامان لە جوانیی و کردەی بیرکردنەوە.  بۆیە من وایدەبینم کە لەدۆخێکی شەرمئاوەر و ڕشانەوەداین لەگەڵ ئەم عەقڵییەتە پووت و لووسەی ناو ھونەر و سیاسەتی ھونەریی. بۆئەوەی شارەکانمان لەوە زیاتر ناشیرینتر و شەرمەزارتر نەبن کە خۆیان لەژێر رەحمەتی سیاسەتی بەددا دەژین، پێویستە یان ئەم ھەموو بەناو پەیکەرانە لە کۆگایەکی تایبەتدا بۆ „ھونەری ناھونەر“ کۆبکرێنەوە نماییشبکرێن بۆئەوەی چیدی ئازاری چاومان نەدەن و خەم لە وێرانبوونی چێژ و ناشیرینبوونی شارەکانمان نەخۆین. یان لانی کەم بە چالاکییەک پەردەپۆشی ھەموو ئەو پەیکەرانە بکرێت کە بەناوی رێزلێنان لە نووسەر و ھونەرمەند و بیرمەندانی کوردەوە لە شەقام و فلکە و دەزگاکاندا دانراون، بۆئەوەی ناشرینییەکانیان دابپۆشرێت. لەڕاستیدا بە داپۆشینی پەیکەرەکان دەشێت مانایەک بە ھونەری پەیکەرسازیی لە شارەکانمان بدرێت نەک بە نماییشکردنیان بەم سیاسەتی ھونەریی و فۆرمەی کە باوە، چونکە جگە لەمانا ئەخلاقیی و ئێستێتیکییەکەی ئەو کردەی داپۆشینە، مرۆڤ یان بینەر لانیکەم بیردەکاتەوە لەوەی کە ئەم شتە چییە داپۆشراوە، خولیایەکی دەبێت بۆ کەشفکردنی نھێنیی ئەم داپۆشینە و ھتد.  گەر ئەمانەش نەکرا، ئایدیایەکی تر ئەوەیە، بۆئەوەی رۆڵی وێرانکردنی چێژی ھونەریی و بەدکاریی ئێستێتیکیی ئەم بەرپرس و زاتانە لە مێژوو و یادەوەریی ئینسانی ئێمەدا بھێڵینەوە کە چ کارەساتێکیان لە چێژ و جوانناسیی لەوڵاتی ئێمەدا بەرھەمھێناوە، پێشنیاردەکەم وەکو رێزلێنانێک بۆ ڕۆڵیان لە ناشیرینکردنی ڕووبەری گشتیی شارەکانمان، پەیکەر بۆ ھەموو ئەو بەڕێوەبەر و سەرمایەدار و پەیکەرسازانە دروستبکرێت بۆئەوەی جارێکی تر جورئەتی ئەوەنەکەن بیر لە پلان و تەمویل و جێبەجێکردنی پرۆژەیەکی نوێی ناھونەریی تر بکەنەوە.

