د. هەردی مێد     گه‌ر هه‌ڵه‌ نه‌بم هه‌مووی ساڵێكه‌ فه‌یسبوكم هه‌یه‌. له‌ ماوه‌ی ئه‌م ساڵه‌ و ئه‌وه‌نده‌ی كات ڕێیپێدا‌بێتم گه‌شتێكم به‌ فه‌سیبوكدا كردووه‌. یه‌كێك له‌و دیاردانه‌ی كه‌ تێبینم كردووه‌ و زۆر سه‌رنجڕاكێش بووه‌‌ به‌ لامه‌وه‌ بوونی بزاوتێكی عه‌وامه‌ كه‌ زۆر چالاك و كاره‌مه‌ن له‌ به‌رهه‌هێنانی بیری عه‌وام و پاشان په‌خشكردنی‌. ئه‌كته‌ره‌كانی ئه‌م بزاوته‌ له‌ ژماره‌ نایه‌ن‌ و تا چاوبڕبكات زۆرن. رۆژنامه‌نوسن، رۆشنبیری گه‌وره‌ی گه‌له‌كه‌مانن، رۆماننوسن، چیرۆكنوسن…ئه‌م بزاوته‌ هه‌ر كه‌ناڵێكی ساده‌ی به‌رهه‌مهێنانی بیر‌، بۆچۆن، باوه‌ڕ، وێنای كۆمه‌ڵایه‌تی، تد، نییه‌، به‌ڵكو بۆته‌ گه‌وره‌ترین مه‌كینه‌. به‌رهه‌مه‌كانیان وه‌ك سه‌لمێنراو، راستی و حاشاهه‌ڵنه‌گر پێشكه‌ش ده‌كه‌ن و ده‌رخواردی به‌كاربه‌رانی خۆیانی ده‌ده‌ن. هه‌ڵه‌ین گه‌ر وابزانین، فه‌یسبوك تاكه‌ شوێن و پانتایی به‌رهه‌مهێنانی بیره‌‌ بۆ ئه‌م بزاوته‌، نه‌خێر ئه‌مان هیچ كه‌ناڵ و سه‌كۆیه‌كی به‌رهه‌مهێنانی ئایدۆلۆژیا و بیر‌ نه‌ماوه‌ تێدا ئاماده‌ نه‌بن. به‌ كورتی ئه‌مان كۆی ئامرازه‌كانی به‌رهه‌مهێنانی ئایدۆلۆژیا و بیرۆكه‌یان له‌ چنگدایه‌. به‌ مانایه‌كی دی، یه‌كێك له‌ خه‌سڵه‌ته به‌رچاوه‌كانی ئه‌م بزاوتی عه‌وامه‌ <خه‌سڵه‌تی په‌رشوبڵاویانه‌> : واته‌ له‌ هه‌موو شوێنێك ئاماده‌ن. به‌ شێوه‌یه‌ك نه‌ك حزب و حزبایه‌تی، نه‌ك هه‌ر سیاسه‌ت و سیاسه‌تكاری، به‌ڵكو ته‌نانه‌ت ئیسلام و ئیسلامه‌تیشیان ملكه‌چ به‌ ڕێسا و یاسا و نۆرمه‌كانی خۆیان كردووه‌. ئه‌و مامۆستا ئایینیه‌ی هه‌ر رۆژێكی هه‌ینی به‌ ناوی خوا و پێغه‌مبه‌‌ره‌وه‌ هاوار ده‌كات، ئه‌و په‌رله‌مانتاره‌ی له‌ هۆڵی په‌رله‌مان به‌ ناوی به‌رژه‌وه‌ندی گشتیه‌وه‌ ده‌قیژێنێت، ئه‌و پیاوه‌ سیاسیه‌ش كه‌ به‌ ناوی كوردایه‌تی و حكایه‌تی یه‌كڕیزیه‌وه‌‌ قسه‌ ده‌كات…هه‌موویان بۆ عه‌وام ده‌دوێن و به‌ دوای به‌ده‌ستهێنانی پشتگیری و پشتیوانی عه‌وامن. به‌ هه‌مان شێوه‌، ئه‌وانه‌ش كه‌ به‌ ناویی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانه‌وه‌ ده‌په‌یڤن زۆرینه‌ی زۆریان، ناڵێم هه‌موویان، هه‌ر به‌ نزم و ته‌رزی عه‌وام ده‌دوێن. هیچێك له‌ مان جورئه‌تی ئه‌وه‌ ناكه‌ن وتارێك و بیرۆكه‌یه‌ك له‌ ده‌ره‌وه‌ی بازنه‌ی بیروباوه‌ڕ و دونیابینی عه‌وام به‌رهه‌مبهێنن. به‌ بێ هیچ دوودڵیه‌ك ده‌ڵێم: عه‌وام بۆته‌ ئاشێك كه خه‌ریكه‌‌ هه‌موومان بهاڕێت. عه‌وام بۆته‌ گه‌وره‌ترین جڤاتی سۆزداری (emotional community) به‌ قه‌ولی ماكس ڤێبه‌ر كه‌ به‌ چه‌پڵه‌ و فرمێسك، ده‌ستخۆشی و ده‌ستشكان، فیكه و بێده‌نگی‌…ئه‌كته‌ری سیاسی، رۆماننوس، ڕۆشنبیر، كۆمه‌ڵناس، فه‌یله‌سوف، چالاكوان، تد به‌رهه‌مده‌هێنێت و ده‌یانكات به‌ گیردۆده‌ و شاگردی خۆی‌. نه‌ هیچ هێزێك، نه‌ هیچ توێژه‌رێك، نه‌ هیچ به‌هره‌مه‌ندێك…ناتوانێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م جڤاته‌ خۆی بسه‌لمێنێت، یان به‌ بێ پشتگیری و چه‌پڵه‌ی ئه‌م چڤاته‌ بوونی هه‌بێت. هه‌ر ئه‌م جڤاته‌ سۆزداره‌ش رۆڵێكی گرنگ له‌ دروستكردنی كاریزما، داستان، ئه‌فسانه‌ ده‌بینیت، هه‌روه‌ك چۆن رۆڵێكی جه‌وهه‌ریش له‌ قوتكردنه‌وه‌ی شكست، خیانه‌ت، نسكۆ، دۆڕان…ده‌گێڕێت. دواجار، هه‌ر ئه‌مه‌ش وا ده‌كات، نه‌ رۆشنبیری باش، نه‌ لێكۆڵه‌وه‌ری باش، نه‌ سیاسه‌توانی باش، نه‌ رۆماننوسی باش…مان هه‌بێت چونكه‌ هه‌موو ئه‌مان به‌ نه‌زم و به‌ پێی ڕێساكانی عه‌وام ده‌نوسن و ده‌فكرن. عه‌وام حه‌زی له‌ گومان نییه‌، حه‌زی له‌ هیچ پشكنینێك نییه‌ كه‌ بیروباوه‌ڕه‌كانیان بخاته‌ ژێر پرسیاره‌وه‌‌. چونكه‌ عه‌وام ساده‌ گۆیه‌، ساده‌ بینه‌،  خۆشباوه‌ڕه‌. بۆردیۆ هه‌میشه‌ ده‌یوت یه‌كێك له‌ كێشه‌ و ته‌نگوچه‌ڵه‌مه‌كانی به‌رده‌م كۆمه‌ڵناسی باش ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌م هه‌رده‌م ده‌ست بۆ بیری عه‌وام ده‌بات و ده‌یه‌وێت هه‌ڵیانبوه‌شێنێته‌وه‌‌ بۆ ئه‌وه‌ی ناراستی و بێبنه‌ماییان بسه‌لمێنێت. به‌ڵام، عه‌وام ئه‌مه‌ی ناوێت، ئه‌و نایه‌وێت ده‌ستكاری ئه‌و بیرباوه‌ڕه‌ی بكه‌ی كه‌ بڕوای پێهێناوه‌ و بۆته‌ به‌شێك له‌ زه‌ین و جه‌سته‌ی. ده‌ستبردن بۆ بیروڕاكانی، ده‌ستبردنه‌ بۆ پیرۆزیه‌كانی. بۆیه‌ عه‌وام له‌ به‌رامبه‌ر هه‌ر ده‌ستبردن و مه‌یلێك كه‌ هه‌وڵی هه‌مواركردنه‌وه‌ی دونیابینی ئه‌و بدات، خێرا به‌ بێ هیچ پێچ و په‌نایه‌ك ده‌خرۆشێت و په‌له‌مار ده‌دات.  به‌ڵام، ناشكرێت هه‌موومان بۆ رازیكردنی عه‌وام و به‌ده‌ستهێنانی چه‌پڵه‌ و فیكه‌ی عه‌وام ده‌ست له‌ به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌ و گه‌شتن به‌ راستیه‌كان هه‌لگرین. عه‌وام واقعی كۆمه‌ڵایه‌تیان به‌ شێوه‌یه‌ك شێوانده‌وه‌ كه‌ هه‌رگیز زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ناتوانن تێدا هه‌بن و نشونما بكه‌ن. بۆیه‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و هه‌ڵته‌كاندنی سیسته‌می بیروباوه‌ڕی عه‌وام تاكه‌ مه‌رجه‌ له‌ به‌رده‌م به‌رهه‌مهێنانی مه‌عریفه‌ و رزگاربوون له‌ خورافه‌، وه‌هم و ساده‌گۆیی.  له‌مه‌ودوا هه‌وڵده‌ده‌م، گه‌ر به‌ ته‌نیاش بم، یه‌كێك له‌ چالاكیه‌ سه‌ره‌كیه‌كانم ته‌رخان بكه‌م به‌ گه‌شه‌پێدانی سۆسیۆلۆژیای هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و هه‌ڵته‌كاندنی بیری عه‌وام و په‌رده‌هه‌ڵماڵین له‌ ڕێسا و یاسا په‌نهانه‌كانی جڤاتی سۆزداری عه‌وام.

پەیكار عوسمان                (باش و خراپ لە خودی کردەکەدا باش و خراپن، نەك لە بکەرەکەیدا.) لای ئێمە ئەم سەرەتا سادەیە تێکچووە بۆیە ناتوانین هێزی باش بەرهەم بهێنین و هەمیشە ململانێکانمان لەنێوان خراپ و خراپتردایە!  چونکە چیتر لە سیاسەتی ئێمەدا، ئەوە خراپ نیە کە خراپە، ئەوە خراپە کە پارتی ئەیکات! ئەوە باش نیە کە باشە، ئەوە باشە کە دژەپارتییە! براوەی یەکەمی ئەم یارییەش هەمیشە پارتییە، چونکە لەلایەك، هێزی خراپی ڕەها بوونی نیەو خراپترین هێز ڕێژەیەك حەقیقەتی هەر لایەو هیچیشی لانەبێت، لانیکەم مافی ئەوەی هەیە کە هەبێت. کاتێکیش تۆ ئەو ڕێژەیە نادیدەئەگریت و بە نەفەسی سڕینەوە ئەچیتە بەرامبەری، ئیتر تۆ بتەوێ و نەتەوێ، ستەمێك ئەکەیت و ستەمکار ئەکەیتە قوربانی، ستەمکاریش هێز لە خیاتبی قوربانیبوون وەرئەگرێ و پێ ی خۆشە بیخەیتە ئەو مەوقیفەوە! لەلایەکی تریشەوە شەیتاندنی پارتی، وایکردوە کە هەمیشە هێزەکانی تریش، ئەگەر خراپترنەبن باشترنەبن لە پارتی، چونکە لە سیاسەتی ئێمەدا، خودی "باشیی" فەزیلەت نیە، دژەپارتێتیی فەزیلەتە! ئیتر بەرامبەر پارتیش هێزی باش و جیاواز نایەنە مەیدان و هەر ئەو هێزانە دێن کە ڕووی پارتی سپی ئەکەنەوە. چونکە تەنیا دژەپارتێتی بەسەو ئەسڵەن پێویست ناکا جیاوازو باش بیت! تۆ بە دیدێکی ستەمکارانەوە ناتوانی دژی ستەمکاریی بیت، بەڵام ئەتوانی دژی ستەمکاربیت و لەپشتی ئەم دژایەتییەوە خۆشت ستەمکارێکی تربیت! یەعنی دژایەتی خراپ ناکاتە باش! ئەکرێ تۆی "دژەخراپ" خراپێکی تربیت.  چیتر کاری ئێمەش هەر ئەوەنیە کە دوای خراپ نەکەوین، ئەوەشە کە فریوی دژەخراپ نەخۆین و (باش و دژەخراپ) لەیەك جیابکەینەوە! تا ئەمەش نەکەین ناتوانین هێزی باش بەرهەمبهێنین. سەیرکە کاتێ یەکێتی دژی پارتیی خۆی توندئەکاتەوە، لای ئێمە وەکو هێزێکی باش دەرئەکەوێ، لەکاتێکا ئەو نەك باشتر نیە، ئەشێ خراپتریش بێت! یان هێزمان هەیە موڵکی گشتی داگیرکردوە، بەڵام کاتێ دژی پارتییە گوێ نادەینێ، کە نزیکئەبێتەوە لە پارتی ئینجا یەخەی ئەگرین لەسەر موڵک و ماڵی گشتی! یان لە دیدی باوی ئێمەدا، یەکێ لە خراپییەکانی پارتی، ئەوەیە کە حیزبی دیکتاتۆریەتی بنەماڵەیە. دەی هێزی تر هەیە نەك هی بنەماڵەیەك، بەڵکو هی تاقە کەسێکەو کابرا وەکو مۆبایلەکەی و سەیارەکەی، حیزبەشی موڵکی تایبەتی ئەوە! کەچی ئەمە نابێتە جێ ی ترسی ئێمە وەکو نموزەجێکی تری دیکتاتۆری، بەڵکو هەر لەبەرئەوەی دژەپارتییە، لامان ئەبێتە پاڵەوانی دیموکراسی! یان هەرلەخۆمانەوە کۆمەڵمان لە یەکگرتوو پێباشترە، مەسەلەکەش تەنیا دوورو نزیکییە لە پارتییەوە، ئەگینا لە ئەخیری ڕێگاکەدا دواجار ئەو دووانە هەر یەك شتن! ئەمەوێ بڵێم، پارتی تەنیا دەسەڵاتی ئەم وڵاتەی کۆنترۆڵ نەکردوە، بەڵکو کۆی عەقڵیەت و دنیابینی سیاسیی ئەم وڵاتەی کۆنترۆڵکردوە!  ئاخر لە شەستەکان و زەمانی جەلالی و مەلاییەوە، ئێمە قەت پارتی و شتێکی ترمان نیە، هەمیشە هەر پارتی و دژەپارتییمان هەیە. دژەپارتیش ناتوانێ شتێکی تربێت، چونکە کاردانەوەیەو لە فەلەکی کاردایەو بوون و وجود لە پارتی وەرئەگرێ! بە زمانێکی شاعیرانە، وەکچۆن لە ئاوێنەدا عەکسی خۆت ئەبینیت، لە عەکسێتی پارتیشدا هەر پارتی هەیە! لەڕاستیدا خەتی دژەپارتی، "بە زەرورەت" خەتی دووەمی پارتییە، خوانەخواستە لەبەرئەوەنا کە کەسەکان جاسوسی پارتیبن، بەڵکو لەبەرئەوەی کە یارییەکە هەر ئەو نەتیجەیەی هەیە. پارتیش هێندە سودمەندە لەم خەتە، ڕەنگە ئەگەر فەترەیەك نەمێنێ خۆی دروستیی بکات! چونکە ئەم دژەپارتێتییە هەمیشە ڕێگرە لەوەی شتێکی جیاواز لە پارتی دروستببێ، ئاخر تۆ بۆئەوەی دژی پارتی بیت، ئەسڵەن پێیوستت بەوەنیە جیاوازبیت و خۆت تەیاربکەیت بە جیاوازی، بەڵکو هەرئەونەی دژەپارتی بیت بەسەو ئیتر تۆ باشیت و چەپڵەت بۆ ئەکوتن! کاتێکیش دەرئەکەوێ کە باش نیت و جیاوازنیت و تەنیا دژەپارتییەکیت و هیچی تر. ئیتر تەرەفی دۆڕاوی ململانێکە هەمیشە تۆیت و براوەکەش هەمیشە پارتییە. ئەم براوەییەی پارتیش هەر بەردەوام ئەبێ، تا نەفەسی جەلالیەت هەبێ.  (جەلالیەت مەبەستم ئەوەیە، کە تۆ بە هەمان عەقڵیەت و ماهییەتی پارتییەوە، دژی پارتی بیت و ئەمەش فەزیلەتی سیاسی بێت!) ئێمە بۆ ئەوەی بتوانین مونافسی پارتی دروستبکەین و لێ ی ببەینەوە، ئەبێ عەقڵیەتێکی سیاسی دیموکرات بێنینە مەیدان. "شەیتاندنی سیاسی" عەقڵیەتێکی نادیموکراتەو مەیدانی پارتی خۆیەتی و کەس لەو مەیدانەدا لێ ی ناباتەوە، مونافسەکانی پارتیش هەمیشە خۆیان لەسەر شەیتاندنی پارتی بینائەکەن بۆیە هەمیشە ئەدۆڕێن! لە شەیتاندندا پارتی بشدۆڕێ، پارتییەکی تر ئەیباتەوەو بۆ ئێمە هیچ لە مەسەلەکە ناگۆڕێ.  ڕقی سیاسی ناوەڕۆکێکی تر دروست ناکات، ناوی تر دروست ئەکات، ناوەکانیش دێن و دەڕۆن و پارتی هەر وەکو خۆی ئەمێنێتەوە، چونکە پارتی بە بە ناو لێینادرێ، بە ناوەڕۆك لێیئەدرێ. دژەپارتێتی دوو سیفەتی نەگۆڕی هەیە (یەکەم لەمسەرەوە بە سەریعی جەماوەرت بۆ کۆئەکاتەوە. دووەم لەوسەرەوە بەمسۆگەری دۆڕاویت.)  سەت ساڵی تریشبێ، لە ئەخیرا هێزێك لە پارتی ئەباتەوە کە هێزێکی (نادژەپارتییە)! کە هێزێکی دیموکراتەو ئەسڵەن بڕوای بە شەیتاندن و سڕینەوەی پارتی نیە! هێزێكە کە لە جەوهەرو ماهییەت و خودی خۆیدا شتە، نەك ئەوەی هیچ نەبێ و تەنیا دژەپارتیی بێت! .. ئەم هێزە نەشیباتەوە ئەتوانێ شێوازێکی تری ململانێ دابهێنێ کە بڕێك تەندروست بێت. دواجار سلێمانی داینەمۆی گۆڕانکاریی کۆمەڵگای ئێمەیەو تا سلێمانی لە شەپۆلی جەلالیەت ئازادنەکەین کوردستان لە هەیمەنەی مەلاییەت ئازاد نابێ.

نوسینی: عوسمان میرغەنی- شرق الاوسط وەرگێڕانی: فازل حەمەرەفعەت  لە رۆژێكدا چەندجار بەبێ ئەوەی هەست بە خۆت بكەی دەست بۆ موبایلەكەت دەبەیت بۆ ئەوەی لە هەریەكێك لە ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی سێرچ بكەی یان بخوێنیتەوە‌و نامە ئاڵوگۆڕ بكەی ؟ وە ئەگەر منداڵت هەیە، چەندجار هەستت بەوە كردووە لەبەردەمتدا دادەنیشن، بەڵام دور لە تۆ لەناو جیهانێكی تردا نقومبوون؟ جیهانێك كە وردەكاری ئەوەی تێیدا رودەدات نازانرێت، بەڵام ئاگایی‌و سەرەنجی ئەوان رادەكێشیت‌و لە تۆ دوریاندەخاتەوە ؟ ئەمەیە ژیانە هاوچەرخەكەمان لەگەڵ جەنگی ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی‌و مۆبایل‌و لێكەوتەكانی لەسەر ئاكارەكانمان. ئەم شۆڕشە لە ئامرازەكانی پەیوەندی‌و پەیوەندیكردن، لایەنی ئەرێنی زۆرە، بەڵام هاوكات مەترسیشی زۆرە چ لەسەر تەندروستی جەستەیی‌و پەیوەندییە مرۆییەكانمان، چ لەسەر تەندروستی دەروونی‌و سەلامەتی عەقڵمان، بەتایبەتیش لەسەر لاوان‌و منداڵان. لە هەستكردنەوە بەو مەترسییە زۆرانە‌و كاریگەرییەكانیان لەسەر گەشە، ئەم هەفتەیە بەریتانیا رایگەیاند، پرۆگرامەكانی خوێندن هەمواردەكاتەوە بۆئەوەی منداڵان لە تەمەنی چوار ساڵییەوە وانەی سەلامەتی ئینتەرنێت‌و هۆشیاری پێویست لەسەر ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی وەرگرن، لەگەڵ هۆشیاركردنەوەیان لە مەترسییەكانی لەسەر تەندروستی دەروونی‌و عەقڵیی، ئەوەش لە ئەنجامی خەمۆكی یان فشار‌و تۆقاندن‌و تەحەڕوش كە لە تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا رودەدات. ئەم گۆڕانكارییانە لە پرۆگرامەكاندا تەنیا لە منداڵاندا كورت نەبوەتەوە، بەڵكو نەوجەوانانیش دەگرێتەوەو لە هەموو قۆناغەكاندا دەخوێندرێت تاوەكو قۆناغی كۆتایی خوێندن لە قوتابخانەدا، بەر لە رۆشتن بۆ قۆناغی زانكۆ. هۆكاری شاراوە لە پشت ئەم گۆڕانكارییانەوە ئەو دوودڵیەیە كە پسپۆڕانی سەرقاڵكردووە، بەهۆی فشارەكان لەسەر نەوەی نوێ، كە لە دەستوەردانی توند لە ژیانیان لە واقیع‌و ئەو جیهانە گریمانەییە لە ئینتەرنێتەوە سەریهەڵداوە. لەمەش مەترسیدارتر ئەو توێژینەوە یەك لەدوای یەكانەیە كە لە چەند وڵاتێكەوە دەرچوون‌و جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە پەیوەندی هەیە لەنێوان بەكارهێنانی ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی‌و زیادبوونی رێژەی خۆكوشتن‌و هەستی بێئومێدی‌و خەمۆكی لەناو لاواندا بەتایبەتیش نەوجەوانان. لە توێژینەوەیەكدا كە لە ئەمریكا كراو ئەنجامەكانی لە بڵاوكراوەیەكی دەرونزانی تاقیگەیی مانگانەدا بڵاوكرایەوە، دەركەوت رێژەی 36%ی نەوجەوانان هەست بە خەمۆكی‌و بێئومێدی‌و دابڕان دەكەن، ئەوە وایلێكردوون هەندێكجار بیر لە خۆكوشتن بكەنەوە، رێژەكە لەناو كچاندا بەبەراورد بە كوڕان زیاتر بوو، لە بەریتانیاش ئەو توێژینەوانەی كە لە تۆمارەكانی دەسەڵاتدارانی چاودێری تەندورستی وەرگیراون ئاماژە بەوە دەكەن، رێژەی ئەو مێردمنداڵانەی كە لەم دەیەیەی دوایدا هەوڵی ئازاردانی خۆیان دەدەن لەڕێگەی خواردنی بڕێكی زۆر دەرمانەوە یان بڕینی شادەمارەكانیان یاخود بەشێوازی تر، بۆ رێژەی 68% بەرزبوەتەوە، هەر لەو ماوەیەدا رێژەی ئەو رووداوانە، لەناو كوڕانی لاودا رێژەی 37%ی تۆماركردووە. توێژینەوەیەكی تر كە حكومەتی بەریتانیا خەرجییەكەی دابینكردووە، ئاماژە بەوەدەكات، رێژەی 24%ی كچان‌و رێژەی 9%ی كوڕان لە تەمەنی 14 ساڵیدا بەدەست فشاری دەرونییەوە دەناڵێنن‌و سكاڵا دەكەن لەدەست بێئومێدی‌و خەمۆكی‌و تەنیایی‌و باوەڕبەخۆنەبوون. زۆرێك لە شارەزایان وای دەبینن ئەمە پەیوەستە بە ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی‌و بەسەربردنی كاتێكی دورودرێژ لەبەردەم شاشە، چ ئینتەرنێت یان موبایل، لاوان ئەمڕۆ دڵخۆشی‌و بێئومێدی بە ژمارەی (لایك)ەكانیان‌و دووبارە بڵاوكردنەوەی تویت‌و نامەكانیان‌و وەڵامدانەوەی ئەو بابەتانە كە لە گروپ چاتەكان، دەبەستنەوە، كە لە پێگەكانی وەكو "فەیسبوك"‌و "ئینستگرام"‌و "سناپ چات"‌و "واتساپ"‌و "تویتەر"‌و پێگەكانی تر بڵاویدەكەنەوە. هاوكات بەراوردكاری نالۆژیكیش هەیە لە روخسارو جلوبەرگ‌و شێوەی لەشولار‌و كێش، بەتایبەتیش لەناو كچاندا، لەگەڵ ئەو فشارانەی كە بەهۆی بەراوردكاری لەگەڵ وێنەی نمایشكارانی جلوبەرگ‌و ئەكتەرەكان‌و هەوڵی گەیشتن بە "وەهم"ی جوانی تەواوەتی دروست دەبن. ئەوەشی بۆ زیاددەكەم كە هەندێكجار لە ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتیدا تەنگپێهەڵچنین‌و تۆقاندن‌و تەحەڕوش روودەدات، ئەمەش دەبێتەهۆی زیادبوونی فشارو كێشەی دەروونی. دامیان هاینز وەزیری فێركردنی بەریتانیا وتی، گۆڕانكارییە نوێیەكان لە پرۆگرامی فێركردندا كە ساڵی داهاتوو دەكەونە بواری جێبەجێكردنەوە، لە ئەنجامی هەستكردن بەو فشارە زیادانەوە هاتووە كە لەسەر نەوەی نوێ هەیە بەهۆی ئینتەرنێت‌و ئامرازەكانی پەیوەندی كۆمەڵایەتی‌و یارییە ڤیدیۆییەكان‌و موبایلەوە. ئاماژەی بەوەشكرد، گەشەكردن‌و خۆگونجاندن لەگەڵ گۆڕاكارییەكانی ژیاندا هەرگیز كارێكی ئاسان نییە، لەگەڵ زیادبوونی پشتبەستن بە ئینتەرنێت‌و بەكارهێنانی ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی، فشاری زیاتر دەركەوتووە كە بەر لە دوو دەیە زانراو نەبووە. وانە نوێیەكان ئامانج لێیان هاندانی منداڵان‌و نەوجەوانانە بۆ دوركەوتنە لە شاشە‌و هێتفۆن بۆ ماوەیەك لە رۆژدا، بۆ چونەدەرەوە‌و بەسەربردنی هەندێ كات لەگەڵ كەسە نزیكەكان‌و ئەنجامدانی حەزو ئارەزوو ‌و چالاكییەكان. هەموو ئەمەش بۆ پەرەپێدانی هەستی پەیوەندیكردن‌و گفتوگۆكردنە لەگەڵ ئەوانی تردا، بۆ نەوەیەك كە خەریكە ئەو توانایە لەدەستدەدات، بەهۆی بەسەربردنی كاتێكی زۆر بە تەنیایی‌و دیالۆگی بێدەنگ لەڕێگەی مەسج لە ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی یان یارییە ڤیدیۆییەكان. هەروەها پرۆگرامە نوێیەكان ئامانج لێیان هۆشیاركردنەوەی منداڵ‌و لاوانە لە بایەخی بەدەستهێنانی كاتی پێوست بە خەوتن‌و خواردنی تەندورست، هەروەها یارمەتیدەریان دەبێت بۆ وەرگرتنی زانست‌و فێربوون‌و لە ژیانیاندا بەشێوەیەكی گشتی، بەهۆی ئامرازەكانی پەیوەندیكردنی كۆمەڵایەتی‌و یارییە ڤیدیۆییەكان‌و ئەو شتانەی تر كە لە ئینتەرنێتدا هەن، وەكو پارچە ڤیدیۆی گۆڕانی‌و فیلم‌و شتی تر، زۆرێك لە منداڵان‌و لاوان كاتێكی كەمتر دەخەون‌و بە شەكەتی‌و بە مەزاجێكی خراپەوە لەخەوهەڵدەستن، ئەمەش كاریگەری لەسەر ئاستی وەرگرتن‌و ژیانی ئەكادیمی‌و تەندروستییان دەبێت. لە بەریتانیا فێربوونی هەموو ئەم شتانە لە تەمەنێكی سەرەتاییەوە دەستپێدەكەن، بۆئەوەی منداڵان فێرببن چۆن بایەخ بە خۆیان دەدەن‌و روبەڕووی ئاڵنگارییەكانی كەشوهەوای ئینتەرنێت‌و ئاسایش‌و سەلامەتی دەبنەوە. كەشوهەوای ئینتەرنێتیی جیهانێكی ئاڵۆزە، باش‌و خراپ، سودبەخش‌و زیانبەخش پێكەوە كۆدەكاتەوە، تێیدا مرۆڤ توشی دەبێت بە توشی چەندین كەسی نامۆوە، هەروەك پڕیشە لە زانیاری‌و ڤیدیۆ كە بە پلەی جیاواز كاریگەری لەسەر وەرگر دادەنێت، بەشێوەیەكی زۆر گەورە لەسەر منداڵان‌و نەوجەوانان كە ئێستا هزرو كەسایەتییەكان دروستدەبێت، ئەوەی بەشێكی زۆری ئەوانە دەیبینن، كاریگەری لەسەر ئاكاریان دەبێت، هەروەها لەسەر خواردن‌و خواردنەوەیان، چۆن دەپۆشن‌و بە چ شێوەیەك قسە دەكەن. لەم جیهانە پەرتبووەدا خەڵكانێكیش هەن كە لە بۆسەدان بۆ منداڵ‌و لاوان بۆ مەبەستی ناجۆر، كە خۆی دەبینێتەوە لە تەحەڕوش‌و فێڵكردن‌و چەكداركردنیان بۆ رێكخراوە تاوانكارییەكان یاخود جوڵانەوە تیرۆریستییەكان. هاوكات بڕێكی زۆر زانیارو وێنە‌و ڤیدیۆش هەن كە سودی زۆریان هەیە، هەروەكچۆن ماددەی سێكسی‌و كینە‌و رق یاخود بانگەشەكردنیان تێدایە بۆ بەكارهێنانی چەك‌و ماددە هۆشبەرەكان. منداڵ‌و لاوان رۆژانە كاتێكی زۆر لەبەردەم شاشەی موبایل‌و كۆمپیوتەرەكانیان بەسەردەبەن، لەناو جیهانە تایبەتەكەیاندا لە پێگە كۆمەڵایەتییەكان یان لەگەڵ یارییە ڤیدیۆییەكان، ئەوەش جیهانێكە كە بەردەوام كاریگەری لەسەر ژیان‌و ئاكار‌و داهاتوو و خێزانەكانیان دروستدەكات، هاوكات لەگەڵ ئەو هەنگاوانەی كە حكومەتەكان هەڵیانگرتووە بۆ روبەڕووبونەوەی لێكەوتە نەرێنییەكان، فشاریش لەسەر كۆمپانیا گەورەكان هەیە لەناو جیهانی پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان، بۆ ئەوەی بەرپرسیارێتی هەڵگرن‌و بەشداربن لە پاراستنی منداڵان‌و لاوان لەو مەترسیانەی كە بەردەوام روو لە زیادبوون دەكەن، بەڵام كاروانی گەیشتن بە ئاسایشی پێویست، هێشتا دوورە.