■ مەریوان وریا قانع .. ”مانرید حاکم ملتحي، انرید حاکم یستحي“  ”حاکمێکمان ناوێت ڕیشی ھەبێت... حاکمێکمان ئەوێت حەیای ھەبێت“ چەند ڕۆژێکە باشوری عێراق لە دۆخی کوڵانێکی سیاسیی بەرچاودایە، لە ھاوێنێکدا کە کەش و ھەوای وڵاتە خۆشی لە دۆخی کوڵاندایە. تا ئەم ساتە لە چەندان شاری باشوری عێراقدا خەڵکی ناڕازیی، بەتایبەتی گەنجان، چوونەتە سەر شەقامەکان و داوای مافە ھەرە سەرەتایی و ھەرە بنەڕەتییەکانی خۆیان دەکەن: لە دابینکردنی ئاو و کارەباوە بیگرە بۆ دابینکردن و کار و بژێو و لەدابینکردنی ئازادییەوە بۆ دابینکردنی لانی ھەرە کەمی ڕێز و کەرامەت.  بەشەکانی تری عێراق، بە ھەرێمی کوردستانەوە، خاوەنی سیستمێکی سیاسیی و نوخبەیەکی حوکمڕان و دەسەڵاتدارانێکی ھێندە نابەرپرسیارن، کە توانای دابینکردنی لانی ھەرەکەمی ھیچ داخوازییەکی سادەی ئەو کۆمەڵگایە و توانای پیادەکردنی لانی ھەرە ھەرە کەمی ئەو یاسایانەشیان نەماوە کە خۆیان دەریانکردوە. ئەمە وایکردوە تەنانەت داخواییە ھەرە سادەکانی خەڵک، بۆ نموونە داخوازی دابینکردنی کارەبا، ببێتە داواکارییەکی سیاسیی گەورە و بەر گشتێتی ئەو سیستمە حوکمڕانییە گەندەڵە بکەوێت کە دروستکراوە. جێبەجێکردنی داخوازیەکەش ڕاستەوخۆ بەسترابێتەوە بە گۆڕان و دەسکاریکردنی سیستمە سیاسییە خێزانیی و بنەماڵەیی و تائیفییە گەندەڵ و داخراوەکەوە. لە عێرقدا شتە ھەرە سادەکانیش بوون بە بەشێک لەو فەزا سیاسییە کە خەریکی وێرانکردنی ھەمووشتێکە لەو وڵاتەدا. مۆدێلی حوکمڕانی لە عێراقدا، بە مۆدێلی حوکمڕانی کوردستانەوە، بەجۆرێک ئیفلاسی کردوە توانای ئەوەی نەماوە ھیچ کێشەیەک لە کێشە سەرەکییەکانی ئەو وڵاتە چارەسەربکات. بۆیە ھەموو داخوازییەک بۆ چارەسەرکردنی ئەو کێشانە بە پێیوست بەناو گۆڕانێکی گەورەی سیستمەکەدا تێدەپەڕێت. ئەمە وادەکات ئەو دیدە ڕاست نەبێت کە پێیوایە داخوازییەکانی خەڵک تەنھا بۆ نان و ئاو و کارەبایە، یان تەنھا داخوازیی دابینکردنی خزمەتگوزارین و ڕەھەندی سیاسیان نییە. سیستمە بەجۆرێک بۆگەنی کردوە کە ھەر داخوازییەکی ڕەوا لەناویدا، چەند دووریش بێت لە سیاسەتەوە، ئاکارێکی سیاسیی وەردەگرێت. چونکە دابینکردنی ئەو داخوازیانە بەبێ لەبەریەکھەڵوەشاندنەوەی ئەو سیستمە لەگەندەڵیی مافیایی و بەبێ وێرانکردنی ژێرخانی بنەماڵەگەرایی و بەبێ کۆتاییھێان بە سیاسەتی گروپی داخراو، کارێکی مەحاڵە.