  هیوا سەید سەلیم  لە دوایین قۆناغی هه‌ڵمه‌تی گه‌رده‌لولی جزیرە، كە له‌ چوارچێوه‌ی "شه‌ڕی نه‌هێشتنی تێرۆر"دا له‌ سنووری دێره‌زۆر كە له‌ لایه‌ن شه‌ڕڤانانی هێزه‌کانی دیموکراتی -قه‌سه‌ده‌، دژ به‌ چه‌ته‌کانی داعش ئەنجام دەدرێت، بە مەبەستی تەواوی كۆنترۆل كردنی ناوچەی باعۆز، هەروەها كۆتایهێنان بە دوایین مۆڵگەی داعش لەو ناوچەیە،  تا ئێستا بە هەزاران كەس لەو ناوچەیە خۆیان ڕادەستی هێزەكانی شەڕڤانان كردووە،  كە لە ناویاندا سەدان چەكداری داعش بە خۆیان و خێزانەكانیان هەیە. ئەوەی كە لێرە مەبەستامانە باسی لێوە بكەین هەڵوێستی هێزەكانی شەڕڤانانە لە چۆنیەتی مامەڵەكردن لەگەڵ ئەو چەكدارانەی داعش كە خۆیان ڕادەست كردووە،  وە هەروەها چۆنیەتی مامەڵە لەگەڵ كەسوكارەكانیان، چونكە پێویستە ڕای گشتی بزانێت كە هێزەكانی شەڕڤانان چۆن پابەندی ساسا نێودەوڵەتیەكان دەبن، لە مامەڵەكردن لەگەڵ دیلی جەنگ و كەسانی سڤیل كە لەكاتی جەنگ دەكەونە دەست جەنگاوەران. چۆنیەتی مامەڵەكرد لەگەڵ دیلی جەنگ و خەڵكی سڤیل لە چوارچێوەی رێكەوتنامەی جنێف بە یاسا رێكخراوە،  لە چوارچێوەی یاسای نێودەوڵەتی مرۆیی، پابەند بوونی شەڕڤانان بەو یاسایە ئاماژەیە بەوەی هێزەكانی شەڕڤانان لە لوتكەی مرۆڤدۆستی دانەوە وەك هێزی یاسا دۆست مامەڵە دەكەن لەگەل دیل و خەلكی سڤیل.  لە شەڕی باغۆز جگە لەوەی سەدان تاونباری داعش خۆیان رادەستی شەرڤانان كردووە،  كە زۆربەیان تا دوا سات لەسەنگەری ئەو رێكخراوە تیرۆرستیە دابوونەوە، وە خاوەنی ڕابردووێكی پراوپر لە تاوانی نامرۆڤایەتین،  لە كوشتنی خەلكی سڤیل و دیل كوشتن و مامەڵەكردن بە ژن و منداڵ، بەڵام لەگەل هەموو ئەمانەشدا شەرڤانان وەك دیل مامەڵەیان لەگەل دەكەن و كاردانەوەی نا یاسایی بەرامبەریان نانوێنن. ڕاگەیاندنی كوردی لە نیشاندانی ئەو هەڵوێستە مرۆڤدۆستیەی شەڕڤانان وەك پێویست بە ئەركی سەرشانی خۆی هەڵنەستاوە، كە تا ئێستا دەكرا زۆر باشتر لەوەی هەیە رۆڵ ببینن،  تا بە جیهان بووترێت ئێمەی كورد ئەوەین كە لە باعۆز دەبینرێت، لە پاڵ جەنگاوەری شەڕكەر و ئازا لە كچ  و كوڕانی شەرڤانان خاوەنی بەهای بەرزی مرۆڤایەتیشین. پرسی مامەڵەكردنی لەگەڵ دیلی جەنگ بەو پێیەی زۆرێك لەو دیلانە خاوەنی رەگەزنامەی جیاجیان و بەشێكیان هاوڵاتی بەرەگەز ئەورپین،  پرسێكی جیهانیە دەكرێت شەڕڤانان بیكەنە كارتی كاریگەر بۆ مامەڵەی سیاسی لەسەر ئایندەی ناوچەكە،  بە تایبەت كە لە ئێستادا پرسی دامەزراندنی ناوچەی ئارام لە رۆژئاوای كوردستان پرسێكی جدیە و ناكۆكی زۆری ولاتانی زلهێز و ئیقلیمی لەسەرە. هەروەها هەڵسوكەوتی شەڕڤانان لە جەنگی رزگاركردنی باغۆز وەڵامێكە بۆ هەموو ئەوانەی تۆمەتی تیرۆر دەدەنە پاڵ هێزەكانی یەپەگە و شەڕڤانان، كە ئەو هەلوێستەیان هەرگیز بەراورد  ناكرێت لەگەڵ هەڵوێستی ئەوانەی كە لەسەرتای شەڕی داعشەوە پشت و پەنای ئەو هێزە تیرۆرستیە بوونەوە، وە ولاتەكەیان كردۆتە ترازێتی گواستەوەی تیرۆرستان لە توركیاوە بۆ نێوخاكی سوریا و عێراق.  بە پێی هەموو یاسا و رێسا نێودەولەتیەكان بێت، دەبێت هێزەكانی شەڕڤانان وەك هێزی داكۆكیكار لە ئاشتی نێوەدەوڵەتی بناسرێن، كە لە جیاتی هەموو جیهان كۆتایان هێنا بە هێزێك كە مەترسی بوو لەسەر ئاسایشی جیهانی، واتا نابێت تەنیا لە كاتی جەنگدا پشتیوانی لە هێزەكانی شەڕڤانان بكرێت، بگرە وڵاتان بە تایبەتی وڵاتانی هاوپەیمان لە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بۆ شەڕی داعش بۆ لەمەودوا پشیوانی سیاسی و دبلۆماسی لەو هێزانە بكەن، كە بەم جۆرە هەلسوكەوت دەكەن و رێز لە یاسا نێودەوڵەتیەكان دەگرن.    

سۆران عومەر  له‌ باكوری كوردستان كوردێكی وه‌ك ده‌میرتاش به‌ 7 ملیۆن ده‌نگه‌وه‌ له‌زیندانه‌، به‌ڵام له‌ په‌رله‌مانی كوردستان له‌باشور توركمانێك به‌ 194 ده‌نگه‌وه‌ له‌ په‌رله‌مانه‌!  چۆن نیگه‌ران نابم، 5 ساڵه‌ ژیان له‌هه‌رێمی كوردستان له‌وپه‌ڕی نه‌هامه‌تی و كوله‌مه‌رگیدایه‌ كه‌چی شه‌ڕه‌ له‌سه‌ر پۆستی پارێزگاری كه‌ركوك! ئه‌و كه‌ركوكه‌ی كه‌له‌ 3 كاتژمێردا یه‌كێتی ته‌سلیمی كردو پارتی ڕایكرد!  ئه‌و كه‌ركوكه‌ی كه‌ 3 ساڵ به‌شه‌راكه‌ت نه‌وته‌كه‌یان دزی!  چۆن نیگه‌ران نابم هێشتا به‌شی 77 كورسی ده‌نگی به‌وانه‌ داوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌م وڵاته‌یان فرۆشت، داهاته‌كه‌یان دزی، پاره‌كانیان برده‌ ده‌ره‌وه‌، به‌كه‌یفی خۆیان حوكم ده‌كه‌ن، یاسا له‌ژێر پێ ده‌نێن! له‌وه‌ش كاره‌سات بارتر ئه‌وه‌یه‌ له‌گه‌ڵیان ڕێك بكه‌وی بۆ حوكمڕانی چوار ساڵی دوای 27 ساڵ كاولكردنی كوردستان!  له‌وه‌ش كاره‌سات بارتر ئه‌وه‌یه‌ چاوه‌ڕێی ڕێكه‌وتن بی له‌گه‌ڵ ئه‌م سته‌مكارانه‌ !  ئه‌مانه‌ نه‌ك نه‌گۆڕاون بۆ ئه‌وه‌ی ژیان خه‌ڵك باش بكه‌ن به‌ڵكو ئه‌زمونیان زیاتر بووه‌ له‌چۆنێتی چه‌وساندنه‌وه‌و برسیكردنی خه‌ڵك... ئه‌مانه‌ ئه‌و هێزانه‌ن كه‌ ئه‌ندامێكی لیژنه‌ی یاساییت پێ ڕه‌وا نابینن نه‌بادا ئیمزای پرۆژه‌یاسایه‌ك دژی ئه‌وانه‌ بكه‌ی كه‌ ئیمزاكه‌ جگه‌ له‌هه‌ڵوێست تۆماركردن هیچی دیكه‌ی لێ سه‌وز نابێ!  كێشه‌ نیه‌ ئێمه‌ ده‌نگمان كه‌میكردووه‌ یان نیوه‌ی ئه‌وانیش نابێ، كێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ تۆ خه‌ڵك بێ هیوا ده‌كه‌ی كاتێك ته‌سلیم به‌م سته‌مكاریه‌ ده‌بیت دوای ژێر پێخستنی نه‌ك ڕێكه‌وتنی سیاسی به‌ڵكو ژێر پێ نانی په‌رله‌مان و یاساو دادگا!  بۆیه‌ له‌نیگه‌رانیه‌كی قوڵدام .... نیگه‌رانی له‌ خۆم و ئێوه‌و ئه‌وانیش ....

گوڵاڵە سدیق سیستمی پارەدانی ئەلیکترونی ( Electronic payment system )  پارەدانی ئەلکترونی یەکێکە لە خزمەتگوزارییە بانکییەکان کە پێشکەش بە هاوڵاتیان دەکرێت، تا بتوانرێت لەڕێگەی ئەلکترونییەوە هاوڵاتی بەبێ هەڵگرتنی پارەی کاش، ئەو خەرجی و باجانەی دەکەوێتە سەری لەڕێگەی کارت بانکێکەوە پارەکەی بدات.  پارەدانی ئەلکترونی بەیەکێک لە خزمەتگوزارییە ئەلکترونییە پێشکەوتوەکان هەژمار دەکرێت لەڕوی کەمکردنەوە (یان پاشەکەوتکردنی) کات و بەفیڕۆدانی توانای بەکاربەر، چونکە خزمەتگوزارییەکە بەشێوازێکە لەڕێگەی کارت بانکەوە دەتوانرێت هەمو کاروبارێکی پارەدانی حکومی، تایبەت، بازرگانی، یان تاکی پێ ڕایی بکرێت لە هەر کات و جێیەک بێت( واتە کارتی هەر بانکێکت پێ بێت، لەهەر شوێنێکی تر کە ژمارە بانکی لە هەر بانکێک هەبێت، بەکاربەر دەتوانێت مامەڵە داراییەکانی پێ جێبەجێ بکات لە هەر حەوت ڕۆژی هەفتەدا وە لە ٢٤ کاتژمێردا). شێوازەکانی پارەدانی ئەلکترونی ١ـ کارت: کاتێک هاوڵاتی ژمارە بانکییەکی هەبێت لەیەکێک لە بانکەکان، وە بڕە پارەیەک لە ژمارە بانکییەکەی هەبێت، ئەوا دەتوانێت لەم جۆرە کارتانە بەکاربهێنێنت( واتە پێویستە لەپێشدا ژمارە بانکییەکە پارەی تێدابێت)، ئەوا لەم کاتەدا هاوڵاتییەکە دەتوانێت هەر کردارێکی کڕین یان باجدان یان هەر مامەڵەیەکی دارایی تر بکات، ئەویش بەداشکانی ئەو بڕە پارەیە لە ژمارە بانکییەکەی و ناردنی بۆ ژمارە بانکی کەسی فرۆشیار یان لایەنی سودمەند. ئەم خزمەتگوزارییە بانکییە بە خزمەتگوزاییەکی ئامن دادەنرێت بۆ هاوڵاتی، چونکە لەکاتی بونی ئەم خزمەتگوزارییەدا، هاوڵاتی ناچار نابێت بڕە پارەی کاش لەگەڵ خۆی هەڵگرێت، چونکە لەکاتی هەڵگرتنی پارەی کاش هەندێ جار هاوڵاتی توشی حاڵەتی دزی یان ونبونی پارە کاشەکەی دەبێت. ٢ـ پێگە ئەلکترونییەکان: بەگرنگترین شێوازی پارەدانی ئەلکترونی دادەنرێت، چونکە دەتوانرێت پارە لە نێوان کەسەکان ئاڵوگۆڕی پێبکرێت لەڕێگەی ئینتەرنێتەوە. ئەم شێوازە بەشێوەیەکی گشتی بەکاردەهێنرێت بۆ خزمەتگوزاری بازاڕگەری ئەلکترونی، کە بەیەکێک لەشێوازە سەلامەتەکان دادەنرێت لەڕێگای ئینتەرنێتەوە، چونکە وەک نێوەندگیرێک دادەنرێت لەنێوان کڕیار و فرۆشیاردا. ٣ـ پارەناردنی بانکی: بەم کردارە هاوڵاتی دەتوانێت لە مۆبایلەکەیەوە لەڕێگەی نامەیەکەوە بۆ بانک، بڕە پارەیەک لە ژمارە بانکییەکەی خۆی بخاتە سەر ژمارە بانکی کەسێکی تر، یان لایەنی سودمەند( حکومی بێت یان تایبەت)، لەهەمان بانک، یان دوو بانکی جیاواز، لەهەمان دەوڵەت، یان لە دوو دەوڵەتی جیاواز. بۆ وەگەڕخستنی سیستمی پارەدانی ئەلکترونی بۆ هاوڵاتیان و فەرمانبەران و دامودەزگاکان، هیچ خەرجییەک ناکەوێتە سەرشانی دەوڵەت، چونکە کۆمپانیاکانی پارەناردن یان IT هەڵدەستن بە جێبەجێکردنی ئەم کارە لەڕێگەی پێشکەشکردنی داواکاری بۆ دەوڵەت ( کەمکردنەوەی نهێنی بۆ وەرگرتنی عمولە) چونکە ئەو کۆمپانیایەی هەڵدەستێ بەجێبەجێ کردنی ئەم کارە، تەنها سود لە وەدەستهێنانی ئەو عمولەیە دەکات کە لەئەنجامی دروستکردنی کارتی بانکی لە هاوڵاتی وەردەگرێت. لەکاتی بەکارهێنانی لەم شێوازە پارەدانە (پارەدانی ئەلکترونی) بەشێوەیەکی بەرچاو گەندەڵی کەم دەکاتەوە، بەتایبەت لەو پرسانەی کە تایبەتن بەو پارەدانەی کە حکومەت لێی سودمەندە( وەک پارەدانی گومرگ، باج، ڕسومات)، چونکە ئەم سیستمە بەجۆرێک دادەنرێت کە لینکی ڕاستەوخۆی لەگەڵ وەزارەتی پەیوەندیدار و دیوانە چاودێرییەکان هەبێت. واتە لەکاتی پێدانی هەر بڕە پارەیەک لەهەر فەرمانگەیەک یان خاڵە گومرگییەک ئوتوماتیکی جوڵەی پارەکە لە وەزارەتی پەیوەندییدار دەردەکەوێت. کاتێک ئەم هەمو بانکە لە کوردستان دەبینرێت، بانکەکە چ حکومی بێت یان ئەهلی، مرۆڤ سەیری لێدێت کە لەکاتی بونی ئەم ژمارە زۆرە لەبانک، بەڵام هاوڵاتیان لە خزمەتگوزارییە بانکییەکان بەتەواوەتی بێبەشن. بەداخەوە بانکە حکومییەکان تەنها ڕوڵیان وەک قاسەیەکی پارەی لێهاتوە، بەدرێژایی مانگەکە چاوەڕوانن موچە لە وەزارەتی داراییەوە بگاتە دەستیان و ئەوانیش دابەشی وەزارەتەکانی بکەن وەک موچە. هەرچی بانکە ئەهلییەکانیش هەیە تەنها ڕۆڵی پێشانگایەکی ئەلکترونی یان ئوتومبێل دەبینن، چونکە تەنها کاریان فرۆشتنی بابەتە ئەلکترونییەکان و ئوتومبێلە بە قست.

فەرید ئەسەسەرد                   تا ئێستا نەزانراوە هۆی وروژاندنی كتوپڕی رێككەوتننامەی ساڵی 1998ی ئەدەنەی نێوان توركیا و سوریا چییە. ئەم رێككەوتننامەیە لە سەردەمی خۆیدا سەركەوتنێكی گەورە بوو بۆ توركیا كە تێیدا سوریا بە سەركردایەتی ئەسەدی باوك هەموو مەرجەكانی توركیای لە كاتێكی پێوانەییدا جێبەجێ‌ كرد و لە كۆتاییدا سەرەنجامی مەسەلەكە بە دەستگیر كردنی سەرۆكی پەكەكە عەبدوڵڵا ئۆجەلان كۆتایی هات. توركیا زۆر قازانجی لە رێككەوتننامەی ئەدەنە كرد. سوریای ناچار كرد واز لە داڵدەدانی پەكەكە بهێنێ‌، هەروەك ناچاری كرد پەكەكە وەك تیرۆریست بناسێنێ‌ و هەموو بنكەكانی لە ناوچەی بیقاعی لوبنانیش هەڵوەشێنێتەوە. نزیكترین نموونە لە رێككەوتننامەی ئەدەنە، رێككەوتننامەی ساڵی 1975ی جەزایر لە نێوان ئێران و عیراق كە تێیدا هەردوولا لەسەر پاكتاوكردنی شۆڕشی كورد رێككەوتن. بەڵام پێنج تێبینی لەسەر رێككەوتننامەی ئەدەنە هەیە: یەكەم: بەپێچەوانەی رێككەوتننامەی جەزایرەوە كە لەسەر ئاستێكی بەرز واژۆ كراوە (لەلایەن ئێرانەوە شا و لەلایەن عیراقەوە سەدام حسێن)، رێككەوتننامەی ئەدەنە لەسەر ئاستی نزمتر لە وەزیر واژۆ كراوە، تەنانەت هیچ رێوڕەسمیشی بۆ نەكراوە. دووەم: رێككەوتننامەكە لە بەشێكی بڕگەكانی باس لە هاوكاریی نێوان هەردوولا بۆ بەگژداچونەوەی تیرۆر دەكات. لە ڕاستیدا ئەم بەشەی رێككەوتننامەكە لە ساڵی 2011 بەولاوە بە تەواوی پشتگوێ‌ خراوە و لە هەلومەرجی ئێستادا تیرۆر تەنگی بە سوریا هەڵچنیوە نەك بە توركیا و لەبری هاوكاری لە نێوان هەردوولادا، ناتەبایی و ناكۆكی هەیە. سێیەم: رێككەوتننامەی ئەدەنە بە هەمان شێوەی رێككەوتننامەی جەزایر، دورنمایەكی سنووری هەیە و لە هەردووكیاندا هەوڵدراوە لە پاڵ چارەسەركردنی كێشە سیاسییەكان، كێشەكانی سنوریش چارەسەر بكرێن. پاشكۆی ژمارە 3ی رێككەوتننامەی ئەدەنە ناكۆكیی سنووری نێوان هەردوو لای كۆتایی پێ‌ هێناوە و تێیدا هەردووكیان دانیان بەوەدا ناوە كە هیچ لایەكیان مافی لە خاكی ئەوی تر نیە. ئەمەش لەكاتێكدا كە ئەمە بەم واتایە دێت كە سوریا دەستبەرداری تەواوی ویلایەتی ئەنتاكیا بووە كە لەمەوبەر بە ناوی لیوای ئەسكەندەرۆن ناسرا بوو، بەم واتایەش دێ‌ كە توركیا هیچ مافێكی لە باكوری سوریا نیەو ئەوەی كە لە پەیمانی نیشتمانیدا چەسپێنراوە كە گوایە تەواوی ویلایەتی موسڵ و باكوری سوریا بە حەلەب و ئیدلبەوە بەشێكی نیشتمانی گەورەی تورك پێكدێنن، هیچ بنەمایەكی نەماوە. چوارەم: پاشكۆی ژمار 4 رێ‌ بە توركیا دەدات لە كاتی پێویستدا تا قوڵایی پێنج كیلۆمەتر هێز بنێرێتە ناو خاكی سوریا. بەڵام ئەم خاڵە بە تەمومژی ماوەتەوە چونكە ناوەندە سیاسییەكانی توركیا دەڵێن رێككەوتننامەكە لە ساڵی 2010 پێداچونەوەی پێدا كراوە و ئەم بڕگەیەی لێ‌ لابراوە. لەم رووەوە لێدوانێكی وەزیری دەرەوەی توركیا ئەحمەد داود ئۆغڵۆ هەیە كە وتویەتی "داڕشتنە تازەكە رێ‌ بە توركیا نادا بچێتە ناو خاكی سوریا". لە كاتێكدا ئەوەی كە ئێستا دەبینرێ‌ پێچەوانەی دەقەكەیە، چونكە هێزەكانی توركیا بە كردەوە لە ناو خاكی سوریا دان و پشتگیریی ئەو گروپانەش دەكەن كە حكومەتی سوریا بە تیرۆریستیان دادەنێ‌، لەوانە بەرەی نوسرە كە ناوی خۆی گۆڕیوە بە دەستەی رزگاركردنی شام. پێنجەم: جێبەجێكردنی رێككەوتننامەی ئەدەنە پێویستی بە هاوكاریی هەردوو حكومەتی سوریا و توركیا هەیە. تا پەیوەندیی نێوانیان گرژ و ئاڵۆز بێت، بە دڵنیاییەوە هیچ دەرفەتێك بۆ هاوكاری لە هیچ بوارێكدا نایەتە دی. لە لایەك دیمەشق سوپای توركیا بە داگیركەر دادەنێ‌ و لە لایەكی ترەوە ئەنكەرە دان بە بەشار ئەسەد و رژێمەكەیدا نانێ‌ و لە ساڵی 2011 وە لە هەوڵی رووخاندنیدایە. ئەوەش نیشانی دەدا كە لە دۆخێكی وادا هیچ ئومێدێك لەسەر چاكبوونەوەی پەیوەندییەكانی هەردوولا هەڵناچنرێ‌. ئەمە دەمانباتەوە سەر بابەتە سەرەكییەكە، ئەویش ئەوەیە چی وای لە توركیا كردووە لاپەڕە كۆنەكان هەڵبداتەوەو باسی رێككەوتنێكی 21 ساڵ لەمەوبەر بكاتەوە؟ هەرچەند مەرج نیە هەموو سیاسەتەكانی دەوڵەتان بەپێی پێوانەكانی لۆجیك بەڕێوە بچن، بەڵام ئەگەر هەوڵی دۆزینەوەی هۆیەك بۆ وروژاندنی رێككەوتننامەیەكی خەوتوو لە ساڵی 1998ەوە بدەین، هەر ئەوەمان بۆ دەمێنێتەوە كە پرسەكە بە هەوڵەكانی دروستكردنی ناوچە ئارامەكەی باكوری سوریاوە ببەستینەوە. پاش بڕیارە كتوپڕەكەی ئەمریكا سەبارەت بە كشانەوەی هێزەكانی لە باكوری سوریا، پڕۆژەی ناوچەی ئارام سەری دەرهێنا. بەڵام پاش ئەوەی ئەمریكا پێداچونەوەی بە بڕیارەكەدا كرد، پرۆژەكە توشی چەقبەستن بوو. لە لایەكی ترەوە روسەكان وای نابینن كە پرۆژەی ناوچەی ئارام لە بەرژەوەندییاندایە و بە دڵنیاییەوە رێگا بە توركیا نادەن كار بۆ دروستكردنی ئەو ناوچەیە بكا. بۆیە، لە هەلومەرجێكی وادا، دەشێ‌ هێنانە ئارای رێككەوتننامەی ئەدەنە هەوڵێكی ئەنكەرە بێ‌ بۆ قەرەبووكردنەوەی شكستی لە پێكهێنانی ناوچە خوازراوەكە. بەڵام ئەستەمە توركیا بەپشت بەستن بە رێككەوتننامەی ئەدەنە دەرفەتێكی گونجاو بۆ پێكهێنانی ناوچەی ئارام بڕەخسێنێ‌، لانی كەم لەو روانگەیەوە كە رێككەوتننامەی ئەدەنە بە هیچ شێوەیەك نەچۆتە سەر باسكردنی ناوچەی ئارام لە باكوری سوریا و تەنانەت لە دەقە واژۆكراوەكانیش بوارێكی وایان تێدا نادۆزرێتەوە كە بتوانرێ‌ لە شرۆڤەكاندا جێیەك بۆ ناوچەی ئارام بكرێتەوە. ئەم بابەتە لە ناوخۆی توركیا مشتومڕێكی زۆری ناوەتەوە و پێناچێ‌ ئەو مشتومڕە بە سەرەنجامێكی دیاریكراو بگات. بەڵام لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی، مەسەلەكە مشتومڕێكی ئەوتۆی نەناوەتەوە، چونكە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە بایەخێكی زۆرەوە ناڕوانێتە رێككەوتننامەی ئەدەنە و لەو بڕوایەشدا نیە كە ئەم رێككەوتننامەیە یارمەتیدەر بێ‌ بۆ هێوركردنەوەی گرژییەكان.