   ■ڕێبین عەبدولڕەحمان فەتاح... دەسەڵاتی سیاسی دەبێ کاری سەرەکی ئەوە بێت کە چۆن بتوانێت زۆرترین سود بە کۆمەڵگە بگەیانێت، مەبەست لەکۆمەڵگە ڕێژەیی ئەو هاوڵاتیانەن کە لەو کۆمەڵگەیەدا ژیان دەکەن. واتا سیستەمی سیاسی مەرجی بوون و کارای بریتیەلە پێشکەشکردنی باشترین وەڵام بۆ خواستانەی کە لەکۆمەڵگەوە ئاراستەی دەکرێت.  واتا سیستەمی سیاسی پێویستی بە سیاسەتێکی دروست و کار جێبەجێکەر هەیە کە چۆن بتوانێت بە زوترین کات وەڵامی خواستی خەڵک بداتەوە، ئەمە دوای کە داوای ئاراستە دەکرێت لە بازنەی خولاوەی سیستەمدا. چونکە مانەوەی بەهێزی ئەو سیستەمە بەندە بەوەڵامدانەوەی خێرا و کاریگەر و دەست بەجێ داواکارییەکانی کۆمەڵگە. سیستەمی سیاسی کارای بوونی بەندە وەڵامدانەوەی ئەو  داوا و خواستانەی کە لە کۆمەڵگەو ئاراستەی دەکرێت جا بەهەر شێوە و جۆرێک بێت، لەوش گرنگتر ئەوەیە کە چۆن سیستەمی سیاسی دەتوانێت وەڵامدەرەوە بێت بۆ داواکارییەکان ئەویش بە سیاغە کردنی سیاسەتی گشتی تەندروست لەپێناو ئیدارەدانێکی دروست و ڕاستدا کە ئامانج تیادا بەرژەوەندی گشتی بێت و گەیاندنی زۆرترین سود بێت بۆ زۆرترین هاوڵاتی و دانیشتوی ناوخۆی نیشتیمان.  هەرێمی کوردستان وەکو یەکەیەکی سیاسی و ئیدارەیەکی سەربەخۆ بە تایبەتی لەدوای پرۆسەی ئازادی عێراقەوە و بەتایبەت تریش لەساڵی 2005 وە هیچ کات نەتوانیوە بگاتە ئاستی خۆژێنی ئابووری، بۆیە بێ توانا بووە لە دابین کردنی پێداویستیەکانی هاوڵاتیان لەپرۆسەی بازنەی سیستەمی سیاسیدا، ئەگەر وای دابندرێت کە ئەوەی هەیە لە کوردستان سیستەمی سیاسی بێت.  حکومەتی هەرێمی کوردستان بەتایبەتی لەدوای شەڕی داعش و قەیرانی داراییەوە، بەتەواوی بێ باک و بێ خەم بووە لە دابین کردنی مافەکانی تەواوی هاوڵاتیاندا بەتایبەت ئەوانەی لە کەرتی گشتیدا کار دەکەن وەکو فەرمانبەری حکومی. واتا ئامانجی کارکردنی حکومەت هیچ کات دابین کردنی مافی فەرمانبەرەکانی خۆی ئامانج نەبووە لای نەک تەواوی خەڵک و هاوڵاتیانی خۆی. کەواتە هیچ کات حکومەت مافی هاوڵاتیانی خۆی بە ئامانج دانانەوە و  کاری بۆ ئەو ئامانجەش نەکردووە، کە مافەکان بکاتە ئامانجی کاری خۆی بە سیاسەت و پلان. نموونەی چین و توێژی مامۆستایان، باشترین بەڵگەیە بەوەی کە حکومەت چەندە بتوانایە لە ئاستی چاوەڕوان و خواستەکانی ئەو چینەدا، چونکە حکومەت کار بەو بنەمایە دەکات کە دەڵێ " تا کار هەبوو تۆ گرنگیت، کە کار نەما گرنگی تۆش کەم دەبێتەوە"، ئەمە لەسەر هاوکێشە چارەسەر نەکراوەکەی  نێوان حکومەت و مامۆستایان  بەتەواوی جێ بە جێ دەبێت. ئەو بیانوو و پاسەوانەی کە حکومەت هەیبوو هیچی نەماوە، لەوانە پەیوەندی نێوان مەرکەز و هەرێمی کوردستان بەرەو دۆخێکی باشتر چووە و ئێستا حکومەتی عێراق مانگەنە پارە دەنێرێت و نرخی نەوت دوو ئەوەندە و سێ ئەوەندە بەرز بۆتەوە و داهاتی ناوخۆ بەرێژەیەکی باش بەرز بۆتەوە و لەگەڵ ئەوەی حکومەت ڕێژەی باجی لەسەر هاوڵاتیان بە ڕێژەیەکی زۆر زیاد کردووە. ئیدی ئایا ئەبێ بۆچی مافی مامۆستا و تەواوی چینەکانی تر حکومەت بە چ بیانوویەک نەدات و دوای بخات؟.