زانا عەبدولڕەحمان  ‎دەست بادان و تەحەدی یەكێتی و پارتی خەریكە دەبێتە  سیمای سیاسەتكردنی ئێستای ئەم دوو هێزە ‎دووهێز نە بەیەكەوە هەڵدەكەن نە بەیەكیش هیچیان پێدەكریت  ‎هەردوولا باش دەزانن دەست بادان هەر دەستی  ئەو لایە ناشكێت بە دنیابینی لاكەی تر دۆراوە.  بەڵكو دەستی هەردوولا ئەشكێت و كوردستانیش پارچە پارچە ئەكات. ئەوەی تیادا ئەدۆڕێت هەر یەكێتی و پارتیە ‎هەردوولا لە جیاتی پشوودرێژی و ‎قورسایی یەكتری لەبەرچاو بگرن و ئایندە وەكو دوورنمای سیاسەتكردن رەچاو بكەن هێشتا هەر بەكورتبینی و بۆ ئەمرۆ سیاسەت ئەكەن  ‎كە دیارە ئەوەی ئەمرۆ ئەكەین لە رابردوو دەرئەنجامەكەی چۆن بووە بۆ ئایندەش هەر وایە، هەر كاتێك كەفوكوڵی بردنەوە و گۆڵكردن بووە خولیای سیاسی دووهێزی چەكدار شتێك نامێنێت بەناوی دۆراندن و ئەوەی  چاوەڕێیان ئەكات هەر داڕمان وخاپوری كۆی هەموو ئەو شتانەی كە لەرابردوو بەدەستهاتوون  ‎هەمیشە بۆ من  پرسیارە كێ سیاسەتی ئەم حیزبانە بەرێوە ئەبات؟   لەژێر كاریگەری چی بریارەكان هەر بە ئاراستەی ناتەبایی ئەروات ؟ سوسیال میدیایە یان وتارنوسەكانی دووبەرەكی ؟ تاكەی عەقلی ناكۆكی زاڵتر ئەبێت بەسەر عەقڵی پێكەوەیی و قبوڵكردنی جیاوازی ؟  ‎یەكێتی و پارتی لەدوای ئەو هەموو ململانێ و رژانی خوێنی هەزاران گەنج هێشتا لەوە نەگەیشتون كە دوو هێزی جیاوازن و لە جیاتی یەكتری بە جیاوازی قبوڵ بكەن، هێشتا خەریكی ئەوەن جێگەی یەكتر بگرن و یەكتر بسرنەوە ‎دەی بەیەكتر سرینەوە نە كوردستانێكی بەهێز دروست ئەبێت و نە هەلی كار و ئاوەدانی. ئەی هەموو شەڕ و ململانێی هەڵبژاردن بۆ ئەم. دروشمانە نەبوو ؟ ‎لە هەفتەی پێشوو بارزانی نامەیەكی سەنگێنی ناردبوو بۆ یەكێتی كە تارادەیەك دەرگای رێكەوتنی بە ڕووی  ئەم دوو هێزەدا كردەوە  وەڵامەكەی یەكێتی دڵنیایی زیاتری داینی كە بەیەكگەیشتن نزیكە، بەلام كۆبونەوەی پەرلەمان  هەر رۆژێك دوای نامەكەی بارزانی دانانی لیژنەی یاسایی بێ یەكێتی  جارێكیتر رێكەوتنی خستەوە سەررێگەی نەگەیشتن و ئەوەی روونكردوە  هێشتا هەندێك لە ناو پارتی لە نامەكەی بارزانی نەگەیشتون یان پارتی هەرسورە لەسەر دەست بادان تاكۆتایی  ‎جارێكتر جەولەی دەست بادانی  یەكیتش دەستی پێكردوە بە چوونی وەفدی یەكێتی بۆ بەغداد كەس نازانێت بە دۆخەی ئێستا چەند جەولەی دەست بادانی تر لە نێوان ئەم دوو هێزە دەست پێ ئەكات  بەلام دڵنیان كە كوردستان بەرگەی دەست بادانی زیاتر ناگرێت.  ‎چونكە  كوردستان لەهەموو كات بێ هێزترە  و بێكاری تەواو گەنجی ئەم ووڵاتەی ماندوو كردوە كاروانی ئاوەدانیش پەكەی كەوتووە ‎ئەم دۆخە تەنها بەیەك هەنگاو تێ ئەپەرێت كە بارزانی مەكتەبی سیاسی هەردوولا كۆبكاتەوەو ناوەرۆكی ئەو نامەیەی هەفتەی پێشوو روونكاتەوە  ئیتر كۆتایی بێنێت بەو نمایشە سیاسییە ناشیرینەی كە ئەم دووهێزە ماوەیەكە خەریكین و خەڵك بەتەواوی وەرزبووە    هەردوو هێزەكە بخاتەوە سەر رێی كوردستانێكی بەهێز و هەلی كارو ئاوەدانی

بەهادین نوری      لەم ماوەیەی دواییدا کە خیلافات لەنێوان پارتی و یەکێتیدا توندتربوو پرسی ( یەک ئیدارەیی ) و ( دوئیدارەیی ) کەوتە سەرزاری زۆرکەس لە هەرێمدا . کەباس لەم پرسە دەکرێ زۆرینەی خەڵک دوئیدارەیی سەردەمی نەوەدەکانی سەدەی پێشوویان بیردەکەوێتەوە کە لە ئەنجامی شەڕی چڕی براکوژیدا هەرێم بەم بچوکیەی خۆی بوو بە دوو دەوڵەتۆکە لە بواری سەربازی و جوگرافی و ئابووری و ئیداریدا ، سەرۆکێکیان مسعود بەرزانی و ئەویدی جلال تاڵەبانی . پێش نەوەدەکاننیش ، لەساڵانی خەباتی چەکداریدا ، ئەم دوئیدارەییە پێشینەی هەبوو : لە شەڕی براکوژی نێوان مەلایی و جلالیدا ، لەساڵی ١٩٦٤ ، مەلایی سەرکەوتن و جلالی هیچ جێگەیەکیان لە کوردستاندا بۆنەما و ناچار چوون بۆ ئێران – هەمەدان . دواتر بوو بەیاساکە لایەنی سەرکەوتوو ، لە جەولەکانی شەڕدا ، دەستبگرێ بەسەر ئەوناوچەیەداو لایەنی دۆڕاویش هەڵێت . ئەوەی ڕوویدا دوای ڕاپەڕینی ١٩٩١ هەر درێژەی ئەو شەڕانەبوو ، بەڵام لە دۆخێکی دیکەدا کە دەسەڵاتی سەدام لەشارەکانی هەرێم نەمابوو . تایێستە ، کە باسی دوو ئیدارەیی بکرێ ئەم خەڵکە شێوازی دوئیدارەیی نەوەدەکانیان دێتە بیر و مووچرکە بە لەشیاندا دێت . لەمەدا هەقیانە و دەبێ ئەوجۆرە لە دوئیدارەیی ڕەتبکرێتەوە . بەڵام دەپرسرێ : ئایا هیچ شێوازێکیتر لە دوئیدارەیی نیە ؟ بۆچی ناکرێ بەبێ شەڕی براکوژی دوئیدارەیی دامەزرێندرێ ؟. ئەو دوئیدارەییەی لە نەوەدەکانی شەڕی براکوژیدا لەم هەرێمەدا بەرپاکرا تا ئەم چرکەیەش هەر زیندووە لە چەند پێگەیەکی سەرەکیدا لە نێو ئەم کۆمەڵگەیەدا : - هەردوولا هێزی چەکداری - میلیشیای - خۆیان پاراستووە و هەرکات پێویستبێ بەکاری دەێنن بۆ بەرگری لەدەسەڵاتی خۆیان . - هەروەها ناوچەی جوگرافی - ئیداری خۆیان پاراستووە - زۆنی زەرد و زۆنی سەوز . - سیستەمی بانکی و ئابووری و کۆمپانیای تایبەت و ..هتد . پاراستووە . خۆشبەختانە ئێستە بەس شەڕە تفەنگ نیە . ئەگینە هیچ کام لەو دوو لایەنە دەسەڵاتی گواستنەوەی پۆلیسێکی نیە لە زۆنەکەیتر . ئاخر ئەمەچیە ئەگەر دوئیدارەیی نەبێ ؟ ئایا ئێمە ، هەموو هاوڵاتیانی هەرێم ، بە درێژایی ئەم ٢٠ ساڵەی ڕابوردوو لە سایەی دوئیدارەییدا نەژیاوین ؟ ئایا لەم ٢٠ ساڵەدا هیچ چاکسازیەکمان بۆ کرا ؟ حکومڕانی قەرەقوشی گۆڕدرا بە دیموکراسی ؟ ئەم یەک ئیدارەییە ڕوکەشە ، کە هەر بەناو یەک ئیدارە بوو ، بە ناوەڕۆک دوئیدارەیی بووە ، تەنها لە خزمەتی دەسەڵاتداراندا بووە ، هیچ کەڵکێکی بۆ ئەم میللەتە بەشخوراوە نەبوو . هەموو کەسێ دەزانێ کە باشترین بژاردە یەک ئیدارەی دیموکراتی شارستانیە ، دوور لە قۆرخکاری و خۆسەپاندن و گەندەڵکاری . دەبێ خەبات بەردەوام بێ بۆ ئەم جۆرە حکومڕانیە و حەتمەن لە کۆتاییدا هەرئەمەش سەردەکەوێ : بەڵام دوپاتی دەکەمەوە کە ئەم هەرێمە لەنەوەدەکانەوە و تا ئەم چرکەیەش بە قۆناخی دوئیدارەییدا تێدەپەڕێت . ئاخر کە دووتاقمی جیا جیا لە وڵاتدا حوکمبکەن ، بە دوهێزی چەکداری جیاوازەوە ، لە دوناوچەی جوگرافی جیاوازدا ، بە دوسیستەمی بانکی – ئابووریەوە ، بە هەوڵ و کۆششێکی چڕەوە هەرکەسێ لە پێناوی قورسکردنی سەنگی خۆیدا دژ بەویتر ، ئەگەر ئەمە دوئیدارەیی نەبێ ئەی چی دوئیدارەییە ؟. بەڵێ برادەرینە ئەمە بەکردار دوئیدارەییەکی زەق و زیندووە . بەڵام بەسەرپۆشێکی چڵکن و خولاوی داپۆشراو ، بەهیوای شاردنەوەی . هیچ سوودێکیش لەم شاردنەوەدا نابینرێ . بەپێچەوانەوە سوودی بۆ حوکمڕانان بووە و بەس . بەرزانی سوودی لەو سەرپۆشە وەرگرت بۆ تێپەڕاندنی بڕیاری ڕیفراندۆمە کارەساتەکەی ٢٥ ئەیلولی ٢٠١٧ . لەژێر ئەو سەرپۆشە چڵکنەدا بەرپرسیارێتی لە هێندێ هەڵەو پۆخڵەواتی گەورە بزرکراوە و دەکرێ . لە هەموو شتیش خراپتر ئەوەیە کە ئەو سەرپۆشە تۆزاویە ڕێگرە لە هەموو کێبڕکێیەکی سوود بەخش لە نێوان هەردوو تاقمی حوکمڕاندا کەبەرژەوەندی ئەم جەماوەرەی تێدابێ . بۆنموونە کام لایەن دەتوانێ کێشەی کارەبا چارەسەربکات یان ، لانیکەم ، سووکتری کات ؟. من لە قۆناخی ئێستەدا دوئیدارەییەکی بێسەرپۆشی ئاشکرام پێباشترە لەمەی ئێستەهەیە . ئەوە لەبەرژەوەندی میللەتدایەو ، تەنانەت بەرژەوەندی هێندێ دەسەڵاتداریشی تێدایە . ئەمە ڕێگە بەرەو دیموکراسی کورت دەکاتەوە . ئەمە دوئیدارەیی داپۆشراو دەکات بەدوئیدارەییەکی سادەو ئاشکرا وەکو لەواقیعدا هەیە . دوئیدارەیی ڕۆژانی شەڕی براکوژیمان تاقی کردەوە ، دوئیدارەیی بێشەڕی سەرپۆش بەسەرمان تاقی کردەوە ، دەبا دوئیدارەیی سادەی ئاشتیانەش تاقیکەینەوە !

ئاراس فه‌تاح   مێژوونووسی ئه‌ڵمانیی (شتێفان ڤۆله‌) له‌ چاوپێكه‌وتنێكدا ده‌ڵێت، له‌سه‌رده‌می حوكمڕانی ئه‌ڵمانیای خۆرهه‌ڵاتدا خۆگێلكردن فۆرمێك بوو له‌ ئۆپۆزیسیۆنبوون. هاوڵاتیان هێنده‌ له‌ ده‌سه‌ڵاته‌ دیكتاتۆرییه‌كه‌ی SED (حیزبی یه‌كێتی سۆسیالیستی ئه‌ڵمانیا) ده‌ترسان كه‌ كه‌س نه‌یده‌وێرا باسی سیاسه‌ت بكات. گه‌ر بتویستبایه‌ ڕای هاونیشتمانییه‌ك له‌سه‌ر ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی و سیاسه‌تی حیزب و سه‌رۆكه‌كه‌ی بزانیت، خۆی وا نماییشده‌كرد كه‌ گێلێكی ته‌مام عه‌یاره‌، هیچ نازانێت، هیچ له‌ سیاسه‌ت تێناگات و ئاگای له‌ هیچ شتێكیش نییه‌. ئه‌م ده‌وڵه‌ته دیكتاتۆرانه‌ جۆرێك له‌ هاوڵاتیی خۆگێلكه‌ر به‌رهه‌مده‌هێنن كه‌ ئاماده‌ نییه‌ ڕای خۆی له‌سه‌ر هیچ شتێك بڵێت په‌یوه‌ندیی به‌ سیاسه‌ته‌وه‌ هه‌بێت. ئه‌م فۆرمه‌ له‌ خۆگێلكردن چه‌نده‌ ئامانجی خۆپاراستن بوو، هێنده‌ش فۆرمێكی تایبه‌تی ئۆپۆزیسیۆنبوون و كرده‌ی به‌رگریی بوو، چونكه‌ هاوڵاتیی مه‌دح و سه‌نای حیزب و سه‌رۆك و ده‌وڵه‌تی نه‌ده‌كرد و به‌ میتۆدی خۆگێلكردن خۆی ڕزگارده‌كرد. ئه‌م كولتووری خۆگێلكردنه‌ شۆڕده‌بێته‌وه‌ ناو خێزانه‌كان و كاراكته‌ری خۆگێلكه‌ر له‌ دایك و باوكه‌وه‌ ده‌گواسترێته‌وه‌ بۆ په‌روه‌رده‌ی منداڵه‌كان و فێریانده‌كه‌ن چۆن له‌ده‌ره‌وه‌ی ماڵه‌كه‌یان، خۆیان له‌ هه‌موو شتێك گێلبكه‌ن كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ سیاسه‌ت و حیزب و سه‌رۆكه‌وه‌ هه‌بێت. له‌ عێراقی ‌سه‌رده‌می به‌عسیشدا خۆگێلكردن فۆرمێك بوو له‌ فۆرمه‌كانی ئۆپۆزیسیۆنبوون. ئه‌م ترسه‌ له‌ قۆناغێكدا هێنده‌ قووڵ شۆڕبووبوه‌وه‌ بۆ ناو په‌یوه‌ندییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان كه‌ مرۆڤ له‌ناو خودی خێزانه‌كه‌شیدا ده‌ترسا باسی سیاسه‌ت بكات و ڕای خۆی به‌ ڕاشكاوانه‌ ده‌بڕێت. به‌كورتی هێزی سیاسیی ئۆپۆزیسیۆن له‌م جۆره‌ سیسته‌مانه‌دا بوونی نه‌بوو، مرۆڤ گه‌ر ڕایه‌كی جیاواز و پێچه‌وانه‌شی هه‌بایه‌، سه‌ره‌تا ستاییشی سه‌رۆك و حیزب و ده‌زگاكانی ئاساییش و له‌شكری ده‌كرد و داوای له‌خودا ده‌كرد بیانپارێزێت و ته‌مه‌نیان درێژبكات، چونكه‌ هه‌ر ئه‌وانن وڵات پێشده‌خه‌ن و له‌ دوژمنان ده‌یپارێزن، ئه‌وسا له‌كۆتایی ئه‌م هه‌موو ڕاووڕێوییه‌دا جورئه‌تی ئه‌وه‌ی ده‌كرد ئه‌و گله‌ییه‌ی كه‌ له‌ دڵیا بوو، به‌ترس و دڵه‌ڕاوكێوه‌ ده‌ڕیببڕێت. خۆگێلكردن له‌ دۆخی سیاسیی و له‌ خراپیی دۆخی مافی مرۆڤ ده‌رئه‌نجامی پرۆسه‌یه‌كی سامناكی ترساندن و ته‌خوینكردن بوو. مرۆڤ له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌ترسا و له‌ترساندا باسی سیاسه‌تی نه‌ده‌كرد. هه‌ركاتێكیش به‌نهێنیی باسی سیاسه‌تیشی بكردبایه‌، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی به‌ده‌نگێكی نزم و به‌ چرپه‌وه‌ قسه‌یده‌كرد، به‌رده‌وام ته‌ماشای لای ڕاست و چه‌پی خۆشیده‌كرد، بۆئه‌وه‌ی بزانێت كه‌س گوێی له‌ قسه‌كانی نییه‌! ئه‌م دۆخه‌ تراژیدییه‌ش حیكایه‌تی كۆمیدیی هاوڕێیه‌كی بیرهێنامه‌وه‌ كاتێك یه‌كێتی قوتابیانی به‌عس له‌ زانكۆكان هه‌وڵیانده‌دا خوێندكاره‌ كورده‌كان بكه‌ن به‌ به‌عسیی، په‌نایان بۆ هه‌موو میتۆدێك ده‌برد. یه‌كێتی قوتابیان چه‌ند جارێك بانگیانكردبوو چه‌ند پاداشتێكیان خستبووه‌ به‌رده‌م و به‌رامبه‌ر به‌وه‌ دوایان لێكردبوو ببێت به‌ به‌عسیی و ئه‌ندامی یه‌كێتیی قوتابیان. هه‌موو هه‌وڵه‌كانیان سه‌ری نه‌گرتبوو. له‌ كۆتاییدا كچێكیان بۆلای ناردبوو، بۆئه‌وه‌ی قه‌ناعه‌تی پێبكات. كچه‌كه‌ لێیپرسییبوو، بۆچی ناته‌وێت ببیت به‌ به‌عسیی؟ ئه‌ویش له‌ وه‌ڵامدا لێی پرسی بوو، „حیزبی به‌عس خه‌ڵكی به‌شه‌ره‌فی ده‌وێت؟“ كچه‌كه‌ش به‌ „به‌ڵێ“ وه‌ڵامی دابووه‌. پاشان له‌ كچه‌كه‌ی پرسیبوو، „ئه‌م حیزبه‌ خه‌ڵكی به‌شه‌ره‌ف و عاقڵ و ئازای ده‌وێت؟“ كچه‌كه‌ دووباره‌ به‌ „به‌ڵێ“ وه‌ڵامی دابووه‌وه‌‌. له‌ ئه‌نجامدا هاوڕێكه‌م پێیگوتبوو: „من پیاوێكی بێشه‌ره‌ف و گێل و ترسنۆكم، بۆیه‌ به‌ كه‌ڵكی ئه‌و حیزبه‌ نایه‌م و جێگام تێدا نابێته‌وه‌!“ سیاسه‌تكردن له‌ده‌سه‌ڵاته‌ دیكتاتۆره‌كاندا مانای ڕوبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی مه‌ترسیی گه‌وره‌ بوو كه‌ زۆرینه‌ی كاته‌كان به‌ گرتن و ئه‌شكه‌نجه‌دان و كوشتن كۆتاییده‌هات. بۆیه‌ خۆگێلكردن له‌ سیاسه‌ت چه‌نده‌ فۆرمێك بوو له‌ خۆپاراستن، هێنده‌ش كرده‌یه‌كی ناڕازییبوون بوو له‌ ده‌سه‌ڵات. ساڵانێكی زۆری دوای ڕاپه‌ڕین، هاوڵاتیانی هه‌رێمیش له‌ شار و شارۆچكه‌كاندا هه‌مان دۆخی وڵاته‌ دیكتاتۆره‌كانیان هه‌بوو. هاونیشتیمانییه‌ك كاتێك باسی سیاسه‌تی ده‌كرد، ده‌بوایه‌ نه‌ك ته‌ماشای ڕاست و چه‌پی خۆی بكات، به‌ڵكو سه‌یرێكی پێشه‌وه‌ و پشته‌وه و سه‌ره‌وه‌ و خواره‌وه‌‌ش بكات. ترسێكی گشتگییر سه‌روه‌ر كرابوو‌ كه‌ بووبوو به‌ به‌رهه‌مهێنانی فۆرمێك له‌ خۆكۆنتڕۆڵكردنی ناوه‌كیی و چیتر ده‌سه‌ڵات له‌ زۆر شوێندا پێویستی به‌ چاندنی‌ هه‌واڵگر و جاسوس نه‌بوو، چونكه‌ مرۆڤه‌كان خۆیان به‌ سانسۆركردنی خۆیان هه‌ڵده‌ستان. له‌ هه‌موو وڵاتێكدا سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی ئۆپۆزیسیۆنبوون مانای ده‌ستپێكی له‌دایكبوونی وشیاریی و بوێرییه‌. وشیاریی به‌رامبه‌ر به‌ مه‌ترسییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتدارێتیی ناداپه‌روه‌ر و دیكتاتۆریی، بوێرییش له‌ ده‌رخستنی گه‌نده‌ڵیی و كه‌موكوڕییه‌كانی. له‌ وڵاتی ئێمه‌شدا بناغه‌دانه‌ری ئه‌م فۆرمه‌ له‌ ئۆپۆزیسیۆنبوون، سه‌ره‌تا نووسه‌ر و ڕۆشنبیر و ڕۆژنامه‌نووسه‌ سه‌ربه‌خۆكان بوون، نه‌ك پارته‌ سیاسییه‌كان و میدیا و ڕۆشنبیره‌ فه‌رمانبه‌ره‌كانی. كاتێكیش هێزی ئۆپۆزیسیۆن سه‌ریهه‌ڵدا رووبه‌رێكی گه‌وره‌تر و ڕێكخراو بۆ كاری سیاسیی و وشیاركردنه‌وه‌ فه‌راهه‌مبوو. ڕووبه‌رێك كه‌ خه‌ڵكی ئاسایی هه‌رێم ترسه‌كانی له‌ ده‌سه‌ڵات شكاو كه‌وته‌ ڕه‌خنه‌گرتن له‌ گه‌نده‌ڵیی و پاوانخوازیی حیزبه‌كان و ژیانی پاشایانه‌ی سه‌رۆك و منداڵه‌كانیان و نه‌بوونی خزمه‌تگوزاریی و وێرانكردنی وڵات. بۆڵه‌بۆڵی كۆمه‌ڵایه‌تیی و گازنده‌ی په‌نهانی خه‌ڵك گۆڕا بۆ ڕه‌خنه‌ی ڕاسته‌خۆ و به‌یانكردنی ئاشكرای ناڕه‌زایه‌تیی گروپه‌ كۆمه‌ڵایتییه‌كان له‌ ده‌سه‌ڵات. خۆپیشاندان و مانگرتن و ناڕه‌زایه‌تیی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیی چووه‌ ئاستێكی ڕێكخراوتر و به‌رفراوانتر. به‌مچه‌شنه‌ منداڵێكی لاساری سیاسیی نوێ له‌دایكبوو كه‌ ناوی ئۆپۆزیسیۆن بوو. له‌ پرۆسه‌ی وشیاركردنه‌وه‌ی سیاسیی و فه‌راهه‌مكردنی زه‌مینه‌ی قسه‌كردن و ڕه‌خنه‌گرتن و شكاندنی ترسیشدا بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان پشكی شێری به‌رده‌كه‌وێت. به‌ڵام دوای كۆچیدوایی نه‌وشیروان مسته‌فا بزوتنه‌وه‌ی گۆڕان نه‌ك هه‌ر نه‌یتوانی هه‌ڵگری ئه‌و باره‌ سه‌نگینه‌ی بوێریی ئۆپۆزیسیۆنبوون بێت كه‌ ساڵانێك جه‌ماوه‌ری خۆی پێ گۆشده‌كرد، به‌ڵكو هه‌نگاوی خێراش ده‌نێت بۆ نائومێدكردنی ته‌واوی ئه‌و هێزه‌ ڕه‌خنه‌ییه‌ی ناو خۆی و ئه‌و هێزه‌ كۆمه‌ڵایتییه‌ ده‌نگده‌ره‌ ناڕازییانه‌ی كه‌ له‌ده‌وری به‌رنامه‌كه‌ی كۆبووبوونه‌وه‌. كاری ئۆپۆزیسیۆن له‌ وڵاتی ئێمه‌دا چووه‌ته‌ قۆناغێكی مه‌ترسیداری خۆگێلكردن. خۆگێلكردن بووه‌ به‌ مۆدێلێكی نوێی سیاسه‌تكردن؛ خۆگێلكردن له‌ گوتار و مژده‌ و په‌یمانه‌كانی پێشوو، خۆگێلكردن له‌ ته‌زویری هه‌ڵبژاردنه‌كان، خۆگێلكردن له‌‌ گه‌نده‌ڵیی و ده‌رئه‌نجامی سیاسه‌تی كاره‌ساته‌ نیشتیمانییه‌كانی وه‌ك به‌شداربوونی ئه‌كتیڤ و پاسیڤ له‌ ریفراندۆم، خۆگێلكردن له‌ پڕۆژه‌ی مه‌ترسییداری به‌سوڵتانییبوونی ته‌واوی جه‌سته‌ی سیاسیی حیزبیی و حكومیی و په‌رله‌مانیی و به‌ یاساییكردن و زه‌مینه‌سازیی بۆ ده‌ستووریكردنی له‌م خوله‌دا، خۆگێلكردن له‌ ڕۆڵی میدیای ئازاد و ڕۆژنامه‌نووسان و ڕۆشنبیرانی سه‌ربه‌خۆ و نماییشكردنی خۆیان وه‌كو ئه‌وه‌ی ئه‌مه‌ی كه‌ ئێستا هه‌یه‌ و به‌رهه‌مهاتووه‌ به‌ته‌نها موڵكی تۆپخانه‌كانی میدیا و عه‌قڵی سیاسیی و بوێریی ئه‌وان بێت و له‌ كۆتاییشدا خۆگێلكردن له گرتن و ئه‌شكه‌نجه‌دان و كوشتنی خه‌ڵكی ناڕازیی و ڕۆژنامه‌نووسان. كرده‌ی خۆگێلكردن لای هاوڵاتییه‌كی ئاسایی له‌ناو سیسته‌مێكی دیكتاتۆرییدا، كرده‌یه‌كی عه‌فه‌ویی و ئاسایی جودایه‌ له‌ پرۆسه‌ی خۆگێلكردنی سیاسیی. خۆگێلكردنی سیاسیی وه‌كو خۆگێلكردنی كۆمه‌ڵایه‌تیی مانای ئۆپۆزیسیۆنبوونێكی پاسیڤ نییه‌، به‌ڵكو ترسنۆكییه‌كی بێوێنه‌ی سیاسیی و پشتكردنه‌ له‌ خه‌می گشتی و ڕێزدانه‌نانه‌ بۆ ده‌نگده‌ران و به‌رهه‌مهێنانی نائومێدبوونێكی سیاسیی نوێیه‌. كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ له‌مڕۆدا چۆته‌ قۆناغێكی مه‌ترسییداری بێئۆپۆزیسیۆنبوون و خۆگێلكردن له‌ هه‌موو ئه‌و دروشم و به‌ڵێنانه‌ی كه‌ به‌ ده‌نگده‌ران و هاونیشتیمانیانی ناڕازیی دران. ئه‌م قۆناغه‌ش وه‌كو قۆناغی پێش دروستبوونی ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی، ده‌شێت به‌ متبوونێكی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیی كورت یان درێژدا تێپه‌ڕێت، تاوه‌كو كۆمه‌ڵگای ئێمه‌ ئایدیا و هیواو و فۆرمی به‌رگریی تر به‌رهه‌مده‌هێنێت. له‌ئێستادا پارتی یه‌كه‌می بێركابه‌ره‌، ترسی له‌ هیچ و له‌ كه‌س نه‌ماوه‌، چونكه‌ خه‌ریكه‌ هه‌موو حیزبه‌ سیاسییه‌كان ده‌سته‌مۆ و گێژ و گێلبكات. هێزێكی كاریگه‌ر نه‌ماوه‌ كه‌ پێی بڵێت نه‌خێر من به‌شداریی له‌م مه‌هزه‌له‌ سیاسییه‌دا ناكه‌م. پارتی به‌پۆستبارانكردنی گۆڕان و په‌رتبوونی به‌ره‌ی هێزی ئۆپۆزیسیۆن و تێكشكانی هه‌موو كولتوورێكی به‌رگریی پێكه‌وه‌یی و، هاوكات به‌ گێلێتیی یان به‌ خۆگێلكردنی هێزه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌ سه‌ره‌كییه‌كانیش، توانی چوار فلته‌ری یاسایی ئه‌ستوور بۆ هه‌موو لاساربوونێكی سیاسیی له‌داهاتوودا دابنێت. یه‌كه‌میان فلته‌ری كۆنترۆڵكردنی سه‌رۆكایه‌تی په‌رله‌مان بوو، دووهه‌میان فلته‌ری قۆرخكردنی سه‌رۆكایه‌تی ئه‌نجومه‌نی وه‌زیرانه‌ كه‌ له‌ په‌رله‌مانه‌ كۆنترۆڵكراوه‌كه‌یه‌وه‌‌ ده‌نگی زۆرینه‌ به‌ده‌ستده‌هێنێت، سێهه‌میان فیلته‌ری تێپه‌ڕاندنی یاسای سه‌رۆكایه‌تی و زامنكردنی ده‌نگه‌كان ده‌بێت‌ بۆ هه‌ڵبژاردنی به‌زۆرینه‌یه‌كی تێر و له‌ كۆتاییشدا فلته‌ری لیژنه‌ی یاسایی بوو كه‌ زۆرینه‌ی تێدا مسۆگه‌ر كرد و له‌مه‌ودا هیچ یاسایه‌ك به‌بێ ڕه‌زامه‌ندی ئه‌و ده‌سته‌یه‌ تێناپه‌ڕێت و ئه‌و ئه‌زموونه‌ تاڵه‌ی خولی پێشوو جارێكی تر دووباره‌ نابێته‌وه‌ كه‌ به‌ لۆژیكی خۆی گه‌له‌كۆمه‌كێی سیاسیی لێبكه‌ن و به‌ ئیمزای چه‌ند په‌رله‌مانتارێك پڕۆژه‌ یاسا ببرێته‌ ناو په‌رله‌مان. ئه‌م فیلته‌ره‌ یاسایی و سیاسییانه‌ی‌ پارتی بۆ ئه‌م خوله‌ی داناوه‌ چه‌نده‌ مانای كۆنترۆڵكردنی ته‌واوی جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان و جێبه‌جێكردنه‌، هێنده‌ش زه‌منیه‌سازییه‌كی پێرفێكته‌ بۆ پاكنووسكردنی كۆتایی و تێپه‌ڕاندنی ده‌ستوورێكی سوڵتانیی „ڕێكوپێك“ بۆ سیسته‌می سیاسیی له‌ هه‌رێمی كوردستاندا. به‌بۆچوونی من خۆگێلكردن له‌ پرۆسه‌ی ته‌وریسی سیاسیی له‌ناو گۆڕان و حیزبه‌كانی تریشدا ته‌واوكه‌ری ستراتیژی خۆگێلكردنه‌ له‌ پرۆسه‌ی ته‌وریسی سیاسیی ‌ناو هه‌ره‌می ده‌سه‌ڵاتدارێتی كوردیی. ته‌سلیمكردنی ڕه‌های هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كانیش‌ له‌ په‌رله‌مان و حكومه‌ت و سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم و لیژنه‌ی یاسایی به‌ پارتی، سه‌ره‌تای دامه‌زراندنی ده‌ستووریی و یاسایی و سیاسیی سیسته‌مێكی سوڵتانییه‌ كه‌ ساڵانێكه‌ خه‌ون و ستراتیژی یه‌كه‌می سیاسه‌تی ئه‌و حیزبه‌یه‌ له‌ هه‌رێمی كوردستاندا. گه‌ر دۆخه‌كه‌ به‌مشێوه‌یه‌ به‌رده‌وام بێت، ئه‌م خوله‌ زێڕینترین سه‌رده‌می سیاسییه بۆ پارتیی، چونكه‌ به‌ پشتیوانیی ئه‌كتیڤ و پاسیڤی زۆرینه‌ی ڕه‌های هێزه‌كانی ئۆپۆزیسیۆن و یه‌كێتیی، هه‌موو زه‌مینه‌سازییه‌كی كردووه‌ كه‌ به‌ یاسایی و به‌بێ به‌رگرییه‌كی گه‌وره‌ پڕۆژه‌ سوڵتانییه‌كه‌ی جێبه‌جێبكات و خه‌ونه‌ سیاسییه‌كانی بێسه‌رئێشه‌ بهێنێته‌دی. ئۆپۆزیسیۆنی سیاسیی به‌ پێچه‌وانه‌ی هاونیشتیمانییه‌كی ئاساییه‌وه‌ كه‌ له‌ ترساندا خۆی له‌ سیاسه‌ت گێلده‌كات، بۆئه‌وه‌ دروستنابێت خۆی له‌ سیاسه‌تی پاوانخوازیی خێزانیی ڕه‌های حیزبه‌ ده‌سه‌ڵاتداره‌كان گێلبكات، یان گێلانه‌ به‌شداری دامه‌زراندن و سه‌قامگیریی سیسته‌مێكی سیاسیی و یاسایی و ده‌ستووریی سوڵتانیی بێت. هه‌موو حیزبه‌ ئۆپۆزیسیۆنه‌كانی دوێنێ ده‌توانن تاماوه‌یه‌ك خۆیان له‌م ئه‌گه‌ره‌ واقیعییه‌ مه‌ترسییدارانه‌ گێلبكه‌ن و پاساوی كۆمیدیی سیاسیی و نه‌ته‌وه‌یی و یاسایی بۆ بهێننه‌وه‌، به‌ڵام له‌داهاتوودا باجه‌كه‌ی هه‌م بۆ خۆیان و هه‌م بۆ خه‌ڵكی هه‌رێمی كوردستان زۆر گه‌وره‌ و كاره‌ساتئامێز ده‌بێت.