  ■ له‌تیف فاتیح فه‌ره‌ج ... 1 چه‌ند رۆژێكه‌ خۆپیشاندانه‌ له‌ به‌سره‌ ، له‌ به‌رانبه‌ر كوشتنی هاووڵاتیه‌كا دكتۆر فواد مه‌عسوم هاواری لێهه‌ستا ، به‌ڵام له‌ سه‌ر كوشتنی مامۆستا هێرشی هاوشاری هیچی نه‌وت ، حه‌یده‌ر عه‌بادی به‌ په‌له‌ پڕوزێ‌ له‌ برۆكسله‌وه‌ گه‌یشته‌ به‌سره‌ ، بڕیاری دامه‌زراندنی 10 هه‌زار گه‌نج دراوه‌ ، بڕیاری باشكردنی كاره‌با خستنه‌وه‌ گه‌ڕی كارگه‌و كارخانه‌كان دراوه‌ ، بڕیاری دابینكردنی بودجه‌ی تایبه‌ت بۆ به‌سره‌ دراوه‌ ، به‌ڵام هێشتا خۆپیشاندانه‌كان به‌رده‌وامن . 2 خۆپیشانده‌رانی به‌سره‌ ئه‌مڕۆ داوای جێبه‌جێ‌ كردنی 6 خاڵیان كردووه‌ به‌م جۆره‌ " یه‌كه‌م : هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی پارله‌مان و دروستكردنی حكومه‌تی رزگاری نیشتمانی یان سه‌رۆكایه‌تی  دووه‌م : كاره‌بای 24 سه‌عاتی  سێیه‌م : ئاوی پاكی خواردنه‌وه‌و دابین كردنی ئاو بۆ كشت و كاڵ  چواره‌م : رێكخستنی خۆراكی بایه‌عی مانگانه‌و وه‌ك پێش 2003 لێكردنی  پێنجه‌م : دابین كردنی پێویستیه‌كانی مناڵ له‌ خێزاندا  شه‌شه‌م : خستنه‌وه‌ گه‌ڕی كارگه‌و كارخانه‌كان  ئه‌م داوایانه‌ سه‌رجه‌میان داوای سه‌ره‌تایی و ڕه‌وان به‌ تایبه‌ت بۆ وڵاتێكی نه‌وتی وه‌ك عێراق ،كه‌ له‌ چله‌كان و په‌نجاكاندا زۆر له‌ ئێستا پێشكه‌وتووتر بووه‌ . 3 له‌ خۆپیشاندانه‌كانی سلێمانیدا نیچیروان نه‌هات كه‌ سه‌رۆكی حكومه‌ته‌ ، له‌ بری هاتنی خۆی هێزی به‌ره‌و سلێمانی نارد به‌ بیانووی لێدانی بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان ، سه‌رۆكی هه‌رێم به‌ خۆپیشاده‌ران و مامۆستایانی وت با بۆ خۆیان هه‌ڵپه‌ڕن ، 60 رۆژ پتر به‌رده‌ركی سه‌را جێی ناڕه‌زایه‌تی خه‌ڵك بوو هیچ به‌ڵێنێك به‌ خۆپیشانده‌ران نه‌دراو یه‌ك خواست و داوایان جێبه‌جێ‌ نه‌كرا ، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌،ساڵی 2011 له‌ چاو ئه‌مڕۆوه‌ هه‌موو شت باشتر بوو. 4 عه‌بادی به‌ په‌له‌ ده‌ست ده‌كات به‌ جێبه‌جێكردنی خواست و داوای خۆپیشانده‌رانی به‌سره‌ ، سه‌رۆكی حكومه‌ته‌كه‌ی ئێمه‌ش سه‌رقاڵی لێكدانه‌وه‌ی یاریه‌كانی مۆندیاله‌ و پێشی ناخۆشه‌ وڵاتێكی بچوكی وه‌ك كرواتیا گه‌یشتوه‌ته‌ یاری كۆتای و یاریه‌كان به‌ به‌زمی سیاسی عێراق ده‌چوێنێت . 5 له‌ خۆپیشاندانه‌كانی به‌سره‌دا به‌ لای سه‌رۆكایه‌تی حكومه‌ت و سه‌رۆكایه‌تی كۆماره‌وه‌ داواكان ڕه‌واو به‌ جێن ، به‌ قسه‌ی ده‌سه‌ڵاتی كوردی خۆپیشاندانه‌كانی كوردستان ده‌ستی ده‌ره‌كیان له‌ پشته‌و بۆ تێكدانی ئارامی و ته‌ناهی كوردستانن ، لێ‌ كه‌س ناپرسێت كام ئارامی و ته‌ناهی ، كه‌ كه‌مڕۆژ له‌ كوردستانی 5 ملیۆن كه‌سی خه‌ڵك نه كوژرێت .