پەیڕەو ئەنوەر  وا بڕیارە بەیانی تڕەمپ و کیم جۆنگ ئون لە هانۆی پایتەختی ڤێتنام دیدارێک لەگەڵ یەکتردا ساز بکەن. سەرەتا دەگەرێینەوە بۆ (ڤێتنام) وەک پانتایی، مەیدانی جەنگ و ململانێ لە ئەدەبیاتی سیاسی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکاندا. دیارە ڤێتنام وەک رووبەرێکی سیاسی لای ئەمەریکییەکان گەڕانەوەیە بۆ یادەوەرییەکی تاڵ، خەمناک و پڕ کێشە! ڤێتنام لە نیوەی دووەمی سەدەی بیستەمدا نوێنەرایەتی بەشێکی جەنگی سارد دەکات؛ ڤێتنام وەک سێوێکی دوو لەت دەردەکەوێت! دوو ئایدۆلۆژیا (کاپیتاڵیزم و سۆسیالیزم) خانەکانی خۆیان لەنێو جەستەی ڤێتنامدا بەرهەمدێننەوە! بەدوای هەژموون و باڵایی و سەروەری ئایدۆلۆژی و سیاسیدا دەگەڕێن. بڕیار وایە بەیانی ئەم دوو سەرۆکەی جیهان باس لە موشەکی ئەتۆمی و ئاشتی نیمچە دوورگەی کۆریا بکەن! یەکێک لە کێشەکانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکان دۆخی ئەنارکیزم و کەیۆس/پاشاگەردانی و ئاژاوەیە! لەدوای سەردەمی وێستفاڵیاوە هەوڵدراوە لەڕێگەی [هاوسەنگی هێز و ئاسایشی بە کۆمەڵ] دۆخێک بەرهەم بێت جۆرێک لە ئاسایش، دڵنیایی و مانەوەی تێدابێت. دیارە تڕەمپ لەژێر فشاری دیمۆکراتەکان دایە! دەیەوێت بەیانی جۆرێک لە ڕێککەوتننامە، تێگەیشتن دروستبێت. رێککەوتن لەگەڵ کۆریای باکوور بۆ تڕەمپ و کۆمارییەکان خاڵێکە پڕە لە ئاسایش و گەیشتن بەماناکانی ئاسایش؛ گەڕانەوەیە بۆ هاوسەنگی هێز. دیارە مەبەست لە هاوسەنگی هێز ئەوەیە کە لە کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیدا هەموو ئەکتەرەکان لەڕووی قەبارە و توانای هێزەوە لەیەکتر نزیک بن تا جۆرێک لە دڵنیایی لەنێوان ئەکتەرەکان ئامادەبێت! دواتریش ئەم دڵنیاییە بگۆڕن بۆ ئاسایشی نێودەوڵەتی! ئەم دیدە زیاتر ریاڵیستەکان پێداگری لەسەر دەکەن و پێیان وایە کە نەبوونی هێز، حکومەتێکی جیهانی، دەسەڵاتێکی سەروو-دەوڵەتی جۆرێک لە ئەنارکیزمی دروستکردووە تەنها لەرێگەی هاوسەنگی هێزەوە هێڵ و شەپۆلەکانی ئەو پاشاگەردانییە تێکدەشکێت و کەم دەبێتەوە. لەڕاستیدا کیم جۆنگ ئونیش لەژێر فشاردایە. کۆریای باکوور وەک چوارچێوە تۆتالیتارە ! یەکەیەکە هەموو گۆشەکانی دونیا ناوەکییەکەی خۆی کۆنتڕۆڵ کردووە! دەسەڵات لە هەموو خاڵێکی کۆمەڵگەدا ئامادەیی هەیە و دەجوڵێت و چاودێری بونەوەرەکانی نێو جەستەی دەکات! لەڕاستیدا کۆریای باکوور بەتەواوی وێنەیەکی کۆپیکراوی دیمەنەکانی نێو رۆمانی ١٩٨٤ ی جۆرج ئۆروێڵە! کیم لەژێر فشاری بێدەنگی ئەندامانی کۆمەڵگەکەی دایە. بێدەنگبوون جۆرێکە لە بەرەنگاری و رووبەڕووبوونەوە، قسەکردن و بێداربوونەوە! ئامانجی سەرەکی کیم جۆنگ ئۆن لەگەڵ تڕەمپدا گەیشتنە بە چوارچێوە، دۆخێکی تایبەت لە ئارامی بۆ نیمچە دورگەی کۆریا. ئەم دوو سەرۆکە بە دوو میتۆد و ئاڕگیۆمێنتەوە بەدوای ئاسایش و هاوسەنگی هێزدا دەگەڕێن. تڕەمپ دەیەوێت لەڕێگەی کۆریای باکوورەوە ئاسایش لە سیاسەتی نێودەوڵەتی بەرهەمبێنێت؛ کیم دەیەوێت لەڕێگەی ئەمەریکا و پڕۆسەی پارچە پارچەبووینی هێزەوە بگات بە ئاسایش لە نیمچە دورگەی کۆریادا. ئەم فۆڕمە لە پەیوەندیی و نزیکبوونەوە لەیەکتر ململانێیە لەسەر جیۆپۆلەتیک و ناسنامە؛ ئەمەریلا لەڕووی جیۆپۆلەتیکەوە گەردوون بە قوڵایی ستڕاتیژی خۆی دادەنێت، کۆریای باکوور نیمچە دوورگەیەکی کردووە بە قوڵایی ستڕاتیژی خۆی! ئەم ململانێی و قسەکردنە بەزمانی جیۆپۆلەتیک هەوڵ و گەڕانە بەدوای ئاسایش و هاوسەنگی هێز لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا`

د. هەردی مێد  له‌م رۆژانه‌ی پێشوو به‌ ڕێكه‌وت له‌ تۆڕه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان ئه‌م كاریكاتێره‌م به‌رچاوكه‌وت، كه‌ له‌ لای خواره‌وه‌ دایده‌نێم. گرنگی و هێزی ئه‌م كاریكاتێره‌ له‌وه‌دایه‌ زۆر نایابانه‌ كۆی ئه‌و ململانێیه‌ی كه‌ له‌ ساڵی ٢٠٠٥ه‌وه‌ سیسته‌می سیاسی و كۆمه‌ڵگا به‌یه‌كداده‌دات به‌ پوختی نیشانده‌دات. له‌ بیرمان نه‌چێت له‌ ساڵی ٢٠٠٥ هه‌م موچه‌ی په‌رله‌مانتاران زیاد ده‌كرێت، هه‌م یاسای خانه‌نشینیان بۆ داده‌نرێت، هه‌م بودجه‌ بۆ ئۆتۆمبیل و بۆ جوڵان و كاری فه‌رمیان، هه‌مش خانوو و شوێنی حه‌وانه‌وه‌ له‌ هه‌ولێر. له ٢٠٠٥ وه‌ تا ئه‌مڕۆ، پاشان له‌گه‌ڵ نزیكبونه‌وه‌ی هه‌ر هه‌ڵبژاردنێكی په‌رله‌مان و ماوی هه‌ڵبژاردنه‌كان به‌شێكی زۆری ناوه‌ڕوه‌كی رۆژنامه‌ و ماڵپه‌ڕه‌كان ته‌رخان ده‌كرێت به‌ ره‌خنه‌گرتن و سه‌ركۆنه‌كردنی موچه‌ و نازونیعمه‌تی په‌رله‌مانتاران. بێگومان دیارده‌ی ره‌خنه‌گرتن و سیخوڕمه‌گرتن له‌ موچه‌ و دۆخی ماددی په‌رله‌مانتاران هه‌ر په‌یوه‌ند نییه‌ به‌ كوردستان به‌ڵكو یه‌كێكه‌ له‌و دیاردانه‌ی له‌ زۆرینه‌ی وڵاتان به‌دیده‌كرێت. له‌ ١٩٠٦ وه‌ختێ په‌رله‌مانی فه‌ره‌نسا موچه‌ی په‌رله‌مانتاران زیاد ده‌كات، هاوتا بودجه‌ی تایبه‌ت بۆ كار و چالاكیه‌كانیان ته‌رخان ده‌كات، رۆژنامه‌كانی فه‌ره‌نسا ته‌ژیده‌بن له‌ ره‌خنه‌ و سه‌ركۆنه‌كردن له‌ دژی ئه‌م بڕیاره‌، تا ئه‌و شوێنه‌ی له‌ هه‌ندێ شوێن خۆپیشاندانش ساز ده‌كرێت بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌. ئه‌م ره‌خنه‌ و سه‌ركۆنه‌كردنانه‌ دوور له‌ بیری عه‌وام و حوكمی به‌ها بریتیه‌ له‌ ململانێی نێوان كۆمه‌ڵگا و كایه‌ی سیاسی. كۆمه‌ڵگا ده‌یه‌وێت كایه‌ی سیاسی و ئه‌كته‌ره‌كانی، پاشان دینامیكی كایه‌كه‌ و لۆژیكه‌كانی ملكه‌چ بكات به‌ پرانسیپ، نۆرم و به‌هاكانی خۆی. كۆمه‌ڵگا نایه‌وێت كایه‌ی سیاسی سه‌ربه‌خۆ و ئۆتۆنۆم بێت و به‌ پێی لۆژیك و نۆرمه‌كانی خۆی بچێته‌ڕێوه‌. كۆمه‌ڵگا ده‌زانیت گه‌ر پیاوه‌ سیاسیه‌كان له‌ رووی ئابورییه‌وه‌ سه‌ربه‌خۆبوون و كایه‌كه‌ بێده‌ربه‌ستی و ئازادی ئابوری به‌ده‌ستهێنا، هه‌روا ئیتر مل بۆ كۆمه‌ڵگا و به‌هاكانی نادات. بۆیه‌ كۆمه‌ڵگا هه‌میشه‌ له‌ شه‌ڕێكی ده‌سته‌ویه‌خه‌دایه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كایه‌ی سیاسی ده‌سته‌مۆ بكات و به‌هاكانی خۆی به‌ سه‌ردا بسه‌پێنێت. وه‌لێ له‌ به‌رامبه‌ر په‌له‌مار و هه‌ڵمه‌تی كۆمه‌ڵگا، كایه‌ی سیاسی ده‌یه‌وێت ئۆتۆنۆم بێت و ملكه‌چ و وابه‌سته‌ی به‌ها كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان نه‌بێت. كایه‌ی سیاسی ده‌یه‌وێت خۆی بڕیار له‌ ڕێساكانی چونه‌ڕێوه‌ی خۆی بدات، هه‌ر خۆشی نۆرم و یاساكانی دروست بكات.  ئه‌مڕۆ، نه‌ك هه‌ر له‌ كوردستان به‌ڵكو له‌ خۆرئاوا و زۆرینه‌ی وڵاتانی دی كایه‌ی سیاسی به‌ ئاقاری سه‌ربه‌خۆبوون و ئازادیدا ده‌چێت و هێدی هێدی به‌رامبه‌ر سیسته‌می كۆمه‌ڵایه‌تی و كۆمه‌ڵگا بێده‌ربه‌ست ده‌بێت. بۆردیۆ هه‌میشه‌ جه‌ختی له‌وه‌ده‌كرده‌وه‌ كه‌ كایه‌ی سیاسی هه‌ر هیچ نه‌بێت له‌ فه‌ره‌نسا كایه‌یه‌كی داخراوه‌. واته‌ له‌ لایه‌ك ئازاده‌ به‌رامبه‌ر به‌ نۆرمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كان، له‌ لایه‌كی دیش ئه‌كته‌ره‌كانی نێوی بونه‌ته‌ پیشه‌مه‌ند و كایه‌كه‌یان داگیركردوه‌. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی بۆردیۆ پێیوایه‌ كایه‌ی سیاسی خاوه‌ن دونیابینی، ئێتۆس و هابیتوسی خۆشێتی.  به‌ هه‌رحاڵ، كۆمه‌ڵگا ده‌توانێت ڕێ له‌ هه‌ندێ ڕێكاری و پێودانگی په‌رله‌مانتار بگرێت، به‌ڵام باوه‌ڕ ناكه‌م بتوانێت ڕێ له‌وه‌ بگرێت كه‌ په‌رله‌مانتار نه‌بێت به‌ په‌رله‌مانتێر.

ئومێد حەمەعەلی  ئەوەی ئێستا روودەدات تەنیا گرێدراوی ژمارەی کورسی پەرلەمانی نییە, راستە پارتی زۆرینەی پەرلەمانی هەیە و دەتوانێت بەدەنگدان پرسە یاساییەکان یەکلابکاتەوە. بەڵام دۆخی حوکمڕانی و دامەزراوەیی و, هاوکێشەی سیاسی هەرێمی کوردستان بەشیوەیە پێکهاتووە, کە رەوایەتی سیاسی بۆ دەسەڵاتی پارتی پێویستی بە شەرعییەتپێدانی زیاتر لەدەنگی پەرلەمانە, ئەمەش تەنیا لەرێگەی هاتنی هێزە سیاسییەکانی دیکەوە دەبێت بۆ ئەو گۆڕەپانی یاریکردنەی ئەو حیزبە دەستنیشانی دەکا و هەڵیدەبژێرێت. بەهەر پاساوێکی سیاسییەوە بچیتە چوارچێوەی یاری سیاسی سیستەم و دەسەڵاتەوە ناتوانیت لەخزمەتی ئەو دەسەڵاتە خۆت بدزیتەوە. دەبێ بڵێین, کاتێک دەسەڵاتی پارتی قەبوڵی دەکات و رێگەت پێدەدات بەشداری بەشێک لە جوڵە بچوکەکانی ناوەوەی ئەو سیستەم و دەسەڵاتە بکەیت, بەدڵنیایی لەجیگەیەکەوە خزمەت, یان شەرعییەتی سیستەمەکە زیاددەکەیت.  قایمترین پایەی هەژمونی پارتی, بەبڕوای من, ئەوەیە هێزە سیاسییە رکەبەرەکانی پارتی لە کات و جێیەکدا, بەتەواوی پاشەکشەدەکەن لەوەی خۆیان وەک بەدیلی دەسەڵاتی ئەو حیزبە پیشانبدەن. ئەم پاشەکشەیەش لەسەر دوو ئاستە, ئاستی یەکەمیان دووبارەکردنەوەی هەمان مۆدێلی حیزبایەتییە لەناوخۆی خۆیاندا, کە خۆی لە ئەزمونی ناشیرینی تەوریسی سیاسی و تەعامولی فاشییانەدا بەرانبەر رەخنە و دیدی جیاوازدا, دەبینێتەوە  . دووەمیان رۆیشتنیانە بۆ ناو چوارچێوەی سیاسەت و سیستەمی دڵخوازیی ئەو حیزبە و نوخبەیەکی سیاسی خۆسەپێنی خێڵەکییەوە.

زانا عەبدولڕەحمان  ‎داویی دوو هەڵبژاردن سەرئەنجام سەركردایەتی و ‎ئەندام ولایەنگرانی یەكێتیی مەرگی تاڵەبانی رێبەری وكارێزمایی رۆژهەڵاتی ناوەراست یان بە ناچاری قبوڵ كرد، ئەو كە پاڵەوانی دانوستان و پێك هاتن و هەستانەوە و ئاراستەكردنی حیزبەكەی وئەوانی تریش بوو،  ئیستا بەتەواوی هەست بە بۆشایەكەی ئەكەین . ‎تاڵەبانی كە دەیان جار حیزبەكەی و كوردستانی لە لێواری هەڵدێر و نەمانی حەتمی رزگاركردوە،ئەوانەی كە هاورێ و هاوخەباتی بوون چی لێ فێربوون ؟ چیبكەن تا یەكێتیی لەم قوناغەش دەربازبكەن ؟ ‎تاڵەبانی لەداوی هەموو مەترسی و كەوتنێك  كە ئەهاتەوە مەیدان یەكەم كار میدیاو مەكتەبی راگەیاندنی رێك ئەخستەوە  بەجۆرێك كە لەگەل قۆناغەكە بسازێت و  بتوانێت بە خێرایی كاریگەری لەسەر ئەندام لایەنگرانی یەكیتیی دروست بكات  ‎ئامادەیان بكات بۆ پێشهاتە نوێكان  ‎دەیان كۆبونەوەی لەگەل كارمەندانی راگەیاندنی یەكێتیی ئەكرد باوەریی تەواوی بەهێزی راگەیاندنی حیزبەكەی بوو  ‎بۆیە ئەركی  سەركردایەتی یەكێتیی و ماڵی تالەبانی ئەوەیە قوناغێكی میدیایی نوێ بۆ یەكێتیی دروست بكەن بە خێرایی گۆرانكاری بكەن لە شێوازی بەرێوەبردنی دەزگاكانی راگەیاندنی یەكێتیی  و ستراتیجی نۆێ دابرێژین تا ئەو هێز و سەرەوەتە مرۆیەیی كە ئیستا لە ناو دەزگاكانی راگەیاندنی یەكێتی خەفەكراون وبێ ئەرك و ستراتیج  مانەتەوە ناچار نەبن بچنە میدیایی لایەنەكانی تر دژی بەوپرسیپ ومەبدەئەی پێ گوشكراون كاربكەن.  ‎هیچ كاتێك وەكو ئیستا راگەیاندنی یەكێتیی لەبەردەم دارمان و داروخان نەبووە كە بە هەموو دەزگا میدیایە و ئەوە هەموو كادرە لێهاتوە ناتوان بچوكترین پەیام و نامەی حیزبكەی بگەێنێتە ئەندام لایەنگرانی ، كە تەنها یەك هۆكاری هەیە  ئەوەش خراپی بەرێوەبردن و گۆڕانكاری نەكردن لەناو دەزگاكان،  نەك پارە و نەبوونی بودجە  ،كە زۆر جار بۆ پاساو هێنانەوە  بۆ مانەوەی ئەم دۆخەی میدیایی یەكێتیی باسی لێوە ئەكرێت.بۆیە دەبێت سەكردایەتی یەكێتیی لەوە بگات میدیاكەی ستراتیجی نیە نەك پارە ، دەزگاكانی خراپ بەریوەئەبرێن دەنا سەدان كادریی لێهاتوو هەیە ‎هەتا میدیایی یەكێتیی راست نەكرێتەوە.یەكێتیی توانی پاراستنی كارێزماكانی نابێت كە هەر رۆژە پەلاماری یەكێكیان ئەدرێت  و هەموو هێزی میدیایی ئەوانی تر خراوەتە خزمەتی شكاندن و ناشیرنكردنی یەكێتیی،چونكە هەموو دڵنیان كە تەنها  یەكێتیی ناتوانیت لە روو میدیایی بەرگری خۆی و سەركردەكانی بكات. تەنانەت ئێستا دەست بۆ كارێزمای تاڵەبانیش ئەبرێت  هەمووشی بێوەڵام تێپەریوە  لەكاتێدا لەسەردەمی تاڵەبانی میدیایی یەكێتیی سەنگەر بوو بۆ هەموو ئازادیخواز و ئەوانەی كە زوڵمی لایەنەكانی تریان قبوڵ نەبوو   كەچی ئێستا ئەوە زوڵمی لێ ئەكرێت  یەكێتیی و مام و مێژووەكەیەتی   ‎هاورێكی كۆنی ناو راگەیاندنی یەكێتیی بۆ گێرامەوە ووتی  لە كاتی شكان و پاشە كشەمان بۆ سنور  لە ٣١ ئاب تاڵەبانی جیهازی بۆ كردین ووتی هەمووشت جێبهێڵن تەنانەت چەكەكانیشتان بەس جیهاز و پێداواستی رادیۆكە بهێنن هاورێكەم. ئەیوت مام پێوابوو هێزی هەستانەوەیەی یەكێتیی  میدیایەكەتی نەك چەكدارەكانی  چونكە ئەگەر میدیایەك نەبێت هیزە چەكدارەكەی ئاراستەبكات و وورەیان بداتێ و  كادرو لایەنگرەكانیان بۆ جۆش بدات  چۆن یەكێتیی هەڵئەسێتەوە  ‎پرسیار ئەوەیە ئیستا سەركردایەتی یەكێتیی  چی بۆیان گرنكە میدیا یان شتێكی تر  ؟ ماڵی مام بەجێ پێ تاڵەبانی ئەرۆن یان جێ پێ خۆیان ؟  

دانا سۆفی برایم                                           یەکگرتووی ئیسلامی کوردستان خۆی بە ھێزێکی ئایدۆلۆژیایی میانڕەو و مۆدێرنی ئیسلامی لە کوردستانی باشور خۆی ئەنوێنێت، تەمەنی ئەم ھێزە سیاسییە چارەگە سەدەیێکە و ھەردووک بژاردەی چوونە دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆنی تاقیکردۆتەوە بۆ کابینەی نۆیەمیش ھەر زوو به‌رهه‌ڵستكار بوونی خۆی راگەیاند،! بەشێکیش لە ھێزە سیاسیەکانی تریش بە ھێزێکی ئیخوانی و نزیک لە پارتی و پارتی داد و گەشەپێدانی تورکی (ئاک پارتی) فه‌رمانڕه‌وای ولاتی توركیا ناوزەنگکراوە و دەکرێت. یەکگرتوو  و جه‌ماوه‌ر و پارتی  لە دوای ساڵی ٢٠١٣ لە پێکھێنانی کابینەی (٨) ھەشته‌م یەکگرتوو خاوەنی (١٠) دە کورسی  پەرلەمانی بوو دوایی 4 چوار ساڵ له‌ بوونی ئۆپۆزسیۆندا بڕیاریدا بچێتە حکومەتەوە بە کۆمەڵێک بڕیاری قەبەوە! ئه‌م هێزه‌ به‌ سیاسه‌تێكی ئاپۆریا(ئالۆز و نارۆشن) له‌ شه‌قام ناوده‌برێت، به‌ڵێنه‌كانی یه‌كگرتوو ئه‌وه‌نده‌ قه‌به‌بوون  ته‌نانه‌ت ھێزە فەرمانڕەواکانیش توانای جێبەجێکردنیان نەبوو، بەڵام پێشتر ئەم ھێزە سیاسیە بژاردەی ئۆپۆزسیۆن بوونی تاقیکردبۆیەوە، بە کۆمەڵێک خەونی خۆش و قوڵ و خەیاڵیشەوە بەژداری کابینەکەی کرد. یه‌كگرتوو ویستی هه‌ر زوو متمانه‌ی ده‌نگده‌رانی كه‌ پێدراوه‌ جێبه‌جێی بكات، به‌ڵام بێ ئاگا له‌وه‌ی خه‌ونه‌كه‌ی له‌بار ده‌برێـ و سه‌قفێكی زه‌مه‌نی و رێككه‌وتنێكی كۆنكرێتی بۆ واژوو نه‌كاربوو، ئه‌و كات له‌ كابینه‌كه‌دا وه‌زاره‌تێكی پێدارا ئه‌ویش وه‌زاره‌تی كاره‌با بوو، له‌ سه‌ره‌تادا ئاماژه‌كان و هه‌وڵی وه‌زیرای كاره‌باكه‌ی یه‌كگرتوو ئه‌وه‌ بوو ئه‌وه‌ی یه‌كێتی و پارتی پێیان نه‌كرا ئه‌وان بیكه‌ن!، به‌ڵام وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا هه‌ر زوو خه‌ونی ئه‌م پارته‌ له‌ گۆڕنرا و وه‌زیره‌كه‌شی ده‌ستی له‌ كار كێشایه‌وه‌، ئه‌مه‌ش هیچ نه‌بووبێـت بوو به‌ یه‌كه‌م وه‌زیر له‌ كایبنه‌ی رابردوو ده‌ست له‌ كاربكێشێته‌وه‌ به‌ هۆی هاوكاری نه‌كردن و كێشه‌ دروستكردن بۆی. تا ده‌هات یه‌كگرتوو زیاتر له‌ كابینه‌كه‌ به‌ نزیكی پارتی و رێكه‌وتنی بێده‌نگبوون ناوزه‌نگ ده‌كرا، ده‌نگده‌ر و شه‌قامیش تا ده‌هات له‌م هێزه‌ سیاسیه‌ زیاتر ده‌كشانه‌وه‌ و  متمانه‌یان كه‌م ببۆیه‌وه، یه‌كێكی تر له‌وه‌ی له‌‌م هێزه‌ لێی بۆته‌ به‌ڵا مۆته‌كه‌ به‌سه‌ر شانیه‌وه‌ یاسایی هه‌مواری  سه‌رۆكایه‌تی هه‌رێم بوو كه‌ نیوه‌ به‌ نیوه‌ دابه‌ش بوون له‌ په‌رله‌مان، هێزه‌ ئیسلامیه‌كه‌ نه‌ی توانی ئارگۆمێنیتی خۆی بۆ جه‌ماوه‌ر و پارتی یه‌كلای بكاته‌وه‌، به‌ڵام یه‌كگرتووه‌ باجی ئه‌م دابه‌ش بوونه‌ی دا به‌ توره‌ بوونی چه‌ند سه‌ركردایه‌تێك و  نیوه‌ی ده‌نگده‌ری خۆی كه‌ پایه‌ی و كۆڵه‌كه‌ی هه‌موو هێزێكی سیاسی ده‌نگده‌ریه‌تی، ئه‌م هێزه‌ش وه‌ك دابه‌ش بوونی ئه‌ندامانی فراكسیۆنه‌كه‌ی ئه‌و كات له‌ په‌رله‌مان بوو به‌ نیوه له‌ واقعیه‌تی ئێستای له‌سه‌ر میتۆدی كاری رابردووی له‌ حكومه‌ت و په‌رله‌مان. كابینه‌ی (9) نۆ و یه‌كگرتوو هه‌ر زوو ئه‌م هێزه‌ سیاسیه‌ بڕیاریدا ئه‌نجامی هه‌ڵبژارده‌نه‌كان قه‌بووڵ ناكه‌ن،! به‌ڵام داواتر بینیمان قه‌بووڵیان كرد!؟ وتیان ده‌بینه‌ ئۆپۆزسیۆنێكی كارا،! ئه‌مه‌ش وه‌ك پێشتر باسمان كرد جه‌ماوه‌ر و شه‌قام ئه‌م هێزه‌ی كرد به‌ نیوه‌، جارێ زووه‌ باسی ئه‌م هێزه‌ بكه‌ین له‌ ئۆپۆزسیۆن، چونكه‌ ناكرێت بیان شوبهێنین بۆ سالی 2009 ئه‌و كات كه‌سایه‌تیێكی سیاسی عه‌سكه‌ری نوێنه‌رایه‌تی شه‌قام و ئۆپۆزیسیۆنی ده‌كرد ئه‌ویش ره‌وانشاد نه‌وشیروان مسته‌فا بوو وه‌ رێژی كورسی ئۆپۆزسیۆنیش زیاتر بوو له‌ چاو ئێستا كه زیاتر كاریگه‌ریان هه‌بوو ڕیالیزمی ئێستادا‌، له‌ ئێستادا نه‌وه‌ی نوێش هێزێكی سیاسیی نوێیه‌ و ئۆپۆزسیۆن بوونی خۆی راگه‌یاندووه‌، هه‌رزوو ئه‌م دوو هێزه‌ دانوویان پێكه‌وه‌ نه‌كوڵاو له‌ میدیا و سۆشیاڵ میدیاوه‌ هێرشیان كرده‌ سه‌ر یه‌ك و  پردی كاركردنی نێوانیان رووخاند. پارتی و یه‌كگرتوو پێشتر له‌ میدیاوه‌ وه‌ پیشانده‌درا په‌یوه‌ندێكی تووند و تۆڵیان هه‌بێـت، به‌ڵام وه‌ نه‌بوو په‌یوه‌ندیێكی نیمچه‌ حكومه‌تداریان هه‌بوو، له‌ كۆبوونه‌وه‌ی په‌رله‌مانی كوردستان خولی پێنجه‌میش له‌ رۆژی 26/2/2019 سه‌باره‌ت به‌ كارا كردنی لیژنه‌كانی په‌رله‌مان به‌ تایبه‌تیش لیژنه‌ی یاسایی په‌رله‌مان ئه‌وه‌مان بینی پارتی یه‌ك ئه‌ندام لیژنه‌ی یاسایشی به‌م هێزه‌ ڕوا نه‌بینی و ئه‌ڵته‌رناتیڤێكی تری له‌ جێگای یه‌كگرتوو دانا ئه‌ویش هێزه‌ توركمانه‌كان بوون. لێره‌وه‌ تێگیشتنێكمان بۆ دروست ده‌بێـت له‌سه‌ر یه‌كگرتووی ئیسلامی كوردستان كه‌ خۆیان بوون به‌وه‌ی ئێستا هه‌ن و سیاسه‌تی دوێنێیان زه‌ڕبه‌ی لێدان بۆ ئه‌مرۆ و  دۆسته‌كانیشان پشتییان تێكردن و به‌ ته‌نیا له‌سه‌ر رێگایێكه‌ی تاریك و درێژ مانه‌وه‌ و كه‌ پێشتر هیزه‌كانی تر ئه‌مه‌یان به‌م هێزه‌ سیاسیه‌ ده‌وت كه‌ به‌جێهێڵدراو هاوڕێ و هاوخه‌باتی نیوه‌ رێگا بوون، به‌ڵام ئێستا  هه‌م له‌ شه‌قام و هه‌میش لای دۆسته‌كه‌یان له‌ حكومه‌ت پشتگوێخران و له‌ هه‌ردوولاشه‌وه‌ زه‌ره‌دمه‌ندی بوون و له‌ چاوه‌ڕوانی مانه‌وه‌. پرسیارێك دێته‌ پێشمانه‌وه‌ ئایا یه‌كگرتوو له‌م رێگا و یاریگا تاریكه‌ بۆ 4 ساڵی داهاتوو  به‌ ته‌نها چۆن سیاسه‌تی خۆی وه‌ك خۆی ده‌ڵێـت یاریكه‌رێكی میانڕه‌وانه‌ جێبه‌جێ ده‌كات و به‌ره‌و سه‌رو‌تر یان به‌ره‌و خوارتر هه‌نگاو ده‌نێت؟!